Adhyaya 226

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सामाद्युपायो नाम पञ्चविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ षड्विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच दण्डप्रणयनं वक्ष्ये येन राज्ञः परा गतिः त्रियवं कृष्णलं विद्धि पापस्तत्पञ्चकं भवेत्

ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ସାମାଦ୍ୟୁପାୟ’ ନାମ ୨୨୫ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ‘ରାଜଧର୍ମ’ ବିଷୟକ ୨୨୬ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ। ପୁଷ୍କର କହିଲେ—ରାଜାଙ୍କ ପରମଗତି ଯାହାଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ସେହି ଦଣ୍ଡପ୍ରଣୟନ ମୁଁ କହିବି। ‘ତ୍ରିୟବ’ ‘କୃଷ୍ଣଲ’ ସମାନ ଜାଣ; ପାପଜନିତ ଅପରାଧରେ ଦଣ୍ଡ ତାହାର ପାଞ୍ଚଗୁଣ ହୁଏ।

Verse 2

कृष्णलानां तथा षष्ट्या कर्षार्धं रामकीर्तितं सुवर्णश् च विनिर्दिष्टो राम षोडशमापकः

ରାମ କହିଛନ୍ତି—ଷାଠିଏ କୃଷ୍ଣଲା ମିଶି ଅର୍ଧକର୍ଷ ହୁଏ। ‘ସୁବର୍ଣ୍ଣ’ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ତାହା ଷୋଳ (ଏକକ)ର ମାପ।

Verse 3

निष्कः सुवर्णाश् चत्वारो धरणं दशभिस्तु तैः ताम्ररूप्यसुवर्णानां मनमेतत् प्रकीर्तितं

ନିଷ୍କ ଚାରି ସୁବର୍ଣ୍ଣର ସମାନ; ଧରଣ ସେହି ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଦଶ ଦ୍ୱାରା ଗଣ୍ୟ। ଏହିପରି ତାମ୍ର, ରୂପ୍ୟ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଓଜନ-ମାନ ଘୋଷିତ।

Verse 4

ताम्रकैः कार्षिको राम प्रोक्तः कार्षापणो बुधैः पणानां द्वे शते सार्धं प्रथमः साहसः स्मृतः

ହେ ରାମ, ତାମ୍ର ମୁଦ୍ରା ଆଧାରେ ‘କାର୍ଷିକ’ କୁହାଯାଏ; ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ତାହାକୁ ‘କାର୍ଷାପଣ’ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି। ପଣର ଅଢେଇଶେ ପ୍ରଥମ ସାହସ-ଦଣ୍ଡ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 5

मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रमपि चोत्तमः चौरैर् अमूषितो यस्तु मूषितो ऽस्मीति भाषते

ମଧ୍ୟମ ଦଣ୍ଡ ପାଞ୍ଚଶେ ବୋଲି ଜାଣିବା; ଉତ୍ତମ ଦଣ୍ଡ ସହସ୍ର। ଯେ ଚୋରେ ଲୁଟିନାହାନ୍ତି, ତଥାପି ‘ମୁଁ ଲୁଟିଗଲି’ ବୋଲି କହେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡନୀୟ।

Verse 6

तत्प्रदातरि भापाले स दण्ड्यस्तावदेव तु यो यावद्विपरीतार्थं मिथ्या वा यो वदेत्तु तं

ରାଜରକ୍ଷକ/ନ୍ୟାୟାଧୀଶ ସମ୍ମୁଖରେ ଯେ ଲୋକ ତଥ୍ୟବିପରୀତ ଅର୍ଥର କଥା କହେ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା କହେ, ସେ ତତ୍ପରିମାଣ ଦଣ୍ଡନୀୟ।

Verse 7

तौ नृपेण ह्य् अधर्मज्ञौ दाप्यौ तद्द्विगुणं दमं कूटसाक्ष्यन्तु कुर्वाणांस्त्रीन् वर्णांश् च प्रदापयेत्

ସେଇ ଦୁଇଜଣ ଅଧର୍ମଜ୍ଞ ଥିବାରୁ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ସେହି ଦଣ୍ଡର ଦ୍ୱିଗୁଣ ଦେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିବେ। କୂଟସାକ୍ଷ୍ୟ (ମିଥ୍ୟା ସାକ୍ଷ୍ୟ) କରୁଥିବା ତିନି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକଙ୍କୁ ନିଜ-ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣାନୁସାରେ ଦଣ୍ଡିତ କରିବେ।

Verse 8

विवासयेद्ब्राह्मणन्तु भोज्यो विधिर् न हीरतः निक्षेपस्य समं मूल्यं दण्ड्यो निक्षेपभुक् तथा

ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଦଣ୍ଡ ହେଉଛି ନିର୍ବାସନ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦେହଦଣ୍ଡ ବିଧିତ ନୁହେଁ। ଯେ ନିକ୍ଷେପ (ଜମା ବସ୍ତୁ) ଭୋଗ କରେ କିମ୍ବା ଅପହରଣ କରେ, ସେ ନିକ୍ଷେପର ମୂଲ୍ୟ ସମାନ ଦଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ପଡିବ।

Verse 9

तथाचाष्टौ इति छ , ज च ताम्रिकैः कार्षिक इत्य् आदिः, साहसः स्मृत इत्य् अन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति यो यावदित्यादिः, तद्द्विगुणं दममित्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति वस्त्रादिकस्य धर्मज्ञ तथा धर्मो न हीयते यो निक्षेपं घातयति यश्चानिक्षिप्य याचते

ଏପରି କିଛି ପାଠରେ (ଚ ଓ ଜ) ‘ଆଠ… ତାମ୍ରିକରୁ କାର୍ଷିକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ’ ବୋଲି ଆରମ୍ଭ ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ‘ସାହସ ବୋଲି ସ୍ମୃତ’ ଏହି ଶେଷ ଭାଗ ଝ ପ୍ରତିରେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ‘ଯେ ଯାବତ୍… ତାହାର ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱିଗୁଣ’ ଭାଗଟି ମଧ୍ୟ ଝ ପ୍ରତିରେ ନାହିଁ। ବସ୍ତ୍ରାଦି ବିଷୟରେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଏମିତି ନିଷ୍ପତ୍ତି କରିବେ ଯେ ଧର୍ମ ହ୍ରାସ ନ ହେଉ—ଦଣ୍ଡନୀୟ: ଯେ ନିକ୍ଷେପକୁ ନଷ୍ଟ/ବିକୃତ କରେ, ଏବଂ ଯେ ଜମା ନ କରି ନିକ୍ଷେପ ଦାବି କରେ।

Verse 10

तावुभौ चौरवच्छास्यौ दण्ड्यौ वा द्विगुणं दम अज्ञानाद्यः पुमान् कुर्यात् परद्रव्यस्य विक्रयं

ସେ ଦୁଇଜଣ ଚୋର ପରି ଦଣ୍ଡନୀୟ, ନହେଲେ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ମୂଲ୍ୟର ଦ୍ୱିଗୁଣ ଦଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ପଡିବ। ଯେ ପୁରୁଷ ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ ପରଦ୍ରବ୍ୟ ବିକ୍ରୟ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଦଣ୍ଡଭାଗୀ।

Verse 11

निर्दोषो ज्ञानपूर्वकन्तु चौरवद्दण्डमर्हति मूल्यमादाय यः शिल्पं न दद्याद् दण्ड्य एव सः

ନିଜକୁ ନିର୍ଦୋଷ କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେ ଜାଣିଶୁଣି କରେ ସେ ଚୋର ପରି ଦଣ୍ଡଯୋଗ୍ୟ। ଯେ ମୂଲ୍ୟ ନେଇ ମଧ୍ୟ ଶିଳ୍ପ/ସେବା ଦିଏ ନାହିଁ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଦଣ୍ଡନୀୟ।

Verse 12

प्रतिश्रुत्याप्रदातारं सुवर्णं दण्डयेन्नृपः भृतिं गृह्य न कुर्याद्यः कर्माष्टौ कृष्णला दमः

ଯେ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ ମଧ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦିଏ ନାହିଁ, ରାଜା ତାକୁ ଦଣ୍ଡିତ କରିବେ। ଏବଂ ଯେ ଭୃତି (ମଜୁରି) ନେଇ କାମ କରେ ନାହିଁ, ତାହାର ଦଣ୍ଡ ଆଠ କୃଷ୍ଣଲା।

Verse 13

अकाले तु त्यजन् भृत्यं दण्ड्यः स्यात्तावदेव तु क्रीत्वा विक्रीय वा किञ्चिद्यस्येहानुशयो भवेत्

ଅକାଳରେ ଭୃତ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସେଇ ପରିମାଣର ଦଣ୍ଡର ଯୋଗ୍ୟ। ଏହିପରି କିଛି କିଣି କିମ୍ବା ବେଚି ପରେ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ହୋଇ ପଛେହଟିବାକୁ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ନିୟମ।

Verse 14

सो ऽन्तर्दशाहात्तत्स्वामी दद्याच्चैवाददीत च परेण तु दशाहस्य नादद्यान्नैव दापयेत्

ଦଶ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ହେଲେ ସତ୍ୟ ମାଲିକ ଦେବା ଉଚିତ ଏବଂ ଫେରିଲେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଦଶ ଦିନ ପରେ ନ ଗ୍ରହଣ କରିବ, ନ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବଳପୂର୍ବକ ଦେଇବାକୁ କହିବ।

Verse 15

आददद्धि ददच्चैव राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट् वरे दोषानविख्याप्य यः कन्यां वरयेदिह

ବରଙ୍କ ଦୋଷ ଗୋପନ କରି ଏଠାରେ କନ୍ୟାକୁ ବରଣ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି—ନେଉ କି ଦେଉ—ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛଅଶେ (ପଣ) ଦଣ୍ଡରେ ଦଣ୍ଡିତ ହେବ।

Verse 16

दत्ताप्यदत्ता सा तस्य राज्ञा दण्ड्यः शतद्वयं प्रदाय कन्यां यो ऽन्यस्मै पुनस्तां सम्प्रयच्छति

ସେ କନ୍ୟା ଦିଆଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ‘ନ ଦିଆଯାଇଥିବା’ ପରି ଗଣାଯିବ। ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି କନ୍ୟାଦାନ କରି ସେଇ କନ୍ୟାକୁ ପୁଣି ଅନ୍ୟକୁ ଦେଉଛି, ରାଜା ତାକୁ ଦୁଇଶେ (ପଣ) ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଦଣ୍ଡିତ କରିବେ।

Verse 17

दण्डः कार्यो नरेन्द्रेण तस्याप्युत्तमसाहसः सत्यङ्कारेण वाचा च युक्तं पुण्यमसंशयं

ନରେନ୍ଦ୍ର ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ସେହି ଦଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବିବେକ ଓ ସଂୟମ ସହିତ ହେବା ଦରକାର। ସତ୍ୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଓ ସତ୍ୟ ବାଣୀ ସହ ଯୁକ୍ତ ଦଣ୍ଡ ନିଶ୍ଚୟ ପୁଣ୍ୟକର।

Verse 18

लुब्धो ऽन्यत्र च विक्रेता षट्शतं दण्डमर्हति दद्याद्धेनुं न यः पालो गृहीत्वा भक्तवेतनं

ଯେ ଲୋଭୀ ଲୋକ ଅର୍ପିତ ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ଅନ୍ୟତ୍ର ବିକ୍ରୟ କରେ, ସେ ଛଅଶତ ଦଣ୍ଡର ଯୋଗ୍ୟ। ଏବଂ ଭକ୍ତବେତନ ଗ୍ରହଣ କରି ମାଲିକଙ୍କୁ ଗାଈ ନ ଦେଇଥିବା ଗୋପାଳ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଦଣ୍ଡନୀୟ।

Verse 19

स तु दण्ड्यः शतं राज्ञा सुवर्णं वाप्यरक्षिता चौरवद्वधमर्हतोति घ , ञ च वरयेद्यदि इति घ , ञ च धनुःशतं परीणाहो ग्रामस्य तु समन्ततः

ଏପରି ଅବହେଳାକାରୀ ରକ୍ଷକକୁ ରାଜା ଶତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦଣ୍ଡରେ ଦଣ୍ଡିତ କରିବେ। ଯଦି ତାହା ଅରକ୍ଷିତ ରହିଯାଏ, ତେବେ ସେ ଚୋର ପରି ବଧଯୋଗ୍ୟ। ଯଦି ସେ ଅପରାଧ ନିବାରଣ କରେ, ତେବେ ଗ୍ରାମସୀମା ଚାରିଦିଗରେ ଶତ ଧନୁଷ ପରିଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହେବ।

Verse 20

द्विगुणं त्रिगुणं वापि नगरस्य च कल्पयेत् वृतिं तत्र प्रकुर्वीत यामुष्ट्रो नावलोकयेत्

ନଗରର ପ୍ରାକାର/ବେଷ୍ଟନୀର ପରିଧିକୁ ନଗରମାପର ଦ୍ୱିଗୁଣ କିମ୍ବା ତ୍ରିଗୁଣ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ଏପରି ରକ୍ଷାବେଷ୍ଟନୀ ନିର୍ମାଣ କର, ଯେ ଉଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟ ଉପରୁ ଦେଖିପାରିବ ନାହିଁ।

Verse 21

तत्रापरिवृते धान्ये हिंसिते नैव दण्डनं गृहन्तडागमारामं क्षेत्रं वा भीषया हरन्

ସେଠାରେ ଧାନ୍ୟ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଘେରା/ସୁରକ୍ଷିତ ନ ଥିଲେ, ତାହା କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡ ନାହିଁ। ଏବଂ ଭୟ କିମ୍ବା ବାଧ୍ୟତାରେ ଘର, ତଡାଗ, ଉଦ୍ୟାନ କିମ୍ବା କ୍ଷେତ୍ର ନେଇଯାଉଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡନୀୟ ନୁହେଁ।

Verse 22

शतानि पञ्च दण्ड्याः स्यादज्ञानाद् द्विशतो दमः मर्यादाभेदकाः सर्वे दण्ड्याः प्रथमसाहसं

ଅଜ୍ଞାନରେ କରାଯାଇଥିବା ଅପରାଧ ପାଇଁ ପାଞ୍ଚଶତ ଦଣ୍ଡ ହେବ; ଜାଣିଶୁଣି କରାଯାଇଥିବା ଅପରାଧ ପାଇଁ ଆଉ ଦୁଇଶତ ଅଧିକ ଦଣ୍ଡ। ଯେଉଁମାନେ ସ୍ଥାପିତ ସୀମା/ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରଥମ ସାହସ (ନିମ୍ନତମ ଶ୍ରେଣୀ) ଦଣ୍ଡରେ ଦଣ୍ଡନୀୟ।

Verse 23

शतं ब्राह्मणमाक्रुश्य क्षत्रियो दण्डमर्हति वैश्यश् च द्विशतं राम शूद्रश् च बधमर्हति

ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅପମାନ କଲେ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଶତ ପଣ ଦଣ୍ଡ; ହେ ରାମ, ବୈଶ୍ୟଙ୍କୁ ଦ୍ୱିଶତ ପଣ; ଏବଂ ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ ବଧଦଣ୍ଡ ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 24

पञ्चाशद्ब्राह्मणो दण्ड्यः क्षत्रियस्याभिशंसने वैश्ये वाप्यर्धपञ्चाशच्छूद्रे द्वादशको दमः

କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପଞ୍ଚାଶ ପଣ ଦଣ୍ଡ; ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ପଞ୍ଚାଶର ଅର୍ଧ; ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଦ୍ୱାଦଶ ପଣ ଦଣ୍ଡ।

Verse 25

क्षत्रियस्याप्नुयाद्वैश्यः साहसं पूर्वमेव तु शूद्रः क्षत्रियमाक्रुश्य जिह्वाच्छेदनमाप्नुयात्

କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଅପରାଧ କଲେ ବୈଶ୍ୟ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ସାହସ-ଦଣ୍ଡ ପାଇବ; କିନ୍ତୁ ଶୂଦ୍ର କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଗାଳି ଦେଲେ ଜିହ୍ୱାଛେଦନ ଦଣ୍ଡ ହେବ।

Verse 26

धर्मोपदेशं विप्राणां शूद्रः कुर्वंश् च दण्डभाक् श्रुतदेशादिवितथी दाप्यो द्विगुणसाहसं

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମୋପଦେଶ କରୁଥିବା ଶୂଦ୍ର ଦଣ୍ଡଭାଗୀ; ଏବଂ ଶ୍ରୁତିଜ୍ଞାନ, ଅଧ୍ୟୟନସ୍ଥାନ ଆଦି ବିଷୟରେ ମିଥ୍ୟା ଦାବି କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱିଗୁଣ ସାହସ-ଦଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ପଡିବ।

Verse 27

उत्तमः साहसस्तस्य यः पापैर् उत्तमान् क्षिपेत् प्रमादाद्यैर् मया प्रोक्तं प्रीत्या दण्डार्धमर्हति

ଯେ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କୁ ତଳେ ପକାଇଦିଏ, ତାହା ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ସାହସ-ଦଣ୍ଡ ଲାଗୁ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରମାଦ ଆଦି କାରଣରୁ ଘଟିଲେ—ମୋ କଥାନୁସାରେ—ଦୟାବଶତଃ ସେ ଦଣ୍ଡର ଅର୍ଧମାତ୍ର ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 28

मातरं पितरं ज्येष्ठं भ्रातरं श्वशुरं गुरुं आक्षारयञ्च्छतं दण्ड्यः पन्थानं चाददद्गुरोः

ଯେ ମାତା, ପିତା, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଭ୍ରାତା, ଶ୍ୱଶୁର କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କୁ କଟୁବାକ୍ୟରେ ଅପମାନ କରେ, ସେ ଶତ ପଣ ଦଣ୍ଡଯୋଗ୍ୟ; ଏବଂ ଯେ ଗୁରୁଙ୍କ ପଥାଧିକାରକୁ ଅଟକାଏ କିମ୍ବା ହରଣ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡନୀୟ।

Verse 29

अन्त्यजातिर्द्विजातिन्तु येनाङ्गेनापराध्नुयात् तदेव च्छेदयेत्तस्य क्षिप्रमेवाविचारयन्

ଅନ୍ତ୍ୟଜାତିର ବ୍ୟକ୍ତି ଯଦି ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ପ୍ରତି ଯେଉଁ ଅଙ୍ଗଦ୍ୱାରା ଅପରାଧ କରେ, ବିଳମ୍ବ ନକରି ଶୀଘ୍ର ସେଇ ଅଙ୍ଗକୁ ଛେଦ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 30

अवनिष्ठीवतो दर्पाद् द्वावोष्ठौ छेदयेन्नृपः अपमूत्रयतो मेढ्रमपशब्दयतो गुदं

ଅହଙ୍କାରରେ ଭୂମିରେ ଥୁକୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ଦୁଇ ଓଠକୁ ରାଜା ଛେଦ କରିବେ; ନିଷିଦ୍ଧ ଭାବେ ମୂତ୍ରତ୍ୟାଗ କରୁଥିବାର ଲିଙ୍ଗ ଛେଦ କରିବେ; ଏବଂ ଅଶ୍ଳୀଳ/ଅପଶବ୍ଦ କହୁଥିବାର ଗୁଦ ଛେଦ କରିବେ।

Verse 31

उत्कृष्टासनसंस्थस्य नीचस्याधोनिकृन्तनं यो यदङ्गं च रुजयेत्तदङ्गन्तस्य कर्तयेत्

ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆସନରେ ବସୁଥିବା ନୀଚଙ୍କ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡ ହେଉଛି ଅଧୋଭାଗ ଛେଦ; ଏବଂ ଯେ ଯେଉଁ ଅଙ୍ଗକୁ ଆଘାତ କରେ, ତାହାର ସେଇ ଅଙ୍ଗ ଛେଦ କରାଯାଉ।

Verse 32

अर्धपादकराः कार्या गोगजाश्वोष्ट्रघातकाः वृक्षन्तु विफलं कृत्त्वा सुवर्णं दण्डमर्हति

ଗୋ, ଗଜ, ଅଶ୍ୱ କିମ୍ବା ଉଷ୍ଟ୍ରକୁ ହତ୍ୟା କରୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଧପାଦ କର/ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଫଳବୃକ୍ଷକୁ ନିଷ୍ଫଳ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦଣ୍ଡର ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 33

द्विगुणं दापयेच्छिन्ने पथि सीम्नि जलाशये द्रव्याणि यो हरेद्यस्य ज्ञानतो ऽज्ञानतो ऽपिवा

ଛିନ୍ନ ପଥରେ, ସୀମାରେଖାରେ କିମ୍ବା ଜଳାଶୟ ନିକଟେ ଯେ କେହି ଅନ୍ୟର ଦ୍ରବ୍ୟ ଜାଣି କିମ୍ବା ଅଜାଣି ନେଇଯାଏ, ତାହାକୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଦେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 34

स तस्योत्पाद्य तुष्टिन्तु राज्ञे दद्यात्ततो दमं यस्तु रज्जुं घटं कूपाद्धरेच्छिन्द्याच्च तां प्रपां

ପ୍ରଥମେ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତକୁ ତାହାର ଦ୍ରବ୍ୟ ଫେରାଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି, ପରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ (ଜରିମାନା) ଦେବା ଉଚିତ। ଯେ କେହି କୂଆଠାରୁ ରଜ୍ଜୁ ଓ ଘଟ ନେଇଯାଏ କିମ୍ବା ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରପାକୁ କାଟି କ୍ଷତି କରେ, ସେ ଦଣ୍ଡନୀୟ।

Verse 35

स दण्डं प्राप्नुयान् मासं दण्ड्यः स्यात् प्राणितारने धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरतो ऽभ्यधिकं बधः

ତାହାକୁ ଏକ ମାସର ଦଣ୍ଡ ହେବ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣରକ୍ଷା ପାଇଁ କରିଥିଲେ ସେ କେବଳ ଦଣ୍ଡନୀୟ। ଯେ ଦଶ କୁମ୍ଭରୁ ଅଧିକ ଧାନ୍ୟ ଚୋରି କରେ, ତାହା ପାଇଁ ବଧଦଣ୍ଡ।

Verse 36

शेषे ऽप्येकादशगुणं तस्य दण्डं प्रकल्पयेत् सुवर्णरजतादीनां नृस्त्रीणां हरणे बधः

ଅନ୍ୟ ଶେଷ ମାମଲାରେ ମଧ୍ୟ ତାହା ପାଇଁ ଏକାଦଶଗୁଣ ଦଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରଜତ ଆଦି ଚୋରି ଏବଂ ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ସ୍ତ୍ରୀ ଅପହରଣରେ ବଧଦଣ୍ଡ।

Verse 37

येन येन यथाङ्गेन स्तेनो नृषु विचेष्टते तत्तदेव हरेदस्य् प्रत्यादेशाय पार्थिवः

ଚୋର ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଅଙ୍ଗଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଯେପରି ଭାବେ ଅପରାଧ କରେ, ପ୍ରତ୍ୟାଦେଶ ଦଣ୍ଡରୂପେ ରାଜା ତାହାର ସେଇ ଅଙ୍ଗକୁ ହରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 38

ब्राह्मणः शाकधान्यादि अल्पं गृह्णन्न दोषभाक् गोदेवार्थं हरंश्चापि हन्याद्दुष्टं बधीद्यतं

ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶାକ, ଧାନ ଇତ୍ୟାଦି ଅଳ୍ପ ପରିମାଣରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଦୋଷୀ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଗୋ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ନେବାବେଳେ ସେ ଦୁଷ୍ଟକୁ ବଧ କରିପାରିବେ।

Verse 39

गृहक्षेत्रापहर्तारं तथा पत्न्यभिगामिनं अग्निदं गरदं हन्यात्तथा चाभ्युद्यतायुधं

ଗୃହ ଓ କ୍ଷେତ୍ର ଅପହରଣକାରୀ, ପରସ୍ତ୍ରୀଗାମୀ, ଅଗ୍ନି ସଂଯୋଗକାରୀ, ବିଷଦାତା ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ର ଉତ୍ତୋଳନକାରୀକୁ ବଧ କରିବା ଉଚିତ୍।

Verse 40

राजा गवाभिचाराद्यं हन्याच्चैवाततायिनः परस्त्रियं न भाषेत प्रतिषिद्धो विशेन्न हि

ରାଜା ଗୋ-ଅଭିଚାରକାରୀ ଓ ଆତତାୟୀମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ଉଚିତ୍। ପରସ୍ତ୍ରୀ ସହ କଥା ହେବେ ନାହିଁ ଏବଂ ନିଷେଧ ଥିଲେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ ନାହିଁ।

Verse 41

अदण्ड्या स्त्री भवेद्राज्ञा वरयन्तो पतिं स्वयं उत्तमां सेवमानः स्त्री जघन्यो बधमर्हति

ନିଜେ ପତି ଚୟନ କରୁଥିବା ସ୍ତ୍ରୀକୁ ରାଜା ଦଣ୍ଡ ଦେବେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଉତ୍ତମ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ସମ୍ପର୍କ ରଖୁଥିବା ନୀଚ ପୁରୁଷ ବଧ ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 42

भर्तारं लङ्घयेद्या तां श्वभिः सङ्घातयेत् स्त्रियं सवर्णदूषितां कुर्यात् पिण्डमात्रोपजीविनीं

ପତିଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରୁଥିବା ସ୍ତ୍ରୀକୁ କୁକୁରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଖୁଆଇବା ଉଚିତ୍। ସବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ସ୍ତ୍ରୀକୁ କେବଳ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ୍।

Verse 43

ज्यायसा दूषिता नारी मुण्डनं समवाप्नुयात् वैश्यागमे तु विप्रस्य क्षत्रियस्यान्त्यजागमे

ଉଚ୍ଚ ବର୍ଣ୍ଣର ପୁରୁଷ ସହ ସଂଗମରେ ଦୂଷିତ ନାରୀ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ-ଚିହ୍ନରୂପେ ମୁଣ୍ଡନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ବୈଶ୍ୟା-ଗମନ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କର ଅନ୍ତ୍ୟଜା-ଗମନରେ ମଧ୍ୟ ମୁଣ୍ଡନ ବିଧି ଅଛି।

Verse 44

क्षत्रियः प्रथमं वैश्यो दण्ड्यः शूद्रागमे भवेत् गृहीत्वा वेतनं वेश्या लोभादन्यत्र गच्छति

କ୍ଷତ୍ରିୟ କିମ୍ବା ବୈଶ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ଶୂଦ୍ରା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଗମନ କଲେ ଦଣ୍ଡନୀୟ। ଏହିପରି ବେଶ୍ୟା ଦରମା ନେଇ ଲୋଭରେ ଅନ୍ୟତ୍ର ଯାଇଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡଯୋଗ୍ୟ।

Verse 45

वेतनन्द्विगुणं दद्याद्दण्दञ्च द्विगुणं तथा भार्या पुत्राश् च दासाश् च शिष्यो भ्राता च सोदरः

ସେ ବେତନ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଦେବା ଉଚିତ ଏବଂ ଦଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିଗୁଣ। ଏହି ନିୟମ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପୁତ୍ର, ଦାସ, ଶିଷ୍ୟ ଓ ସହୋଦର ଭ୍ରାତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲାଗୁ ହୁଏ।

Verse 46

कृटापराधास्ताड्याः सूरज्वा वेणुदलेन वा पृष्ठे न मस्तके हन्याच्चौरस्याप्नोति किल्विषं

କ୍ଷୁଦ୍ର ଅପରାଧ କରିଥିବାମାନଙ୍କୁ ପଟା/ଚାବୁକ କିମ୍ବା ଫାଟା ବାଁଶରେ ପିଟିବା ଉଚିତ। ପ୍ରହାର ପିଠିରେ ହେବ, ମୁଣ୍ଡରେ ନୁହେଁ; ଏହି ନିୟମ ବିରୋଧରେ ଚୋରକୁ ମାରୁଥିବା ଲୋକ ପାପ ପାଏ।

Verse 47

रक्षास्वधिकृतैयस्तु प्रजात्यर्थं विलुप्यते तेषां सर्वस्वमादाय राजा कुर्यात् प्रवासनं

ରକ୍ଷାକାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଧିକୃତ ବ୍ୟକ୍ତି ଯଦି ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ ପ୍ରଜାକୁ ଲୁଟେ, ତେବେ ରାଜା ତାହାର ସର୍ବସ୍ୱ ଜବତ କରି ତାକୁ ପ୍ରବାସ (ନିର୍ବାସନ) ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 48

ये नियुक्ताः स्वकार्येषु हन्युः कार्याणि कर्मिणां निर्घृणाः क्रूरमनसस्तान्निःस्वान् कारयेन्नृपः

ଯେ କର୍ମଚାରୀମାନେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦୟ ଓ କ୍ରୂରମନରେ କର୍ମଜୀବୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଅବରୋଧ କରନ୍ତି, ରାଜା ସେମାନଙ୍କ ଧନ‑ପଦ ହରି ନିଃସ୍ୱ କରିବେ।

Verse 49

अमात्यः प्राड्विवाको वा यः कुर्यात् कार्यमन्यथा तस्य सर्वस्वमादाय तं राजा विप्रवासयेत्

ଯଦି ଅମାତ୍ୟ କିମ୍ବା ପ୍ରଧାନ ବିଚାରକ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବିପରୀତ (ଅନୁଚିତ) ଭାବେ କରେ, ରାଜା ତାହାର ସର୍ବସ୍ୱ ହରି ତାକୁ ରାଜ୍ୟରୁ ନିର୍ବାସିତ କରିବେ।

Verse 50

गुरुतल्पे भयः कार्यः सुरापाणे सुराध्वजः स्तेयेषु श्वपदं विद्याद् ब्रह्महत्याशिरः पुमान्

ଗୁରୁଶୟ୍ୟା ଲଂଘନରେ ‘ଭୟ’ ଚିହ୍ନ, ସୁରାପାନରେ ‘ସୁରାଧ୍ୱଜ’ (ମଦ୍ୟଧ୍ୱଜ); ଚୋରିରେ ‘ଶ୍ୱପଦ’ (ହିଂସ୍ର ପଶୁ) ଚିହ୍ନ ଜାଣିବା; ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣହନ୍ତା ‘ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାଶିର’ ଧାରଣକାରୀ ପୁରୁଷ।

Verse 51

शूद्रादीन् घातयेद्राजा पापान् विप्रान् प्रवासयेत् महापातकिनां वित्तं वरुणायोपपादयेत्

ରାଜା ଶୂଦ୍ରାଦି (ଅବ୍ରାହ୍ମଣ ବର୍ଗ) ମହାପାପୀ ଅପରାଧୀମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡସ୍ୱରୂପ ଘାତ କରାଇବେ; ପାପୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାସିତ କରିବେ; ଏବଂ ମହାପାତକୀଙ୍କ ଧନକୁ ବରୁଣଦେବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ ଭାବେ ସମର୍ପିତ କରିବେ।

Verse 52

ग्रामेष्वपि च ये केचिच्चौराणां भक्तदायकाः भाण्डारकोषदाश् चैव सर्वांस्तानपि घातयेत्

ଗ୍ରାମରେ ମଧ୍ୟ ଯେ କେହି ଚୋରମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ନ‑ଆଶ୍ରୟ ଦେଇ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯେମାନେ ଭାଣ୍ଡାର ଓ କୋଷ (ଖଜାନା) ଲୁଟନ୍ତି—ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଘାତ କରାଇବେ।

Verse 53

राष्ट्रेषु राष्ट्राधिकृतान् सामन्तान् पापिनो हरेत् सन्धिं कृत्वा तु ये चौर्यं रात्रौ कुर्वन्ति तस्कराः

ରାଜ୍ୟରେ ରାଜା ଦୁଷ୍ଟ ସାମନ୍ତ ଓ ପ୍ରାନ୍ତୀୟ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କୁ ଧରି ହଟାଇବା ଉଚିତ। ଏବଂ ସନ୍ଧି କରି ରାତିରେ ଚୋରି କରୁଥିବା ତସ୍କରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଧରିବା ଉଚିତ।

Verse 54

तेषां च्छित्वा नृपो हस्तौ तीक्ष्णे शूले निवेशयेत् तडागदेवतागारभेदकान् घातयेन्नृपः

ତାଙ୍କର ହାତ କାଟି ରାଜା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶୂଳରେ ଗାଢ଼ିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ତଡାଗ/ଜଳାଶୟ ଓ ଦେବତାଗୃହ/ମନ୍ଦିର ଭାଙ୍ଗିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ରାଜା ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 55

समुत्सृजेद्राजमार्गे यस्त्वमेध्यमनापदि स हि कार्षापणन्दण्ड्यस्तममेध्यञ्च शोधयेत्

ଯେ କେହି ଅନାପଦରେ ରାଜମାର୍ଗରେ ଅପବିତ୍ର ମଳିନତା ଛାଡ଼େ, ସେ ଏକ କାର୍ଷାପଣ ଦଣ୍ଡର ଯୋଗ୍ୟ; ଏବଂ ସେହି ମଳିନତା ମଧ୍ୟ ସେଇ ଲୋକ ହଟାଇବ।

Verse 56

प्रतिमासङ्क्रमभिदो दद्युः पञ्चशतानि ते समैश् च विषमं यो वा चरते मूल्यतो ऽपि वा

ପ୍ରତିମାସ ସଂକ୍ରମ/ସ୍ଥାନାନ୍ତର ନିୟମ ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଞ୍ଚଶତ ଦଣ୍ଡ ଦେବେ। ଏହିପରି, ସମାନଙ୍କ ସହ ଅନିୟମିତ/ଅନ୍ୟାୟ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା କିମ୍ବା ମୂଲ୍ୟରେ ହେରଫେର କରୁଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡନୀୟ।

Verse 57

समाप्नुयान्नरः पूर्वं दमं मध्यममेव वा द्रव्यमादाय वणिजामनर्घेणावरुन्धतां

ମଣିଷ ପ୍ରଥମେ ପୂର୍ବନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମୂଲ୍ୟ କିମ୍ବା ମଧ୍ୟମ (ନ୍ୟାୟ୍ୟ) ମୂଲ୍ୟ ହିଁ ନେବା ଉଚିତ। ଦ୍ରବ୍ୟ ନେଇ ଅତ୍ୟଧିକ/ଅନ୍ୟାୟ ମୂଲ୍ୟ ମାଗି ବଣିଜମାନଙ୍କୁ ଅଟକାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 58

राजा पृथक् पृथक् कुर्याद्दण्डमुत्तमसाहसं द्रव्याणां दूषको यश् च प्रतिच्छन्दकविक्रयी

ରାଜା ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାମଲାରେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଦୂଷଣକାରୀ ଓ ନକଲି ଦ୍ରବ୍ୟ ବିକ୍ରେତାକୁ ଉତ୍ତମ ସାହସ-ଦଣ୍ଡ ଦେବେ।

Verse 59

मध्यमं प्राप्नुयाद्दण्डं कूटकर्ता तथोत्तमं कलहापकृतं देयं दण्डश् च द्विगुणस्ततः

କୂଟ ଦଲିଲ/ମିଥ୍ୟା ପ୍ରମାଣ ତିଆରିକାରୀ ମଧ୍ୟମ ଦଣ୍ଡ ପାଇବ; ଏବଂ କଲହ ଉତ୍ତେଜକ ଉତ୍ତମ ଦଣ୍ଡ ପାଇବ। କଲହଜନିତ କ୍ଷତିର ପ୍ରତିକ୍ଷତି ଦେଇ ପରେ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱିଗୁଣ କରିବା।

Verse 60

अभक्ष्यभक्ष्ये विप्रे वा शूद्रे वा कृष्णलो दमः तुलाशासनकर्ता च कूटकृन्नाशकस्य च

ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ର ଅଭକ୍ଷ୍ୟ ଭକ୍ଷଣ କଲେ ଏକ କୃଷ୍ଣଲ ଦଣ୍ଡ। ଏହିପରି ତୁଳା କିମ୍ବା ମାପଦଣ୍ଡ ତିଆରି/ଛେଡ଼ଛାଡ଼ କରୁଥିବା ଓ କୂଟକାରୀଙ୍କ ପ୍ରମାଣ ନଷ୍ଟକାରୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଦଣ୍ଡ।

Verse 61

एभिश् च व्यवहर्ता यः स दाप्यो दममुत्तमं विषाग्निदां पतिगुरुविप्रापत्यप्रमापिणीं

ଏମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବ୍ୟବହାର/ମକଦ୍ଦମା କରୁଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଦଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ବାଧ୍ୟ; ଯଥା ବିଷ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ପ୍ରୟୋଗକାରୀ, ଏବଂ ପତି, ଗୁରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ଶିଶୁହନ୍ତା।

Verse 62

विकर्णकरनासौष्ठी कृत्वा गोभिः प्रवासयेत् क्षेत्रवेश्मग्रामवनविदारकास् तथा नराः

କାନ ଫାଟିଦେବା, କାନ କାଟିଦେବା, ଏବଂ ନାକ ଓ ଓଠ କାଟି ଅଙ୍ଗବିକୃତି କରି—ତାଙ୍କ ଗୋବଂଶ ସହିତ—କ୍ଷେତ୍ର, ଘର, ଗ୍ରାମ ଓ ବନ ଧ୍ୱଂସକାରୀ ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାସିତ କରିବେ।

Verse 63

राजपत्न्यभिगामी च दग्धव्यास्तु कटाग्निना ऊनं वाप्यधिकं वापि लिखेद्यो राजशासनं

ଯେ ରାଜପତ୍ନୀ ସହ ଗମନ କରେ, ସେ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଯେ ରାଜାଜ୍ଞାକୁ କମ୍ କିମ୍ବା ବେଶି କରି (ରାଜାଭିପ୍ରାୟ ବିକୃତ କରି) ଲେଖେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷୀ।

Verse 64

पारजायिकचौरौ च मुञ्चतो दण्ड उत्तमः राजयानासनारोढुर्दण्ड उत्तमसाहसः

ଯେ ବ୍ୟଭିଚାରୀ ଓ ଚୋରକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ତାହା ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଯେ ରାଜଯାନ କିମ୍ବା ରାଜାସନରେ ଆରୋହଣ କରେ, ତାହା ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ସାହସ-ଦଣ୍ଡ (ଅତିଗୁରୁ ଜରିମାନା) ଅଛି।

Verse 65

यो मन्येताजितो ऽस्मीति न्यायेनापि पराजितः तमायान्तं पराजित्य दण्डयेद् द्विगुणं दमं

ଯେ ନ୍ୟାୟପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ମଧ୍ୟ ପରାଜିତ ହୋଇ ‘ମୁଁ ପରାଜିତ ନୁହେଁ’ ବୋଲି ଭାବେ, ସେ ପୁଣି ଆସି ବିବାଦ କଲେ ତାକୁ ପୁନର୍ବାର ପରାଜିତ କରି ଦ୍ୱିଗୁଣ ଦଣ୍ଡ (ଜରିମାନା) ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 66

आह्वानकारी बध्यः स्यादनाहूतमथाह्वयन् दाण्डिकस्य च यो हस्तादभिमुक्तः पलायते

ଅଧିକାର ବିନା ଆହ୍ୱାନ (ସମନ) କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବନ୍ଧନଯୋଗ୍ୟ; ଏବଂ ଯେ ଅନାହୂତ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଡାକେ ସେ ମଧ୍ୟ। ଦଣ୍ଡାଧିକାରୀର ହାତରୁ ଛୁଟି ପଳାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡନୀୟ।

Verse 67

हीनः पुरुषकारेण तद् दद्याद्दाण्डिको धनं

ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରୟାସ/ଶ୍ରମରେ ଅସମର୍ଥ (ଶ୍ରମଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଦାନ କରିପାରେ ନାହିଁ), ତେବେ ଦଣ୍ଡନୀୟ ବ୍ୟକ୍ତି ସେଇ ପରିମାଣ ଧନରୂପେ ଦେବ; କର୍ମଦ୍ୱାରା ନ ପାରିଲେ ଦ୍ରବ୍ୟଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଦାନ କରିବ।