Adhyaya 37

Verse 1

अगस्त्य उवाच । सर्वज्ञसूनो षड्वक्त्र सर्वार्थकुशल प्रभो । प्रादुर्भावं निशम्यैषां लिंगानां मुक्तिदायिनाम्

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ସର୍ବଜ୍ଞଙ୍କ ପୁତ୍ର, ହେ ଷଡ୍ବକ୍ତ୍ର ପ୍ରଭୋ, ସର୍ବାର୍ଥକୁଶଳ! ଏହି ମୁକ୍ତିଦାୟକ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କଥା ଶୁଣି (ମୁଁ ଅଧିକ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ)।

Verse 2

नितरां परितृप्तोस्मि सुधां पीत्वेव निर्जरः । ओंकारप्रमुखैर्लिंगैरिदमानंदकाननम्

ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପରିତୃପ୍ତ—ଯେନେ ଅମୃତ ପାନ କରିଥିବା ଅମର; ଓଂକାରପ୍ରମୁଖ ଲିଙ୍ଗମାନେ ଏହି ଉପବନକୁ ଆନନ୍ଦକାନନ କରିଦେଇଛନ୍ତି।

Verse 3

आनंदमेवजनयेदपि पापजुषामिह । परानंदमहं प्राप्तः श्रुत्वैतल्लिंगकीर्तनम्

ଏଠାରେ ଏହି ଲିଙ୍ଗର କୀର୍ତ୍ତନମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଜନ୍ମେ। ଏହି ଲିଙ୍ଗ-ସ୍ତୁତି ଶୁଣି ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ପରମାନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି।

Verse 4

जीवन्मुक्तैवासं हि क्षेत्रतत्त्वश्रुतेरहम् । स्कंददक्षेश्वरादीनि लिंगानीह चतुर्दश । यान्युक्तानि समाचक्ष्व तत्प्रभावमशेषतः

ଏହି କ୍ଷେତ୍ରତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣି ମୁଁ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ସଦୃଶ ହୋଇଛି। ଏବେ ଏଠାରେ ସ୍କନ୍ଦ, ଦକ୍ଷେଶ୍ୱର ଆଦି ଯେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଲିଙ୍ଗ କୁହାଯାଇଛି, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଅଶେଷରେ କହନ୍ତୁ।

Verse 5

यो दक्षो गर्हयामास मध्ये देवसभं विभुम् । स कथं लिंगमीशस्य प्रत्यस्थापयदद्भुतम्

ଯେ ଦକ୍ଷ ଦେବସଭାର ମଧ୍ୟରେ ବିଭୁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଗର୍ହା କରିଥିଲା, ସେ କିପରି ସେହି ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଲିଙ୍ଗକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲା?

Verse 6

इति श्रुत्वा शिखिरथः कुंभयोनेरुदीरितम् । सूत संकथयामास दक्षेश्वर समुद्भवम्

କୁମ୍ଭୟୋନି (ଅଗସ୍ତ୍ୟ) କହିଥିବା କଥା ଏପରି ଶୁଣି, ହେ ସୂତ, ଶିଖିରଥ ତାପରେ ଦକ୍ଷେଶ୍ୱରଙ୍କ ଉଦ୍ଭବକୁ ବିସ୍ତାରରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲା।

Verse 7

स्कंद उवाच । आकर्णय मुने वच्मि कथां कल्मषहारिणीम् । पुरश्चरणकामोसौ दक्षः काशीं समाययौ

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ—ହେ ମୁନି, ଶୁଣ; ମଳିନତା ହରଣକାରୀ କଥା ମୁଁ କହୁଛି। ପୁରଶ୍ଚରଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ସେହି ଦକ୍ଷ କାଶୀକୁ ଆସିଲା।

Verse 8

छागवक्त्रो विरूपास्यो दधीचि परिधिक्कृतः । प्रायश्चित्तविधानार्थं सूपदिष्टः स्वयंभुवा

ଛାଗମୁଖ ଓ ବିକୃତ ମୁଖବିଶିଷ୍ଟ, ଦଧୀଚିଙ୍କ ଧିକ୍କାରରେ ନିନ୍ଦିତ ସେ, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତବିଧାନାର୍ଥେ ସ୍ୱୟଂଭୂ (ବ୍ରହ୍ମା) ଦ୍ୱାରା ସମ୍ୟକ୍ ଉପଦିଷ୍ଟ ହେଲା।

Verse 9

एकदा देवदेवस्य सेवार्थं शशिमौलिनः । कैलासमगमद्विष्णुः पद्मयोनिपुरस्कृतः

ଏକଦା ଦେବଦେବ ଶଶିମୌଳି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସେବାର୍ଥେ, ପଦ୍ମଯୋନି (ବ୍ରହ୍ମା) କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ବିଷ୍ଣୁ କୈଲାସକୁ ଗଲେ।

Verse 10

इंद्रादयो लोकपाला विश्वेदेवा मरुद्गणाः । आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विद्याधरोरगाः

ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଲୋକପାଳ, ବିଶ୍ୱେଦେବ ଓ ମରୁଦ୍ଗଣ; ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ସାଧ୍ୟ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ ଉରଗ—ସମସ୍ତେ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

Verse 11

ऋषयोऽप्सरसोयक्षा गंधर्वाः सिद्धचारणाः । तैर्नतो देवदेवेशः परिहृष्टतनूरुहैः

ଋଷି, ଅପ୍ସରା, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣ—ସମସ୍ତେ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହୋଇ ଦେବଦେବେଶଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 12

स्तुतश्च नाना स्तुतिभिः शंभुनापि कृतादराः । विविशुश्चासनश्रेण्यां तन्मुखासक्तदृष्टयः

ସେମାନେ ନାନା ପ୍ରକାର ସ୍ତୁତିଦ୍ୱାରା ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ, ଏବଂ ଶମ୍ଭୁ ମଧ୍ୟ ଆଦରସହ ସେମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ପରେ ସେମାନେ ଆସନଶ୍ରେଣୀରେ ବସିଲେ, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ମୁଖରେ ନିବିଡ଼ ରହିଲା।

Verse 13

अथ तेषूपविष्टेषु शंभुना विष्टरश्रवाः । कृतहस्तपरिस्पर्शमानः पृष्टो महादरम्

ସମସ୍ତେ ଆସନେ ଉପବିଷ୍ଟ ହେଲାପରେ, ବିଷ୍ଟରଶ୍ରବାଃ ପ୍ରଥାନୁସାରେ ଆଦରରେ ହସ୍ତସ୍ପର୍ଶ କରି, ମହାଦରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶ୍ନିତ ହେଲେ।

Verse 14

श्रीवत्सलांछन हरे दैत्यवंशदवानल । कच्चित्पालयितुं शक्तिस्त्रिलोकीमस्त्यकुंठिता

ହେ ଶ୍ରୀବତ୍ସଲାଞ୍ଛନ ହରି, ହେ ଦୈତ୍ୟବଂଶଦାବାନଳ! ତୁମ ଅକୁଂଠିତ ଶକ୍ତି କି ଆଜି ମଧ୍ୟ ତ୍ରିଲୋକୀକୁ ପାଳନ-ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସମର୍ଥ?‍

Verse 15

दितिजान्दनुजान्दुष्टान्कच्चिच्छासि रणांगणे । अपि कुद्धान्महीदेवान्मामिव प्रतिमन्यसे

ରଣାଙ୍ଗଣରେ ଦିତିଜ ଓ ଦନୁଜ ଦୁଷ୍ଟ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ କି ତୁମେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଶାସନ କରୁଛ? ଏବଂ କ୍ରୁଦ୍ଧ ଭୂଦେବ ରାଜମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋ ପରି ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଭାବେ ମନେ କରୁଛ?‍

Verse 16

बाधया रहिता गावः कच्चित्संति महीतले । स्त्रियः संति हि सुश्रीकाः पतिव्रतपरायणाः

ପୃଥିବୀରେ ଗାଈମାନେ କି ବାଧା-ବ୍ୟଥାରୁ ମୁକ୍ତ ଅଛନ୍ତି? ଏବଂ ସୁଶ୍ରୀକା ସୌଭାଗ୍ୟବତୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କି ପତିବ୍ରତଧର୍ମରେ ପରାୟଣ?‍

Verse 17

विधियज्ञाः प्रवर्तंते पृथिव्यां बहुदक्षिणाः । निराबाधं तपः कच्चिदस्ति शश्वत्तपस्विनाम्

ପୃଥିବୀରେ ବିଧିନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞମାନେ ବହୁ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ କି ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହେଉଛନ୍ତି? ଏବଂ ଶଶ୍ୱତ ତପ କରୁଥିବା ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କର ତପ କି ନିରାବାଧ ଅଛି?‍

Verse 18

निष्प्रत्यूहं पठंत्येव सांगान्वेदान्द्विजोत्तमाः । महीपालाः प्रजाः कच्चित्पांति त्वमिवकेशव

ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ କି ଅଙ୍ଗସହିତ ବେଦଗୁଡ଼ିକୁ ନିର୍ବିଘ୍ନେ ପାଠ କରୁଛନ୍ତି? ହେ କେଶବ, ରାଜାମାନେ କି ତୁମେ ଯେପରି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର, ସେପରି ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପାଳନ-ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି?

Verse 19

स्वेषु स्वेषु च धर्मेषु कच्चिद्वर्णाश्रमास्तथा । निष्ठावंतो हि तिष्ठंति प्रहृष्टेंद्रियमानसाः

ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମର ଲୋକମାନେ କି ନିଜ-ନିଜ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ହୋଇ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ—ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ପ୍ରହର୍ଷିତ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରଖି?

Verse 20

धूर्जटिः परिपृछ्येति हृष्टं वैकुंठनायकम् । ब्रह्माणं चापि पप्रच्छ ब्राह्मं तेजः समेधते

ଏପରି ଧୂର୍ଜଟି (ଶିବ) ହର୍ଷିତ ବୈକୁଣ୍ଠନାୟକଙ୍କୁ ପଚାରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମ ତେଜ ଅଧିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା।

Verse 21

सत्यमस्खलितं कच्चिदस्ति त्रैलोक्यमंडपे । तीर्थावरोधो न क्वापि केनचित्क्रियते विधे

ହେ ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା), ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟମଣ୍ଡପରେ ସତ୍ୟ କି ଅସ୍ଖଳିତ ଓ ଅଚଳ ଅଛି? ଏବଂ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କାହା ଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ଅବରୋଧ କରାଯାଉନାହିଁ ତ?

Verse 22

इंद्रादयः सुराः कच्चित्स्वेषु स्वेषु पुरेष्वहो । राज्यं प्रशासति स्वस्थाः कृष्णदोर्दंडपालिताः

ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବମାନେ କି ନିଜ-ନିଜ ପୁରୀରେ କୁଶଳରେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଛନ୍ତି—କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭୁଜଦଣ୍ଡର ସୁରକ୍ଷାରେ ନିର୍ଭୟ ରହି?

Verse 23

प्रत्येकं परिपृच्छयेशः सर्वानित्थं कृतादरान् । पृष्ट्वा गमनकार्यं च तेषां कृत्वा मनोरथान्

ପ୍ରଭୁ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ବିନୟପୂର୍ବକ ପଚାରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନର କାର୍ଯ୍ୟ ପଚାରି ମନୋରଥ ପୂରଣ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।

Verse 24

विससर्जाथ तान्सर्वान्देवः सौधं समाविशत् । गतेष्वथ च देवेषु स्वस्व धिष्ण्येषु हृष्टवत्

ତାପରେ ଦେବ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ନିଜ ସୌଧରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଦେବତାମାନେ ନିଜ ନିଜ ଧିଷ୍ଣ୍ୟକୁ ଯାଇଥିବାବେଳେ ସେମାନେ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 25

मध्ये मार्गं स चिंतोभूद्दक्षः सत्याः पिता तदा । अन्यदेवसमानं स मानं प्राप न चाधिकम्

ମାର୍ଗମଧ୍ୟରେ ସତୀଙ୍କ ପିତା ଦକ୍ଷ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ। ସେ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କ ସମାନ ମାନ ପାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ନୁହେଁ।

Verse 26

अतीव क्षुब्धचित्तोभून्मंदराघाततोऽब्धिवत् । उवाच च मनस्येतन्महाक्रोधरयांधदृक्

ମନ୍ଦର ପର୍ବତର ଆଘାତରେ ସମୁଦ୍ର ଯେପରି ଉତ୍କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ, ସେପରି ତାଙ୍କ ଚିତ୍ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲା। ମହାକ୍ରୋଧର ବେଗରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ସେ ମନେମନେ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 27

अतीवगर्वितो जातः सती मे प्राप्य कन्यकाम् । कस्यचिन्नाप्यसौ प्रायो न कोस्यापि क्वचित्पुनः

ମୋ କନ୍ୟା ସତୀକୁ ପାଇ ସେ ଅତ୍ୟଧିକ ଗର୍ବିତ ହୋଇଛି। ସେ ପ୍ରାୟ କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର କରେନି—କେବେ ମଧ୍ୟ, କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 28

किं वंश्यस्त्वेष किं गोत्रः किं देशीयः किमात्मकः । किं वृत्तिः किं समाचारो विपा दी वृषवाहनः

ଏ କେଉଁ ବଂଶର? କେଉଁ ଗୋତ୍ରର? କେଉଁ ଦେଶର—ଏବଂ ତାହାର ସ୍ୱଭାବ କ’ଣ? ତାହାର ଜୀବିକା କ’ଣ, ଆଚାର-ବ୍ୟବହାର କ’ଣ—ବିଚିତ୍ର ବିପଦରେ ଘେରା ଏହି ବୃଷଧ୍ୱଜ କିଏ?

Verse 29

न प्रायशस्तपस्व्येष क्व तपः क्वास्त्रधारणम् । न गृहस्थेषु गण्योसौ श्मशाननिलयो यतः

ଏ ପ୍ରାୟ ତପସ୍ବୀ ନୁହେଁ—କେଉଁଠି ତପ, କେଉଁଠି ଅସ୍ତ୍ରଧାରଣ? ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏ ଗଣ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏର ନିବାସ ଶ୍ମଶାନ।

Verse 30

असौ न ब्रह्मचारी स्यात्कृतपाणिग्रह स्थितिः । वानप्रस्थ्यं कुतश्चास्मिन्नैश्वर्यमदमोहिते

ଏ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ, କାରଣ ଏ ପାଣିଗ୍ରହଣ (ବିବାହ) କରିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି। ଏବଂ ଐଶ୍ୱର୍ୟମଦରେ ମୋହିତ ଏହାରେ ବାନପ୍ରସ୍ଥ କେମିତି ସମ୍ଭବ?

Verse 31

न ब्राह्मणोभवत्येष यतो वेदो न वेत्त्यमुम् । शस्त्रास्त्रधारणात्प्रायः क्षत्रियः स्यान्न सोप्ययम्

ଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନୁହେଁ, କାରଣ (ମୋ କଥାନୁସାରେ) ଏ ବେଦ ଜାଣେ ନାହିଁ। ଶସ୍ତ୍ର-ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କଲେ କାହାକୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ କୁହାଯାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏ ତ ସେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 32

क्षतात्संत्राणनात्क्षत्रं तत्क्वास्मिन्प्रलयप्रिये । वैश्योपि न भवेदेष सदा निर्धनचेष्टनः

ଆହତଙ୍କୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବାରୁ ‘କ୍ଷତ୍ର’ ନାମ—କିନ୍ତୁ ପ୍ରଳୟପ୍ରିୟ ଏହାରେ ସେ କେଉଁଠି? ଏ ବୈଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏ ସଦା ନିର୍ଧନ ପରି ଆଚରଣ କରେ।

Verse 33

शूद्रोपि न भवेत्प्रायो नागयज्ञोपवीतवान् । एवं वर्णाश्रमातीतः कोसौ सम्यङ्नकीर्त्यते

ସେ ସାଧାରଣ ଅର୍ଥରେ ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ନାଗଯଜ୍ଞର ଯଜ୍ଞୋପବୀତଧାରୀ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏଭଳି ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମାତୀତ ସେ କିଏ, ଯାହାକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇପାରିବ?

Verse 34

सर्वः प्रकृत्या ज्ञायेत स्थाणुः प्रकृतिवर्जितः । प्रायशः पुरुषोनासावर्धनारीवपुर्यतः

ସମସ୍ତେ କିଛି ନ କିଛି ସ୍ୱଭାବ-ଲକ୍ଷଣରେ ପରିଚିତ; କିନ୍ତୁ ସ୍ଥାଣୁ (ଶିବ) ସେହି ସୀମାବଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଗୁଣଧର୍ମରୁ ରହିତ। ତଥାପି ସେ କେବଳ ପୁରୁଷ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେ ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର—ଅର୍ଧ-ନାରୀ ରୂପ—ବୋଲି ଘୋଷିତ।

Verse 35

योषापि न भवेदेष यतोसौ श्मश्रुलाननः । नपुंसकोपि न भवेल्लिंगमस्ययतोर्च्यते

ସେ ନାରୀ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ତାଙ୍କ ମୁଖ ଶ୍ମଶ୍ରୁଯୁକ୍ତ। ସେ ନପୁଂସକ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ତାଙ୍କର ଲିଙ୍ଗ ପୂଜିତ ହୁଏ।

Verse 36

बालोपि न भवत्येष यतोऽयं बहुवार्षिकः । अनादिवृद्धो लोकेषु गीयते चोग्र एष यत्

ସେ ଶିଶୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେ ବହୁବର୍ଷୀୟ। ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ‘ଅନାଦିରୁ ବୃଦ୍ଧ’ ଏବଂ ‘ଉଗ୍ର’ ବୋଲି ଗୀତ ହୁଏ।

Verse 37

अतो युवत्वं संभाव्यं नात्र नूनं चिरंतने । वृद्धोऽपि न भवत्येष जरामरणवर्जितः

ଏହେତୁ ତାଙ୍କରେ ଯୌବନ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନା କରାଯାଇପାରେ—କିନ୍ତୁ ନୁହେଁ, ହେ ଚିରନ୍ତନ! ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ନୁହେଁ, କାରଣ ସେ ଜରା ଓ ମରଣରୁ ମୁକ୍ତ।

Verse 38

ब्रह्मादीन्संहरेत्प्रांते तथापि च न पातकी । पुण्यलेशोपि नास्त्यस्मिन्ब्रह्ममौलिच्छिदिक्रुधा

ଯଦିଓ ଶେଷରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦିଙ୍କୁ ସଂହାର କରନ୍ତି, ତଥାପି ସେ ପାପୀ ନୁହନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମସ୍ତକ ଛେଦନ କରିଥିବା କ୍ରୋଧ ହେତୁ ତାଙ୍କ ଠାରେ ପୁଣ୍ୟର ଲେଶ ମାତ୍ର ନାହିଁ।

Verse 40

अहो धार्ष्ट्यं महद्दृष्टं जटिलस्याद्य चाद्भुतम् । यदासनान्नोत्थितोसौ दृष्ट्वा मां श्वशुरं गुरुम्

ଆହା! ଆଜି ଏହି ଜଟାଧାରୀର ମହାନ ଧୃଷ୍ଟତା ଏବଂ ଅଦ୍ଭୁତ ଆଚରଣ ଦେଖାଗଲା, ଯେ ମୋତେ, ନିଜର ଶ୍ୱଶୁର ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ଆସନରୁ ଉଠିଲା ନାହିଁ।

Verse 41

एवंभूता भवंत्येव मातापितृविवर्जिताः । निर्गुणा अकुलीनाश्च कर्मभ्रष्टा निरंकुशाः

ମାତା-ପିତା ନଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହିପରି ହୋଇଥାନ୍ତି - ଗୁଣହୀନ, କୁଳହୀନ, କର୍ମଭ୍ରଷ୍ଟ ଏବଂ ନିରଙ୍କୁଶ।

Verse 42

स्वच्छंदचारिणोऽनाथाः सर्वत्र स्वाभिमानिनः । अकिंचना अपिप्रायस्तथापीश्वरमानिनः

ସେମାନେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରୀ, ଅନାଥ ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ଅଭିମାନୀ ଅଟନ୍ତି। ଯଦିଓ ସେମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ନିଃସ୍ୱ, ତଥାପି ନିଜକୁ ଈଶ୍ୱର ବୋଲି ମାନନ୍ତି।

Verse 43

जामातॄणां स्वभावोयं प्रायशो गर्वभाजनम् । किंचिदैश्वयर्मासाद्य भवत्येव न संशयः

ଜ୍ୱାଇଁମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ପ୍ରାୟତଃ ଗର୍ବର ପାତ୍ର ଅଟେ। ଅଳ୍ପ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ପାଇଲେ ସେମାନଙ୍କ ଠାରେ ଗର୍ବ ଆସିଯାଏ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 44

द्विजराजः स गर्विष्ठो रोहिणीप्रेमनिर्भरः । कृत्तिकादिषु चास्नेही मया शप्तः क्षयीकृतः

ସେ ଦ୍ୱିଜରାଜ ଚନ୍ଦ୍ର ଗର୍ବରେ ମତ୍ତ, ରୋହିଣୀପ୍ରେମରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିମଗ୍ନ ଓ କୃତ୍ତିକାଦି ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅସ୍ନେହୀ ଥିଲା; ମୋ ଶାପରେ ସେ କ୍ଷୟ ପାଇଲା।

Verse 45

अस्याहं गर्वसर्वस्वं हरिष्याम्येव शूलिनः । यथावमानितश्चाहमनेनास्य गृहं गतः

ହେ ଶୂଲିନ! ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଏହାର ଗର୍ବର ସମସ୍ତ ଆଧାର ହରିନେବି; କାରଣ ଏହାର ଘରକୁ ଯାଇଥିବାବେଳେ ଏହା ମୋତେ ଅବମାନ କରିଥିଲା।

Verse 46

तथास्याहं करिष्यामि मानहानिं च सर्वतः । संप्रधार्येति बहुशः स तु दक्षः प्रजापतिः

‘ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ଏହାର ମାନହାନି କରିବି’—ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ବହୁବାର ଚିନ୍ତା କଲେ।

Verse 47

प्राप्य स्वभवनं देवानाजुहाव सवासवान् । अहं यियक्षुर्यूयं मे यज्ञसाहाय्यकारिणः

ନିଜ ଭବନକୁ ପହଞ୍ଚି ସେ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ସହିତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି କହିଲା—‘ମୁଁ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ; ତୁମେ ମୋ ଯଜ୍ଞର ସହାୟକ ହେଉ।’

Verse 48

भवंतु यज्ञसंभारानानयंतु त्वरान्विताः । श्वेतद्वीपमथो गत्वा चक्रे चक्रिणमच्युतम्

‘ଯଜ୍ଞସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କରି ଶୀଘ୍ର ଆଣ।’ ତାପରେ ସେ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପକୁ ଯାଇ ଚକ୍ରଧାରୀ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ଅଧିଷ୍ଠାତା ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କଲା।

Verse 49

महाक्रतूपद्रष्टारं यज्ञपूरुषमेव च । तस्यर्त्विजोभवन्सर्व ऋषयो ब्रह्मवादिनः

ସେ ମହାକ୍ରତୁର ଉପଦ୍ରଷ୍ଟା ଭାବେ ଯଜ୍ଞପୁରୁଷଙ୍କୁ ନିଜେ ନିୟୋଜନ କଲେ; ଏବଂ ସେହି ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ସମସ୍ତ ଋଷି ଋତ୍ୱିଜ୍ (ପୁରୋହିତ) ହେଲେ।

Verse 50

प्रावर्तत ततस्तस्य दक्षस्य च महाध्वरः । दृष्ट्वा देवनिकायांश्च तस्मिन्दक्ष महाध्वरे

ତାପରେ ଦକ୍ଷଙ୍କର ସେଇ ମହାଧ୍ୱର (ମହାଯଜ୍ଞ-ସତ୍ର) ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଦକ୍ଷଙ୍କ ସେଇ ମହାଯଜ୍ଞରେ ଦେବନିକାୟମାନଙ୍କୁ ସମବେତ ଦେଖି—

Verse 51

अनीश्वरांस्ततो वेधा व्याजं कृत्वा गृहं ययौ । दधीचिरथ संवीक्ष्य सर्वांस्त्रैलोक्यवासिनः

ତେବେ ବେଧା (ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା) ସେମାନଙ୍କୁ ଈଶ୍ୱରବିହୀନ ଦେଖି ଏକ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ନିଜ ଗୃହକୁ ଚାଲିଗଲେ। ପରେ ଦଧୀଚି ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟବାସୀ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି—

Verse 52

दक्षयज्ञे समायातान्सतीश्वरविवर्जितान् । प्राप्तसंमानसंभारान्वासोलंकृतिपूर्वकम्

ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞରେ ଯେମାନେ ସମାଗତ ହୋଇଥିଲେ—ସତୀ ଓ ଈଶ୍ୱରବିହୀନ—ସେମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସମ୍ମାନ, ଉପହାର, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ଦେଇ ସତ୍କାର କରାଗଲା।

Verse 53

दक्षस्य हि शुभोदर्कमिच्छन्प्रोवाच चेति वै । दधीचिरुवाच । दक्षप्रजापते दक्ष साक्षाद्धातृस्वरूपधृक्

ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶୁଭମଙ୍ଗଳ ଇଚ୍ଛା କରି ସେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ। ଦଧୀଚି କହିଲେ— “ହେ ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତେ, ହେ ଦକ୍ଷ! ଆପଣ ସାକ୍ଷାତ୍ ଧାତୃ (ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା)ଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।”

Verse 54

न चास्ति तव सामर्थ्यं क्वापि कस्यापि निश्चितम् । यादृशः क्रतुसंभारस्तव चेह समीक्ष्यते

ତୋର ସାମର୍ଥ୍ୟ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ, କୌଣସି ବିଷୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ; ତଥାପି ଏଠାରେ ତୋରେ ବୈଦିକ କ୍ରତୁ ପାଇଁ ଯେପରି ଭବ୍ୟ ସଂଭାର ଦେଖାଯାଉଛି, ସେହିପରି ଦୃଶ୍ୟମାନ।

Verse 55

न तादृङ्नेदसि प्रायः क्वापि ज्ञातो महामते । क्रतुस्तु नैव कर्तव्यो नास्ति क्रतुसमो रिपुः

ହେ ମହାମତେ! ଏପରି ଯଥୋଚିତ ଆଧାର ପ୍ରାୟ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଜଣା ନାହିଁ; ତେଣୁ କ୍ରତୁ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ଅନୁଚିତ କ୍ରତୁ ସମ ଶତ୍ରୁ ନାହିଁ।

Verse 56

कर्तव्यश्चेत्तदाकार्यः स्याच्चेत्संपत्ति रीदृशी । साक्षादग्निः स्वयं कुंडे साक्षादिंद्रादिदेवताः

ଯଦି କରିବା ଅବଶ୍ୟକ, ତେବେ ଏପରି ଅସାଧାରଣ ସମ୍ପତ୍ତି ଥିଲେ ମାତ୍ର କରିବା ଉଚିତ—କୁଣ୍ଡରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅଗ୍ନି ସ୍ୱୟଂ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବତାମାନେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଉପସ୍ଥିତ।

Verse 57

साक्षाच्च सर्वे मंत्रा वै साक्षाद्यज्ञपुमानसौ । आचार्यपदवीमेष देवाचार्यः स्वयं चरेत् । साक्षाद्ब्रह्मा स्वयं चैष भृगुर्वै कर्मकांडवित्

ଏବଂ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସାକ୍ଷାତ୍ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉନ୍ତୁ; ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକଟ ହେଉନ୍ତୁ। ଆଚାର୍ୟ ପଦବୀକୁ ଦେବାଚାର୍ୟ ନିଜେ ପାଳନ କରୁନ୍ତୁ। ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉନ୍ତୁ, ଏବଂ କର୍ମକାଣ୍ଡବିଦ୍ ଭୃଗୁ ମଧ୍ୟ।

Verse 58

अयं पूषा भगस्त्वेष इयं देवी सरस्वती । एते च सर्वदिक्पाला यज्ञरक्षाकृतः स्वयम्

ଏଠାରେ ପୂଷା, ଏଠାରେ ଭଗ, ଏଠାରେ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିକ୍ପାଳମାନେ ସ୍ୱୟଂ ଯଜ୍ଞର ରକ୍ଷାକାରୀ ହୋଇ ଉପସ୍ଥିତ।

Verse 59

त्वं च दीक्षां शुभां प्राप्तो देव्या च शतरूपया । जामाता त्वेष ते धर्मः पत्नीभिर्दशभिः सह

ତୁମେ ଦେବୀ ଶତରୂପାଙ୍କଠାରୁ ଶୁଭ ଦୀକ୍ଷା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ। ଏହି ତୁମ ଜାମାତା ଧର୍ମ, ତାଙ୍କ ଦଶ ପତ୍ନୀ ସହିତ।

Verse 60

स्वयमेव हि कुर्वीत धर्मकार्यं प्रयत्नतः । ओषधीनामयं नाथस्तव जामातृषूत्तमः

ସେ ନିଜେ ଚେଷ୍ଟାପୂର୍ବକ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ କରୁ। ଏହି ଔଷଧିମାନଙ୍କ ନାଥ, ତୁମର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଜାମାତା।

Verse 61

सप्तविंशतिभिः सार्धं पत्नीभिस्तव कार्यकृत् । ओषधीः पूरयेत्सर्वा द्विजराजो महासुधीः

ସେ ନିଜ ସତାଇଶ ପତ୍ନୀ ସହିତ ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଦ୍ୱିଜରାଜ—ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ—ସମସ୍ତ ଔଷଧି ପୂରଣ କରିବେ।

Verse 62

दीक्षितो राजसूयस्य दत्तत्रैलोक्यदक्षिणः । मारीचः कश्यपश्चासौ प्रजापतिषु सत्तमः । त्रयोदशमिताभिश्च भार्याभिस्तव कार्यकृत्

ସେ ରାଜସୂୟରେ ଦୀକ୍ଷିତ ଓ ତ୍ରିଲୋକକୁ ଦକ୍ଷିଣା ଭାବେ ଦାନ କରିଥିବା। ସେଇ ମରୀଚି-କଶ୍ୟପ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ନିଜ ତେର ପତ୍ନୀ ସହିତ ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରନ୍ତି।

Verse 63

हविः कामदुघा सूते कल्पवृक्षः समित्कुशान् । दारुपात्राणि सर्वाणि शकटं मंडपादिकम्

କାମଧେନୁ ହବି ଓ ଆହୁତି-ସାମଗ୍ରୀ ଦେଇଥାଏ; କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ସମିଧା ଓ କୁଶ ପ୍ରଦାନ କରେ; ଏବଂ ସମସ୍ତ କାଠପାତ୍ର, ଶକଟ, ମଣ୍ଡପ ଆଦି ଯଜ୍ଞୋପକରଣ ମଧ୍ୟ ଯୋଗାଯାଏ।

Verse 64

विश्वकर्माप्यलंकारान्कुरुतेभ्यागतर्त्विजाम् । वसूनि चाऽपि वासांसि वसवोष्टौ ददत्यपि

ଆଗତ ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ମଧ୍ୟ ଅଳଙ୍କାର ଗଢ଼ନ୍ତି; ଅଷ୍ଟ ବସୁମାନେ ଧନ ଓ ବସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 65

स्वयंलक्ष्मीरलंकुर्याद्यावै चात्र सुवासिनीः

ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ସୁମଙ୍ଗଳ ବେଶଧାରିଣୀ ସୁବାସିନୀ ନାରୀମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱୟଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଅଲଙ୍କୃତ କରନ୍ତି।

Verse 66

सर्वे सुखाय मे दक्ष वीक्षमाणस्य सर्वतः । एकं दुःखाकरोत्येव यत्त्वं विस्मृतवानसि

ହେ ଦକ୍ଷ! ମୁଁ ସର୍ବତ୍ର ଯାହା ଦେଖୁଛି ସବୁ ମୋ ସୁଖ ପାଇଁ ମନେହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଗୋଟିଏ କଥା ଦୁଃଖ ଦେଉଛି—ତୁମେ ତାହାକୁ ଭୁଲିଗଲ।

Verse 67

जीवहीनो यथा देहो भूषितोपि न शोभते । तथेश्वरं विना यज्ञः श्मशानमिव लक्ष्यते

ଯେପରି ପ୍ରାଣହୀନ ଦେହ ଭୂଷିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୋଭା ପାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଈଶ୍ୱର ବିନା ଯଜ୍ଞ ଶ୍ମଶାନ ସଦୃଶ ଦିଶେ।

Verse 68

इत्थं दधीचिवचनं श्रुत्वा दक्षः प्रजापतिः । भृशं जज्वाल कोपेन हविषा कृष्णवर्त्मवत्

ଦଧୀଚିଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ କ୍ରୋଧରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲେ—ହବିଷ୍ୟାଗ୍ନିରୁ କଳା ଧୂଆଁର ପଥ ଉଠିବା ପରି।

Verse 69

पूर्वस्तुत्याति संहृष्टो दृष्टो योसौ दधीचिना । स एव चापि कोपाग्निमुद्वमन्वीक्षितो मुखात्

ଦଧୀଚି ପୂର୍ବେ ସ୍ତୁତିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ଭାବେ ଯାହାକୁ ଦେଖିଥିଲେ, ସେଇ ଏବେ ମୁଖରୁ କ୍ରୋଧାଗ୍ନି ଉଦ୍ଗାର କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଗଲା।

Verse 70

प्रत्युवाचाथ तं विप्रं वेपमानांगयष्टिकः । दक्षः प्रजापती रोषाज्जिघांसुरिव तं द्विजम्

ତାପରେ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ସେହି ବିପ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ; ରୋଷରେ ତାଙ୍କ ଦେହ କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା, ଯେନେ ସେ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବେ।

Verse 71

दक्ष उवाच । ब्राह्मणोसि दधीचे त्वं किं करोमि तवात्र वै । दीक्षामहमहो प्राप्तः कर्तुं नायाति किंचन

ଦକ୍ଷ କହିଲେ— “ଦଧୀଚି, ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କ’ଣ କରିପାରିବି? ହାୟ, ମୁଁ ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିଛି; ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କିଛି କରଣୀୟ ନାହିଁ।”

Verse 72

भवान्केन समाहूतो यदत्रागान्महाजडः । आगतोपि हि केन त्वं पृष्ट इत्थं प्रब्रवीषि यत्

“ତୁମକୁ କିଏ ଡାକିଲା ଯେ ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସିଲ, ହେ ମହାମୂର୍ଖ? ଆସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ତୁମକୁ କିଏ ପଚାରିଲା ଯେ ତୁମେ ଏଭଳି କହୁଛ?”

Verse 73

सर्वमंगलमांगल्यो यत्र श्रीमानयं हरिः । स्वयं वै यज्ञपुरुषः स मखः किं श्मशानवत्

“ଯେଉଁଠାରେ ସର୍ବମଙ୍ଗଳମଧ୍ୟରେ ମଙ୍ଗଳ ସ୍ୱରୂପ ଶ୍ରୀମାନ୍ ହରି ସ୍ୱୟଂ ବିରାଜିତ—ଯିଏ ନିଜେ ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ—ସେହି ଯଜ୍ଞ କିପରି ଶ୍ମଶାନ ସମାନ ହେବ?”

Verse 74

यत्र वज्रधरः शक्रः शतयज्ञैकदीक्षितः । त्रयस्त्रिंशतिकोटीनाममराणां पतिः स्वयम्

ଯେଉଁଠାରେ ବଜ୍ରଧାରୀ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ସ୍ୱୟଂ ଶତଯଜ୍ଞଦୀକ୍ଷିତ ଏବଂ ତ୍ରୟସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍କୋଟି ଅମରମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ଅଟନ୍ତି।

Verse 75

तं त्वंचोपमिमीषेमुं श्मशानेन महामखम् । धर्मराट्च स्वयं यत्र धर्माधर्मैककोविदः

ସେଇ ମହାଯଜ୍ଞକୁ ତୁମେ ଶ୍ମଶାନ ସହ ତୁଳନା କରୁଛ—ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ୱୟଂ ଧର୍ମରାଜ, ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମର ଏକମାତ୍ର ପାରଦର୍ଶୀ, ଉପସ୍ଥିତ।

Verse 76

श्रीदोस्ति यत्र श्रीदाता साक्षाद्यत्राशुशुक्षणिः । तं यज्ञमुपमासि त्वममंगलभुवातया

ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରୀଦାତା ଶ୍ରୀ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ଆଶୁଶୁକ୍ଷଣି ସାକ୍ଷାତ୍ ଉପସ୍ଥିତ—ସେ ଯଜ୍ଞକୁ ତୁମେ କିପରି ଅମଙ୍ଗଳ ଭୂମି ସହ ତୁଳନା କର?

Verse 77

देवाचार्यः स्वयं यत्र क्रतोराचार्यतागतः । अभिमानवशात्तं त्वमाख्यासि पितृकाननम्

ଯେଉଁଠାରେ ଦେବାଚାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ କ୍ରତୁର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଆସିଛନ୍ତି—ତଥାପି ଅଭିମାନବଶେ ତୁମେ ତାହାକୁ ‘ପିତୃକାନନ’ ବୋଲି କହୁଛ।

Verse 78

यत्रार्त्विज्यं भजंतेऽमी वसिष्ठप्रमुखर्षयः । तमध्वरं समाचक्षे मंगलेतरभूमिवत्

ଯେଉଁଠାରେ ବସିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନେ ଋତ୍ୱିଜ୍ୟ କର୍ମ କରନ୍ତି—ସେଇ ଅଧ୍ୱର (ଯଜ୍ଞ) କୁ ଅମଙ୍ଗଳ ଭୂମି ପରି କିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯିବ?

Verse 79

निशम्येति मुनिः प्राह दधीचिर्ज्ञानिनां वरः । सर्वमंगलमांगल्यो भवेद्यज्ञपुमान्हरिः

ଏହା ଶୁଣି ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ଦଧୀଚି କହିଲେ— ‘ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ ହରି ହିଁ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳମଧ୍ୟରେ ପରମ ମଙ୍ଗଳ।’

Verse 80

तथापि शांभवी शक्तिर्वेदे विष्णुः प्रपठ्यते । वामांगं स्रष्टुराद्यस्य हरिस्तदितरद्विधिः

ତଥାପି ବେଦରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ‘ଶାମ୍ଭବୀ ଶକ୍ତି’ ଭାବେ ପଠାଯାଏ। ଆଦ୍ୟ ସ୍ରଷ୍ଟାଙ୍କ ବାମାଙ୍ଗ ହରି, ଅନ୍ୟାଙ୍ଗ ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା)।

Verse 81

दीक्षितो योश्वमेधानां शतस्य कुलिशायुधः । दुर्वाससा क्षणेनापि नीतो निःश्रीकतां हि सः

ଯେ ବଜ୍ରାୟୁଧଧାରୀ ଶତ ଅଶ୍ୱମେଧ ପାଇଁ ଦୀକ୍ଷିତ ଥିଲେ, ସେ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଶ୍ରୀହୀନତାକୁ ନୀତ ହେଲେ।

Verse 82

पुनराराध्य भूतेशं प्रापैकाममरावतीम् । यस्त्वया धर्मराजोत्र कथितः क्रतुरक्षकः

ଭୂତେଶଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ଆରାଧନା କରି ସେ ପୁଣି ଅମରାବତୀ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ତୁମେ ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞରକ୍ଷକ ବୋଲି କହିଥିବା ଧର୍ମରାଜ ଏହିଁ।

Verse 83

बलं तस्याखिलैर्ज्ञातं श्वेतं पाशयतः पुरा । धनदस्त्र्यंबकसखस्तच्चक्षुश्चाशुशुक्षणिः

ଶ୍ୱେତକୁ ପାଶରେ ବନ୍ଧା ଦେଖିଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ବଳ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୂର୍ବରୁ ଜଣା ପଡ଼ିଥିଲା। ସେଠାରେ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକଙ୍କ ସଖା ଧନଦ (କୁବେର) ଥିଲେ, ଏବଂ ଆଶୁଶୁକ୍ଷଣି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁର ସାକ୍ଷୀ ପରି ଥିଲେ।

Verse 84

पार्ष्णिग्राह्यभवद्रुद्रो देवाचार्यस्य वै तदा । यदा तारामधार्षीत्स द्विजराजोऽतिसुंदरीम्

ସେତେବେଳେ ଦେବାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ରୁଦ୍ର ଯେନ ଅପରାଧୀକୁ ଗୋଡ଼ଘୁଣ୍ଟିରେ ଧରି ଧରୁଥିବା ପରି ହେଲେ; କାରଣ ସେହି ସମୟରେ ଦ୍ୱିଜରାଜ ଚନ୍ଦ୍ର ଅତିସୁନ୍ଦରୀ ତାରାକୁ ଅଧର୍ଷଣ କଲା।

Verse 85

तं विदंति वसिष्ठाद्यास्तवार्त्विज्यं भजंति ये । एको रुद्रो न द्वितीयः संविदाना अपीति हि

ବସିଷ୍ଠାଦି ଯେ ଋଷିମାନେ ତୁମ ଋତ୍ୱିଜ୍ୟ ସେବା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜାଣନ୍ତି; କାରଣ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି—“ରୁଦ୍ର ଏକ, ଦ୍ୱିତୀୟ ନାହିଁ।”

Verse 86

प्रावर्तंतर्षयोन्येपि गौरवात्तव ते क्रतौ । यदि मे ब्राह्मणस्यैकं शृणोषि वचनं हितम्

ତୁମ ପ୍ରତି ଗୌରବରୁ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ। ଯଦି ମୋ—ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣର—ଗୋଟିଏ ହିତକର ବଚନ ଶୁଣିବ—

Verse 87

तदा क्रतुफलाधीशं विश्वेशं त्वं समाह्वय । विना तेन क्रतुरसौ कृतोप्यकृत एव हि

ତେବେ ଯଜ୍ଞଫଳର ଅଧୀଶ୍ୱର ବିଶ୍ୱେଶଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କର; ତାଙ୍କ ବିନା ଏହି ଯଜ୍ଞ କରାହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଅକୃତ ହିଁ ରହେ।

Verse 88

सति तस्म्निमहादेवे विश्वकर्मैकसाक्षिणि । तवापि चैषा सर्वेषां फलिष्यंति मनोरथाः

ସେହି ମହାଦେବ—ସମସ୍ତ କର୍ମର ଏକମାତ୍ର ସାକ୍ଷୀ—ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ତୁମର ମଧ୍ୟ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କର ମନୋରଥ ଫଳିବ।

Verse 89

यथा जडानि बीजानि न फलंति स्वयं तथा । जडानि सर्वकर्माणि न फलंतीश्वरं विना

ଯେପରି ଜଡ ବୀଜ ନିଜେ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ, ସେପରି ଜଡ ସମସ୍ତ କର୍ମ ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱର ବିନା ଫଳ ଦେଉନାହିଁ।

Verse 90

अर्थहीना यथा वाणी धर्महीना यथा तनुः । पतिहीना यथा नारी शिवहीना तथा क्रिया

ଅର୍ଥହୀନ ବାଣୀ ଯେପରି ବ୍ୟର୍ଥ, ଧର୍ମହୀନ ଦେହ ଯେପରି ବ୍ୟର୍ଥ, ପତିହୀନ ନାରୀ ଯେପରି ଶୂନ୍ୟ—ସେପରି ଶିବହୀନ କ୍ରିୟା ନିଷ୍ଫଳ।

Verse 91

गंगाहीना यथा देशाः पुत्रहीना यथा गृहाः । दानहीना यथा संपच्छिवहीना तथा क्रिया

ଗଙ୍ଗାହୀନ ଦେଶ ଯେପରି ହୀନ, ପୁତ୍ରହୀନ ଗୃହ ଯେପରି ହୀନ, ଦାନହୀନ ସମ୍ପତ୍ତି ଯେପରି ହୀନ—ସେପରି ଶିବହୀନ କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ହୀନ।

Verse 92

मंत्रिहीनं यथा राज्यं श्रुतिहीना यथा द्विजाः । योषा हीनं यथा सौख्यं शिवहीना तथा क्रिया

ମନ୍ତ୍ରୀହୀନ ରାଜ୍ୟ ଯେପରି ଦୋଷଯୁକ୍ତ, ଶ୍ରୁତିହୀନ ଦ୍ୱିଜ ଯେପରି ଦୋଷଯୁକ୍ତ, ସ୍ତ୍ରୀହୀନ ସୁଖ ଯେପରି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ—ସେପରି ଶିବହୀନ କ୍ରିୟା ଦୋଷଯୁକ୍ତ।

Verse 93

दर्भहीना यथा संध्या तिलहीनं च तर्पणम् । हविर्हीनो यथा होमः शिवहीना तथा क्रिया

ଦର୍ଭହୀନ ସନ୍ଧ୍ୟା ଯେପରି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, ତିଳହୀନ ତର୍ପଣ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, ହବିହୀନ ହୋମ ଯେପରି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ—ସେପରି ଶିବହୀନ କ୍ରିୟା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ।

Verse 94

इत्थं दधीचिनाख्यातं जग्राह वचनं न तत् । दक्षो दक्षोपि तत्रैव शंभोर्माया विमोहितः

ଦଧୀଚି ଏପରି ଉପଦେଶ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଦକ୍ଷ ସେହି ବଚନ ଗ୍ରହଣ କଲା ନାହିଁ। ସମର୍ଥ ଦକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ)ଙ୍କ ମାୟାରେ ବିମୋହିତ ହେଲା।

Verse 95

प्रोवाच च भृशं क्रुद्धः का चिंता तव मे क्रतोः । क्रतुमुख्यानि सर्वाणि यानि कर्माणि सर्वतः

ତାପରେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲା—“ମୋ ଯଜ୍ଞ ବିଷୟରେ ତୁମର କି ଚିନ୍ତା? ଯଜ୍ଞର ସମସ୍ତ ମୁଖ୍ୟ କର୍ମ ସବୁ ଦିଗରୁ ସୁସଂସ୍ଥିତ ଅଛି।”

Verse 96

तानि सिद्ध्यंति नियतं यथार्थकरणादिह । अयथार्थविधानेन सिद्ध्येत्कर्मापि नेशितुः

“ଏଠାରେ ସେହି କର୍ମଗୁଡ଼ିକ ଯଥାର୍ଥ ପ୍ରକାରେ କରାଗଲେ ନିଶ୍ଚୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଅଯଥାର୍ଥ ବିଧାନରେ, ନିୟନ୍ତା ପ୍ରଭୁ ବିନା, କର୍ମ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଏ ନାହିଁ।”

Verse 97

स्वकर्मसिद्धये चाथ सर्व एव हि चेश्वरः । ईश्वरः कर्मणां साक्षी यत्त्वयापीति भाषितम्

“ନିଜ କର୍ମସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକେ କର୍ତ୍ତା ରୂପେ ଯେନ ଏକ ପ୍ରକାର ‘ଇଶ୍ୱର’ ସମାନ। ତଥାପି କର୍ମମାନଙ୍କର ସାକ୍ଷୀ ତ ଇଶ୍ୱର ହିଁ—ଏହା ତୁମେ ମଧ୍ୟ କହିଛ।”

Verse 98

तत्तथास्तु परं साक्षी नार्थं दद्याच्च कुत्रचित्

“ତେବେ ତଥାସ୍ତୁ; ପରମେଶ୍ୱର ସାକ୍ଷୀ ହେଉନ୍ତୁ। କିନ୍ତୁ ସେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଫଳ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ—ଏହି ମୋ କଥା।”

Verse 99

जडानि सर्वकर्माणि न फलंतीश्वरं विना । यदुक्तं भवता तत्राप्यहो दृष्टांतयाम्यहम्

ସମସ୍ତ କର୍ମ ଜଡ; ଈଶ୍ୱର ବିନା ସେମାନେ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଆପଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ—ଦେଖନ୍ତୁ, ମୁଁ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ ଉତ୍ତର ଦେବି।

Verse 100

जडान्यपि च बीजानि कालं संप्राप्यवात्मनः । अंकूरयंति कालाच्च पुष्प्यंति च फलंति च

ଜଡ ବୀଜମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଯଥାକାଳ ପାଇଲେ ସ୍ୱୟଂ ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଅନ୍ତି; ପରେ କାଳକ୍ରମେ ପୁଷ୍ପିତ ହୋଇ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି।

Verse 110

आदिदेश समीपस्थानालोक्य परितस्त्विति । ब्राह्मणापसदं चामुं परिदूरयताशु वै

ନିକଟରେ ଦାଁଡ଼ିଥିବାମାନଙ୍କୁ ଚାରିଦିଗରେ ଦେଖି ସେ ଆଦେଶ ଦେଲା—“ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣାପସଦକୁ ତୁରନ୍ତ ଏଠାରୁ ଦୂରେ, ଅତି ଦୂରେ ହଟାଇଦିଅ।”

Verse 120

ब्रह्मघोषेण तारेण व्योमशब्दगुणं स्फुटम् । कारितं तेन दक्षेण विप्राणां हृष्टचेतसाम्

ଉଚ୍ଚ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମଘୋଷ ଦ୍ୱାରା ସେ ଆକାଶରେ ଶବ୍ଦଗୁଣକୁ ପ୍ରକଟ କଲା; ହୃଷ୍ଟଚିତ୍ତ ବିପ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦକ୍ଷ ତାହା କରାଇଲେ।

Verse 127

विद्याधरैर्ननंदे च वसुधा ववृधे भृशम् । महाविभवसंभारे तस्मिन्दाक्षे महाक्रतौ । इत्थं प्रवृत्तेऽथ मुनिः कैलासं नारदो ययौ

ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଏବଂ ପୃଥିବୀ ଅତ୍ୟଧିକ ସମୃଦ୍ଧ ହେଲା। ମହା ବିଭବ ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ମଧ୍ୟରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ସେଇ ମହାକ୍ରତୁ ଚାଲୁଥିବାବେଳେ, ତେବେ ମୁନି ନାରଦ କୈଲାସକୁ ଗଲେ।