Adhyaya 220

Verse 1

आणे अभिषेकमन्त्रा नामोनविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अभिषिञ्चन्तु पान्त चेति ख , ग , घ , ङ , छ , ज , ञ , ट च अथ विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सहायसम्पत्तिः पुष्कर उवाच सो ऽभिषिक्तः सहामात्यो जयेच्छत्रून्नृपोत्तमः राज्ञा सेनापतिः कार्यो ब्राह्मणः क्षत्रियो ऽथ वा

ଏଗୁଡ଼ିକ ‘ଅଭିଷେକ-ମନ୍ତ୍ର’। ଏହିପରି ଦୁଇଶେ ଉଣେଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। “ଅଭିଷିଞ୍ଚନ୍ତୁ, ପାନ୍ତୁ ଚ” ଇତ୍ୟାଦି—ଖ, ଗ, ଘ, ଙ, ଛ, ଜ, ଞ ଓ ଟ ଅକ୍ଷରରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ମନ୍ତ୍ରମାନ। ଏବେ ଦୁଇଶେ କୋଡ଼ିଏତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ସହାୟ-ସମ୍ପତ୍ତି’ (ମିତ୍ର-ଆଧାର ଲାଭ) ଆରମ୍ଭ। ପୁଷ୍କର କହିଲେ—ଅଭିଷିକ୍ତ, ଅମାତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରୁ। ରାଜା ସେନାପତି ନିଯୁକ୍ତ କରୁନ୍ତୁ—ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଉ କି କ୍ଷତ୍ରିୟ।

Verse 2

कुलीनो नीतिशास्त्रज्ञः प्रतीहारश् च नीतिवित् दूतश् च प्रियवादी स्यादक्षीणो ऽतिबलान्वितः

ପ୍ରତୀହାର (ଦ୍ୱାରାଧ୍ୟକ୍ଷ) କୁଳୀନ, ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଓ ରାଜନୀତିବିଦ୍ ହେଉ; ଦୂତ ମଧୁରଭାଷୀ, ଅକ୍ଳାନ୍ତ ଏବଂ ମହାବଳସମ୍ପନ୍ନ ହେଉ।

Verse 3

ताम्बूलधारी ना स्त्री वा भक्तः क्लेशसहप्रियः सान्धिविग्रहिकः कार्यः षाड्गुण्यादिविशारदः

ସନ୍ଧି-ବିଗ୍ରହିକ (ସନ୍ଧି ଓ ଯୁଦ୍ଧ ବିଷୟକ ଅଧିକାରୀ) ପୁରୁଷ ହେଉ—ନାରୀ ନୁହେଁ; ସେ ତାମ୍ବୂଳଧାରୀ, ଭକ୍ତ (ନିଷ୍ଠାବାନ) ଓ କ୍ଲେଶସହନପ୍ରିୟ ହେଉ; ଏବଂ ଷାଡ୍ଗୁଣ୍ୟ ଆଦି ନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଉ।

Verse 4

खड्गधारी रक्षकः स्यात्दारथिः स्याद्बलादिवित् सूदाध्यक्षो हितो विज्ञो महानसगतो हि सः

ଖଡ୍ଗଧାରୀ ରକ୍ଷକ ହେଉ; ସାରଥି ବଳ ଆଦି ବିଷୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଉ। ରନ୍ଧନଶାଳା ଓ ରସଦର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ହିତେଷୀ ଓ ଦକ୍ଷ ହେଉ; ସେ ରାଜମହାନସ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ।

Verse 5

सभासदस्तु धर्मज्ञा लेखको ऽक्षरविद्धितः आह्वानकालविज्ञाः स्युर्हिता दौवारिका जनाः

ସଭାସଦମାନେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ହେଉନ୍ତୁ; ଲେଖକ ଅକ୍ଷରଲେଖନରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଉ। ଆହ୍ୱାନର ଯଥାକାଳ ଜାଣୁଥିବା ସେବକ ରହୁନ୍ତୁ; ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ଓ ହିତେଷୀ ହେଉନ୍ତୁ।

Verse 6

रत्नादिज्ञो धनाध्यक्षः अनुद्वारे हितो नरः स्यादायुर्वेदविद्वैद्यो गजध्यक्षो ऽथ हयादिवित्

ରତ୍ନ ଆଦିରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ୟକ୍ତି ଧନାଧ୍ୟକ୍ଷ ହେଉ; ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱାରରେ ହିତେଷୀ ଓ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ପୁରୁଷ ନିଯୁକ୍ତ ହେଉ। ବୈଦ୍ୟ ଆୟୁର୍ବେଦବିଦ୍ ହେଉ; ଗଜାଧ୍ୟକ୍ଷ ଓ ହୟାଦିବିଦ୍ ଅଧିକାରୀ ମଧ୍ୟ ରହୁ।

Verse 7

जितश्रमो गजारोहो हयाध्यक्षो हयादिवत् दुर्गाध्यक्षो हितो धीमान् स्थपतिर्वास्तुवेदवित्

ଶ୍ରମକୁ ଜିତିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଗଜାରୋହଣରେ କୁଶଳ ହେଉ; ହୟାଧ୍ୟକ୍ଷ ଘୋଡ଼ା ଆଦିରେ ପାରଦର୍ଶୀ ହେଉ। ଦୁର୍ଗାଧ୍ୟକ୍ଷ ହିତେଷୀ ଓ ଧୀମାନ୍ ହେଉ; ସ୍ଥପତି ବାସ୍ତୁବେଦବିଦ୍ ହେଉ।

Verse 8

यन्त्रमुक्ते पाणिमुक्ते अमुक्ते मुक्तधारिते अस्त्राचार्यो नियुद्धे च कुशलो नृपतेर्हितः

ଯନ୍ତ୍ରମୁକ୍ତ, ପାଣିମୁକ୍ତ, ଅମୁକ୍ତ (ସଜ୍ଜ ଧାରିତ), ମୁକ୍ତଧାରିତ (ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଧାରଣ‑ନିୟନ୍ତ୍ରଣ) ଏବଂ ନିୟୁଦ୍ଧରେ ଯେ ଅସ୍ତ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ କୁଶଳ, ସେ ନୃପତିଙ୍କ ପାଇଁ ହିତକର।

Verse 9

वृद्धश्चान्तःपुराध्यक्षः पञ्चाशद्वार्षिकाःस्त्रियः सप्तत्यव्दास्तु पुरुषाश् चरेयुः सर्वकर्मसु

ଅନ୍ତଃପୁରର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ବୃଦ୍ଧ ହେବା ଉଚିତ। ପଚାଶ ବର୍ଷ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ସତରି ବର୍ଷ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁରୁଷମାନେ ସେଠାରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଚଳାଚଳ କରିବେ।

Verse 10

जाग्रत्स्यादायुधागारे ज्ञात्वा वृत्तिर्विधीयते उत्तमाधममध्यानि बुद्ध्वा कर्माणि पार्थिवः

ଆୟୁଧାଗାରରେ ସେ ସଦା ସଚେତନ ରହିବ। ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ଆଚରଣ ଓ ଜୀବିକା ଉପାୟ ଜାଣି, କିଏ ଉତ୍ତମ, କିଏ ଅଧମ, କିଏ ମଧ୍ୟମ ତାହା ବୁଝି ରାଜା କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବେ।

Verse 11

उत्तमाधममध्यानि पुरुषाणि नियोजयेत् ज्येच्छुः पृथिवीं राजा सहायाननयोद्धितान्

ରାଜା ଉତ୍ତମ, ଅଧମ ଓ ମଧ୍ୟମ ସାମର୍ଥ୍ୟର ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ ପଦରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବେ। ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା ଓ ସୁଶାସନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ରାଜା ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନାଗ୍ରହୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସହାୟକ ଭାବେ ରଖିବେ।

Verse 12

धर्मिष्ठान् धर्मकायेषु शूरान् सङ्ग्रामकर्मसु निपुणानर्थकृत्येषु सर्वत्र च तथा शुचीन्

ଧର୍ମ ଓ ନ୍ୟାୟକାର୍ଯ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ, ସଙ୍ଗ୍ରାମକାର୍ଯ୍ୟରେ ଶୂରମାନଙ୍କୁ, ଅର୍ଥ ଓ ପ୍ରଶାସନକାର୍ଯ୍ୟରେ ନିପୁଣମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଶୁଚି ଓ ନିଷ୍କଳଙ୍କମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବେ।

Verse 13

स्त्रीषु षण्डान्नियुञ्जीत तीक्ष्णान् दारुणकर्मसु यो यत्र विदितो राज्ञा शुचित्वेन तु तन्नरं

ସ୍ତ୍ରୀସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ରାଜା ଷଣ୍ଡମାନଙ୍କୁ (ନପୁଂସକମାନଙ୍କୁ) ନିଯୁକ୍ତ କରିବେ, ଏବଂ କଠୋର ଓ ଦାରୁଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ସ୍ୱଭାବର ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବେ। ଯେ ପୁରୁଷ ଯେଉଁଠାରେ ରାଜାଙ୍କୁ ନିଜ ଶୁଚିତ୍ୱରେ ପରିଚିତ, ସେହିଅନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ସେଠାରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବେ।

Verse 14

धर्मे चार्थे च कामे च नियुञ्जीताधमे ऽधमान् राजा यथार्हं कुर्याच्च उपाधाभिः परीक्षितान्

ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ବିଷୟରେ ରାଜା ନୀଚ ଓ ଅତିନୀଚଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଯଥୋଚିତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଉପାୟ (ଗୁପ୍ତ ପରୀକ୍ଷା) ଦ୍ୱାରା ପରୀକ୍ଷିତମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟ ପଦରେ ନିଯୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 15

समन्त्रो च यथान्यायात् कुर्याद्धस्तिवनेचरान् तत्पदान्वेषणे यत्तानध्यक्षांस्तत्र कारयेत्

ଏବଂ ଯଥୋଚିତ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ, ନ୍ୟାୟସମ୍ମତ ଭାବେ, ରାଜା ହସ୍ତି-ବନଚର (ଅନୁସନ୍ଧାନୀ)ମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ସେହି ପଦଚିହ୍ନ ଅନ୍ୱେଷଣ ପାଇଁ ସେଠାରେ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ (ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷକ) ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 16

यस्मिन् कर्मणि कौशल्यं यस्य तस्मिन् नियोजयेत् पितृपैतामहान् भृत्यान् सर्वकर्मसु योजयेत्

ଯେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯାହାର କୌଶଳ ଅଛି, ସେକୁ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ପିତା-ପିତାମହଙ୍କ ଯୁଗରୁ ଥିବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯୋଗାଇବା ଉଚିତ।

Verse 17

विना दायादकृत्येषु तत्र ते हि समागताः परराजगृहात् प्राप्तान् जनान् संश्रयकाम्यया

ଦାୟାଦଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ସେଠାରେ ସମବେତ ହେଲେ; କାରଣ ପରରାଜାଙ୍କ ଗୃହ/ଦରବାରରୁ ଆସିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ଓ ପ୍ରତିପାଳନ ଚାହୁଁଥିଲେ।

Verse 18

दुष्टानप्यथ वादुष्टान् संश्रयेत प्रयत्नतः दुष्टं ज्ञात्वा विश्वसेन्न तद्वृत्तिं वर्तयेद्वशे

ପ୍ରୟୋଜନ ପାଇଁ ଦୁଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଅଦୁଷ୍ଟ—ଯେ କାହାକୁ ହେଉ—ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ ଆଶ୍ରୟ କରାଯାଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଯାହାକୁ ଦୁଷ୍ଟ ବୋଲି ଜାଣିଲେ, ତାହାରେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଓ ତାହାର ଆଚରଣର ବଶରେ ମଧ୍ୟ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 19

देशान्तरागतान् पार्श्वे चारैज्ञात्वा हि पूजयेत् शत्रवो ऽग्निवर्षं सर्पो निस्त्रिंशमपि चैकतः

ଅନ୍ୟ ଦେଶରୁ ଆସି ପାଖରେ ରହୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତଚର ଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ଜାଣି ରାଜା ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଶତ୍ରୁ ଏକେ ଦିଗରୁ ନାନା ରୂପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିପାରେ—ଅଗ୍ନିବର୍ଷା ପରି, ସର୍ପ ପରି, ତଳୱାର ପରି ମଧ୍ୟ।

Verse 20

रिपननर्थकृत्येष्विति ख जनानाश्रयकाम्ययेति ख भृत्या वशिष्टं विज्ञेयाः कुभृट्याश् च तथैकतः चारचक्षुर्भवेद्राजा नियुञ्जीत सदाचरान्

(କେତେକ ପାଠରେ) ‘ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ହାନି କରି ଅନର୍ଥ ନିବାରଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ’ ବୋଲି; (କେତେକରେ) ‘ଲୋକମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ହେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି’ ବୋଲି ପଢ଼ାଯାଏ। ଏଭଳି ଉତ୍ତମ ଭୃତ୍ୟ ଓ କୁଭୃତ୍ୟ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ। ରାଜାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛନ୍ତି ଗୁପ୍ତଚର; ସଦାଚାରୀଙ୍କୁ ମାତ୍ର ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ।

Verse 21

जनस्याविहितान् सौम्यांस् तथाज्ञातान् परस्परं वणिजो मन्त्रकुशलान् सांवत्सरचिकित्सकान्

ହେ ସୌମ୍ୟ, ଯେମାନେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପ୍ରମାଣିତ ନୁହନ୍ତି, ଯେମାନେ ପରସ୍ପର ଅପରିଚିତ, ବଣିକ, ମନ୍ତ୍ରକୁଶଳ ଲୋକ, ଏବଂ ଋତୁଚକ୍ରାନୁସାରେ ଚିକିତ୍ସା କରୁଥିବା ସଞ୍ଚାରୀ ବୈଦ୍ୟ—ଏମାନଙ୍କୁ ରାଜା ନିରୀକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 22

तथा प्रव्रजिताकारान् बलाबलविवेकिनः नैकस्य राजा श्रद्दध्याच्छ्रद्दध्याद् बहुवाक्यतः

ତଥା ସନ୍ନ୍ୟାସୀ-ସଦୃଶ ଆକାର ଧାରଣ କରି ବଳ-ଅବଳ ବିବେକ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ (ସତର୍କ ରହିବା ଉଚିତ)। ରାଜା ଏକ ଲୋକରେ ମାତ୍ର ଭରସା କରିବେ ନାହିଁ; ବହୁ ଲୋକଙ୍କ ପରାମର୍ଶରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେବେ।

Verse 23

रागापरागौ भृत्यानां जनस्य च गुणागुणान् शुभानामशुभानाञ्च ज्ञानङ्कुर्याद्वशाय च

ବଶ କରିବା ପାଇଁ ରାଜା ନିଜ ଭୃତ୍ୟ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କର ରାଗ-ବିରାଗ, ଗୁଣ-ଦୋଷ, ଏବଂ ଶୁଭ-ଅଶୁଭର ଭେଦକୁ ଜାଣି ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 24

अनुरागकरं कर्म चरेज्जह्माद्विरागजं जनानुरागया लक्ष्म्या राजा स्याज्जनरञ्जनात्

ରାଜା ପ୍ରଜାମନେ ଅନୁରାଗ ଜନ୍ମାଏ ଏମିତି କର୍ମ କରୁ; ଚଞ୍ଚଳତା ଓ ବୈରାଗ୍ୟଜନ୍ୟ କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରୁ। ପ୍ରଜାର ସଦ୍ଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଲକ୍ଷ୍ମୀଦ୍ୱାରା, ଜନରଞ୍ଜନରେ ହିଁ ସେ ସତ୍ୟ ରାଜା ହୁଏ।