Adhyaya 238
Chapter 238 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ) | Duties of Kings
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାମ ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରଧାରାରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ରାଜଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ରାଜ୍ୟର ସପ୍ତାଙ୍ଗ—ସ୍ୱାମୀ (ରାଜା), ଅମାତ୍ୟ (ମନ୍ତ୍ରୀ), ରାଷ୍ଟ୍ର (ଭୂମି-ପ୍ରଜା), ଦୁର୍ଗ, କୋଶ, ବଳ (ସେନା) ଓ ସୁହୃତ୍ (ମିତ୍ର)—ପରସ୍ପର ସହାୟକ ଅଙ୍ଗ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ପରେ ରାଜା-ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଗୁଣ—ସତ୍ୟ, ବୃଦ୍ଧସେବା, କୃତଜ୍ଞତା, ବୁଦ୍ଧି, ଶୁଚିତା, ନିଷ୍ଠା, ଦୂରଦର୍ଶିତା—ଏବଂ ଲୋଭ, ଦମ୍ଭ, ଚଞ୍ଚଳତା ଆଦି ଦୋଷବର୍ଜନ, ମନ୍ତ୍ରଗୁପ୍ତି ଓ ସନ୍ଧି-ବିଗ୍ରହ କୌଶଳ ଉପରେ ଜୋର ଦିଆଯାଇଛି। ସମୃଦ୍ଧ ଦେଶର ଲକ୍ଷଣ, ନଗରସ୍ଥାପନ ମାନଦଣ୍ଡ, ଦୁର୍ଗର ପ୍ରକାର ଓ ପ୍ରବନ୍ଧ, ଧର୍ମ୍ୟ କୋଶବୃଦ୍ଧି, ସେନାଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ଦଣ୍ଡନୀତି ବିବରଣ ମିଳେ। ମିତ୍ରଚୟନ ଓ ମିତ୍ରତା ଗଢ଼ିବାର ତ୍ରିବିଧ ଉପାୟ—ନିକଟଗମନ, ମଧୁର-ସ୍ପଷ୍ଟ ବାକ୍ୟ, ସମ୍ମାନିତ ଦାନ—ସହିତ ଭୃତ୍ୟାଚାର, ଅଧିକାରୀ ନିଯୁକ୍ତି, ରାଜସ୍ୱ ଉପାୟ, ପ୍ରଜାଭୟ କାରଣ ଓ ଆତ୍ମ-ରାଷ୍ଟ୍ରରକ୍ଷାରେ ରାଜାଙ୍କ ସତର୍କତା କଥିତ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे रामोक्तनीतिर्नाम सप्तत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथाष्टत्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः राजधर्माः राम उवाच स्वाम्यमात्यञ्च राष्ट्रञ्च दुर्गं कोषो बलं सुहृत् परस्परोपकारीदं सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ରାମୋକ୍ତନୀତି’ ନାମକ ୨୩୭ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ୨୩୮ତମ ‘ରାଜଧର୍ମ’ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ। ରାମ କହିଲେ—ସ୍ୱାମୀ (ରାଜା), ଅମାତ୍ୟ (ମନ୍ତ୍ରୀ), ରାଷ୍ଟ୍ର (ଜନପଦ), ଦୁର୍ଗ, କୋଷ (ଭଣ୍ଡାର), ବଳ (ସେନା) ଓ ସୁହୃତ୍ (ମିତ୍ରରାଜ୍ୟ)—ପରସ୍ପର ଉପକାରୀ ଏହି ସପ୍ତାଙ୍ଗ ସମୁଦାୟକୁ ‘ରାଜ୍ୟ’ କୁହାଯାଏ।
Verse 2
स्वसमृद्धिष्वित्यादिः, मीनव्रतचरिष्णुतेत्यन्तः ज पुस्तके नास्ति राज्याङ्गानां वरं राष्ट्रं साधनं पालयेत् सदा कुलं शीलं वयः सत्त्वं दाक्षिण्यं क्षिप्रकारिता
‘ସ୍ୱସମୃଦ୍ଧିଷୁ…’ ଠାରୁ ‘…ମୀନବ୍ରତଚରିଷ୍ଣୁତେ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଂଶ ‘ଜ’ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ନାହିଁ। ରାଜ୍ୟାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଷ୍ଟ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତାହାକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସାଧନ-ସମ୍ପଦକୁ ସଦା ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ—କୁଳ, ଶୀଳ, ବୟସ, ସତ୍ତ୍ୱ, ଦାକ୍ଷିଣ୍ୟ ଓ ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟସାଧନକୁ ଯୋଗ୍ୟତା ଭାବେ ଧରି।
Verse 3
अविसंवादिता सत्यं वृद्धसेवा कृतज्ञता दैवसम्पन्नता बुद्धिरक्षुद्रपरिवारता
ବାକ୍ୟ ଓ କର୍ମର ଅବିସଂବାଦିତାହିଁ ସତ୍ୟ; ବୃଦ୍ଧସେବା, କୃତଜ୍ଞତା, ଦୈବସମ୍ପନ୍ନତା, ବୁଦ୍ଧି, ଏବଂ କ୍ଷୁଦ୍ରତା-ରହିତ (ଉତ୍ତମ) ପରିବାର-ପରିବେଶ—ଏହି ଗୁଣ।
Verse 4
शक्यसामन्तता चैव तथा च दृढभक्तिता दीर्घदर्शित्वमुत्साहः शुचिता स्थूललक्षिता
ସାମନ୍ତମାନଙ୍କୁ ବଶରେ ରଖିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ, ଏବଂ ଦୃଢ ଭକ୍ତି/ନିଷ୍ଠା; ଦୀର୍ଘଦର୍ଶିତ୍ୱ ଓ ଉତ୍ସାହ; ଆଚରଣର ଶୁଚିତା; ଏବଂ ସଦ୍ଗୁଣର ସ୍ପଷ୍ଟ, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଲକ୍ଷଣ—ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ଦରକାର।
Verse 5
विनीतत्वं धार्मिकता साधोश् च नृपतेर्गुणाः प्रख्यातवंशमक्रूरं लोकसङ्ग्राहिणं शुचिं
ବିନୟ, ଧାର୍ମିକତା ଓ ସାଧୁ-ଆଚରଣ—ଏହିମାନେ ନୃପତିଙ୍କ ଗୁଣ; ସେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ବଂଶଜ, ଅକ୍ରୂର, ଲୋକକୁ ଏକତ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିବା (ଲୋକସଙ୍ଗ୍ରାହକ), ଏବଂ ଶୁଚି ହେଉ।
Verse 6
कुर्वीतात्सहिताङ्क्षी परिचारं महीपतिः वाग्मी प्रगल्भः स्मृतिमानुदग्रो बलवान् वशी
ମହୀପତି (ରାଜା) ପରିଚାରକ ଭାବେ ସତର୍କ ଓ ସହଯୋଗୀ ଲୋକକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ସେ ବାଗ୍ମୀ, ପ୍ରଗଲ୍ଭ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟସ୍ମୃତିମାନ, ଉଦ୍ୟମୀ, ବଳବାନ ଓ ବଶୀ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହୀ) ହେଉ।
Verse 7
नेता दण्डस्य निपुणः कृतशिल्पपरिग्रहः पराभियोगप्रसहः सर्वदुष्टप्रतिक्रिया
ଦଣ୍ଡର ନେତା (ନ୍ୟାୟ-ପ୍ରଶାସକ) ଦଣ୍ଡନୀତିରେ ନିପୁଣ, ଅର୍ଜିତ କଳା-ଶିଳ୍ପ ଓ ଶାସନରେ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ, ଶତ୍ରୁ-ଅଭିଯୋଗ ଓ ମାମଲା ସହିବାରେ ସମର୍ଥ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଦୁଷ୍ଟତାର ପ୍ରତିକାରରେ ଦକ୍ଷ ହେଉ।
Verse 8
प्रवृत्तान्ववेक्षी च सन्धिविग्रहतत्त्ववित् गूढमन्त्रप्रचारज्ञो देशकालविभागवित्
ସେ ଚାଲୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ସତତ ନିରୀକ୍ଷଣ କରୁଥିବା, ସନ୍ଧି ଓ ବିଗ୍ରହର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣୁଥିବା, ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଣାର ପ୍ରୟୋଗ ଓ ପ୍ରଚାର ଜାଣୁଥିବା, ଏବଂ ଦେଶ-କାଳର ଯଥୋଚିତ ବିଭାଗ ବୁଝୁଥିବା ହେଉ।
Verse 9
आदाता सम्यगर्थानां विनियोक्ता च पात्रवित् क्रोधलोभभयद्रोहदम्भचापलवर्जितः
ସେ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଭାବେ ଧନ ଅର୍ଜନ କରି ଦାନ କରୁଥିବା, ତାହାକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ବିନିଯୋଗ କରୁଥିବା, ଏବଂ ପାତ୍ରକୁ ଚିହ୍ନିବାରେ ପାରଦର୍ଶୀ ହେଉ; କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଭୟ, ଦ୍ରୋହ, ଦମ୍ଭ ଓ ଚାପଳ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉ।
Verse 10
परोपतापपैशून्यमात्सर्येर्षानृतातिगः वृद्धोपदेशसम्पन्नः शक्तो मधुरदर्शनः
ସେ ପରକୁ କଷ୍ଟ ଦେବା ଓ ପୈଶୁନ୍ୟ (ନିନ୍ଦା) ରୁ ମୁକ୍ତ, ମତ୍ସର-ଇର୍ଷ୍ୟା-ଅନୃତକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା, ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ସମର୍ଥ ଏବଂ ମଧୁର-ସୌମ୍ୟ ଦର୍ଶନ-ବ୍ୟବହାର ଥିବା ହେଉ।
Verse 11
गुणानुरागस्थितिमानात्मसम्पद्गुणाः स्मृताः कुलीनाः शुचयः शूराः श्रुतवन्तो ऽनुरागिणः
ଯେମାନେ ଗୁଣପ୍ରତି ଅନୁରାଗରେ ସ୍ଥିର, ଆତ୍ମସମ୍ପଦ ଓ ସଦ୍ଗୁଣରେ ସମୃଦ୍ଧ, ସେମାନେ ହିଁ ସ୍ମୃତିରେ ସତ୍ୟ କୁଳୀନ ଭାବେ ସ୍ମରିତ—ଆଚରଣରେ ଶୁଚି, ଶୂର, ଶ୍ରୁତବାନ (ବିଦ୍ୱାନ) ଏବଂ ସ୍ନେହଶୀଳ।
Verse 12
एत् सदेत्यन्तः पाठः ग पुस्तके नास्ति तद्वच्च दृढभक्तितेति ग कृतशिल्पः स्ववग्रह इति घ , ञ च सर्वदुष्टप्रतिग्रह इति ख , घ , छ च परच्छिद्रान्ववेक्षी चेति घ , ञ च गुणवन्तो ऽनुगामिन इति ग दण्डनीतेः प्रयोक्तारः सचिवाः स्युर्महीपतेः सुविग्रहो जानपदः कुलशीककलान्वितः
ରାଜାଙ୍କ ଦଣ୍ଡନୀତି ଓ ଶାସନକାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରୟୋଗକର୍ତ୍ତା ହେଲେ ସଚିବମାନେ। ସେମାନେ ସୁଦୃଢ଼ ଦେହଯୁକ୍ତ, ରାଜ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟରେ ଅନୁଭବୀ, ଉତ୍ତମ କୁଳ-ଶୀଳସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ କଳା ଓ ବ୍ୟବହାରିକ କୌଶଳରେ ନିପୁଣ ହେବା ଉଚିତ।
Verse 13
वाग्मी प्रगल्भश् चक्षुष्मानुत्साही प्रतिपत्तिमान् स्तम्भचापलहीनश् च मैत्रः क्लेशसहः शुचिः
ସେ ବାକ୍ପଟୁ ଓ ପ୍ରଗଲ୍ଭ, ଦୂରଦର୍ଶୀ, ଉତ୍ସାହୀ ଏବଂ ସୁବିଚାରଶୀଳ ହେବା ଉଚିତ; ଅହଙ୍କାର ଓ ଚଞ୍ଚଳତାରହିତ; ମୈତ୍ରୀଭାବୀ, କ୍ଲେଶସହିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ଶୁଚି ଆଚରଣବାନ୍ ହେବା ଉଚିତ।
Verse 14
सत्यसत्त्वधृतिस्थैर्यप्रभावारोग्यसंयुतः कृतशिल्पश् च दक्षश् च प्रज्ञावान् धारणान्वितः
ସେ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା, ସତ୍ତ୍ୱ, ଧୃତି, ସ୍ଥୈର୍ୟ, ପ୍ରଭାବ ଓ ଆରୋଗ୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ; ଶିଳ୍ପକଳାରେ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ, ଦକ୍ଷ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଏବଂ ଧାରଣାଶକ୍ତି-ସଂଯମସମ୍ପନ୍ନ ହେବା ଉଚିତ।
Verse 15
दृढभक्तिरकर्ता च वैराणां सचिवो भवेत् स्मृतिस्तत्परतार्थेषु चित्तज्ञो ज्ञाननिश् चयः
ତାହାର ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି/ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଉଚିତ ଏବଂ ସେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଶତ୍ରୁସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବ୍ୟବହାରରେ ମଧ୍ୟ ସେ ପରାମର୍ଶଦାତା ହେବା ଉଚିତ। ଲକ୍ଷ୍ୟସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଷୟରେ ତାହାର ସ୍ମୃତି ନିଶ୍ଚିତ, ସେ ଚିତ୍ତଜ୍ଞ ଏବଂ ଜ୍ଞାନନିଶ୍ଚୟୀ ହେବା ଉଚିତ।
Verse 16
दृढता मन्त्रगुप्तिश् च मन्त्रिसम्पत् प्रकीर्तिता त्रय्यां च दण्डनीत्यां च कुशलः स्यात् पुरोहितः
ଦୃଢତା ଓ ମନ୍ତ୍ରଗୁପ୍ତି—ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ମନ୍ତ୍ରୀର ସମ୍ପଦ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏବଂ ପୁରୋହିତ ତ୍ରୟୀ (ବେଦ) ଓ ଦଣ୍ଡନୀତି—ଉଭୟରେ କୁଶଳ ହେବା ଉଚିତ।
Verse 17
अथर्वदेवविहितं कुर्याच्छान्तिकपौष्टिकं साधुतैषाममात्यानां तद्विद्यैः सह बुद्धिमान्
ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା ଅଥର୍ବବେଦବିହିତ ଶାନ୍ତିକ ଓ ପୌଷ୍ଟିକ (ସମୃଦ୍ଧିଦାୟକ) କର୍ମ, ସେହି ବିଦ୍ୟାରେ ନିପୁଣମାନଙ୍କ ସହ, ନିଜ ଅମାତ୍ୟମାନଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ଓ ସଦାଚାର ପାଇଁ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 18
चक्षुष्मत्तां च शिल्पञ्च परीक्षेत गुणद्वयं स्वजनेभ्यो विजानीयात् कुलं स्थानमवग्रहं
ଦୁଇ ଗୁଣ—ସ୍ପଷ୍ଟଦୃଷ୍ଟି (ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିବେକ) ଓ ଶିଳ୍ପ/କୌଶଳ—ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସ୍ୱଜନମାନଙ୍କ ଠାରୁ ତାଙ୍କର କୁଳ, ସ୍ଥାନ-ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ବିଶ୍ୱସନୀୟତା/ପୂର୍ବ ରେକର୍ଡ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 19
परिकर्मसु दक्षञ्च विज्ञानं धारयिष्णुतां गुणत्रयं परीक्षेत प्रागलभ्यं प्रीतितां तथा
ନିଯୁକ୍ତି ପୂର୍ବରୁ ଗୁଣତ୍ରୟ—କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦକ୍ଷତା, ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ, ଓ ଧୃଢ଼ ଧାରଣଶକ୍ତି/ଅଟଳତା—ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଆଚରଣ ଓ ପ୍ରୀତିପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍ଠା (ସଦ୍ଭାବ) ମଧ୍ୟ ଦେଖିବା ଉଚିତ।
Verse 20
कथायोगेषु बुद्ध्येत वाग्मित्वं सत्यवादितां उतसाहं च प्रभावं च तथा क्लेशसहिष्णुतां
କଥାରଚନା ଓ କଥନର ଶାସ୍ତ୍ରବଦ୍ଧ ଯୋଗରେ ବୁଦ୍ଧି ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ—ବାଗ୍ମିତା, ସତ୍ୟବାଦିତା, ଉତ୍ସାହ, ପ୍ରଭାବଶକ୍ତି, ଏବଂ କ୍ଲେଶସହିଷ୍ଣୁତା।
Verse 21
धृतिं चैवानुरागं च स्थैर्यञ्चापदि लक्षयेत् भक्तिं मैत्रीं च शौचं च जानीयाद्व्यवहारतः
ଧୃତି (ଧୈର୍ୟ) ଓ ଅନୁରାଗ, ଏବଂ ଆପଦରେ ସ୍ଥୈର୍ୟ—ଏହା ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ବ୍ୟବହାରରୁ ତାଙ୍କର ଭକ୍ତି, ମୈତ୍ରୀ ଓ ଶୌଚ (ଆଚରଣଶୁଦ୍ଧି) ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 22
कृतशीलश्चेति ज चिन्तको ज्ञाननिश् चय इति ग परीक्षेत गुणत्रयमिति ज प्रतिभां तथेति ज स्वजनेभ्य इत्य् आदिः, क्लेशसहिष्णुतामित्यन्तः पाठः छ पुस्तके नास्ति संवासिभ्यो बलं सत्त्वमारोग्यं शीलमेव च अस्तब्धतामचापल्यं वैराणां चाप्यकीर्तनं
ଯାହାଙ୍କ ସହିତ ଆମେ ବସୁଛୁ, ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ବଳ, ସାହସ, ଆରୋଗ୍ୟ ଓ ସଦାଚାର ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ତଥା ଅହଂକାରହୀନ ବିନୟ, ଅଚଞ୍ଚଳ ସ୍ଥିରତା, ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ କୁଖ୍ୟାତି ନ ହେବା।
Verse 23
प्रत्यक्षतो विजानीयाद् भद्रतां क्षुद्रतामपि फलानुमेयाः सर्वत्र परोक्षगुणवृत्तयः
ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖାଯାଏ, ସେଥିରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଓ ହୀନତା—ଦୁହେଁ ଜାଣିବା ଉଚିତ; କାରଣ ସର୍ବତ୍ର ଗୁଣମାନଙ୍କର ପରୋକ୍ଷ ବୃତ୍ତି ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଅନୁମେୟ।
Verse 24
शस्याकरवती पुण्या खनिद्रव्यसमन्विता गोहिता भूरिसलिला पुण्यैर् जनपदैर् युता
ପୁଣ୍ୟ ଭୂମି ସେଇ, ଯାହା ଶସ୍ୟସମୃଦ୍ଧ, ଖନିଜଦ୍ରବ୍ୟସମନ୍ୱିତ, ଗୋହିତକର, ପ୍ରଚୁର ଜଳସମ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଜନପଦମାନଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ।
Verse 25
रम्या सकुञ्जरबला वारिस्थलपथान्विता अदेवमातृका चेति शस्यते भूरिभूतये
ଯେ ସ୍ଥାନ ରମ୍ୟ, ଗଜବଳ ସଦୃଶ ସବଳ, ଜଳ–ଦୃଢ଼ ଭୂମି–ପଥ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ହାନିକର ମାତୃକା-ଉପଦ୍ରବରହିତ—ସେହି ସ୍ଥାନ ବହୁ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସିତ।
Verse 26
शूद्रकारुवणिक्प्रायो महारम्भः कृषी बलः सानुरागो रिपुद्वेषी पीडासहकरः पृथुः
ସେ ପ୍ରାୟଃ ଶୂଦ୍ର, କାରୁ (କାରିଗର) ଓ ବଣିକମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ; ବଡ଼ ଉଦ୍ୟମ ଆରମ୍ଭ କରେ, କୃଷି ଓ ବଳରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ; ସ୍ନେହଶୀଳ, ଶତ୍ରୁଦ୍ୱେଷୀ, କଷ୍ଟସହିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ପୃଥୁ (ବିସ୍ତୃତ ଦେହ) ଅଟେ।
Verse 27
नानादेश्यैः समाकीर्णो धार्मिकः पशुमान् बली ईदृक्जनपदः शस्तो ऽमूर्खव्यसनिनायकः
ଯେ ଜନପଦ ନାନା ଦେଶର ଲୋକମାନେ ଭରିଥାଏ, ଧାର୍ମିକ, ପଶୁଧନରେ ସମୃଦ୍ଧ ଓ ବଳବାନ ହୁଏ—ଏବଂ ଯାହାର ନେତା ନ ମୂର୍ଖ, ନ ଦୁର୍ବ୍ୟସନର ଦାସ—ସେ ଦେଶ ପ୍ରଶଂସନୀୟ।
Verse 28
पृथुसीमं महाखातमुच्चप्राकारतोरणं पुरं समावसेच्छैलसरिन्मरुवनाश्रयं
ପ୍ରଶସ୍ତ ସୀମା, ବଡ଼ ପରିଖା, ଉଚ୍ଚ ପ୍ରାକାର ଓ ତୋରଣ ଥିବା ପୁର ନିର୍ମାଣ କରିବା ଉଚିତ; ଯାହା ପର୍ବତ, ନଦୀ, ମରୁଭୂମି ଓ ବନର ଆଶ୍ରୟରେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 29
जलवद्धान्यधनवद्दुर्गं कालसहं महत् औदकं पार्वतं वार्क्षमैरिणं धन्विनं च षट्
ଦୁର୍ଗ ଜଳ, ଧାନ୍ୟ ଓ ଧନରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହେବା ଉଚିତ; ତାହା ମହାନ ଓ କାଳସହ (ଦୀର୍ଘକାଳ ସହନଶୀଳ) ହେବା ଦରକାର। ଦୁର୍ଗର ଛଅ ପ୍ରକାର—ଔଦକ, ପାର୍ବତ, ବାର୍କ୍ଷ, ଐରିଣ, ଧନ୍ୱିନ ଓ ଶୁଷ୍କ-ବାଲୁକାମୟ ଦୁର୍ଗ।
Verse 30
ईप्सितद्रव्यसम्पूर्णः पितृपैतामहोचितः धर्मार्जितो व्ययसहः कोषो धर्मादिवृद्धये
କୋଷ (ରାଜକୋଷ) ଆବଶ୍ୟକ ଓ ଇଚ୍ଛିତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପିତୃ-ପୈତାମହ ପରମ୍ପରାଯୋଗ୍ୟ, ଧର୍ମାର୍ଜିତ ଓ ବ୍ୟୟ ସହନଶୀଳ ହେବା ଉଚିତ—ଧର୍ମାଦି ପୁରୁଷାର୍ଥର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ।
Verse 31
पितृपैतामहो वश्यः संहतो दत्तवेतनः विख्यातपौरुषो जन्यः कुशुलः शकुनैर् वृतः
ସେ ପିତୃ-ପୈତାମହ ବଂଶଜ, ବଶ୍ୟ (ନିୟନ୍ତ୍ରଣଯୋଗ୍ୟ), ସଂହତ ଓ ଶୃଙ୍ଖଳିତ, ବେତନଭୋଗୀ ସେବକ; ପୌରୁଷରେ ବିଖ୍ୟାତ, ଜନ୍ୟ (ସାଧାରଣ ଯୋଦ୍ଧାବର୍ଗ)ରେ ଜନ୍ମିତ, କୁଶଳ ଏବଂ ଶକୁନବିଦ୍ (ଲକ୍ଷଣଜ୍ଞ)ମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ।
Verse 32
नानाप्रहणोपेतो नानायुद्धविशारदः सत्त्वमारोग्यं कुलमेव चेति ज मख्यव्यसननायक इति ग उच्चप्रकारगोपुरमिति घ , ञ च नानायोधसमाकीर्णौ नीराजितहयद्विपः
ବହୁ ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ରରେ ସଜ୍ଜିତ ଓ ନାନା ଯୁଦ୍ଧବିଧିରେ ପାରଦର୍ଶୀ—ଏହି ଲକ୍ଷଣ। ସାହସ, ଆରୋଗ୍ୟ ଓ ଉତ୍ତମ କୁଳ—ଏହା ‘ଜ’। ଆପଦା ଓ ବ୍ୟସନ ଜୟରେ ନାୟକ—ଏହା ‘ଗ’। ଉଚ୍ଚ ପ୍ରାକାର ଓ ଗୋପୁରଯୁକ୍ତ ଦୁର୍ଗ—ଏହା ‘ଘ’। ବିଭିନ୍ନ ଯୋଦ୍ଧାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୋଭିତ ଅଶ୍ୱ-ଗଜରେ ଦୀପ୍ତ ସେନାବ୍ୟୁହ—ଏହା ‘ଞ’।
Verse 33
प्रवासायासदुःखेषु युद्धेषु च कृतश्रमः अद्वैधक्षत्रियप्रायो दण्डो दण्डवतां मतः
ପ୍ରବାସ, ପରିଶ୍ରମ ଓ ଦୁଃଖଜନିତ କଷ୍ଟରେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ—ଶ୍ରମ ଅନୁଭବ କରାଇବା ପରି ଯେ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯାଏ, ସେହି ଦଣ୍ଡକୁ ଦଣ୍ଡବିଦ୍ମାନେ ମାନନ୍ତି। ସେ ଦଣ୍ଡ ପ୍ରଧାନତଃ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଉପରେ, ଏବଂ ଅଦ୍ୱୈଧ—ସରଳ ଓ ନିଷ୍ପକ୍ଷ—ଭାବେ ହେବା ଉଚିତ।
Verse 34
योगविज्ञानसत्त्वारूढ्यं महापक्षं प्रियम्वदं आयातिक्षममद्वैधं मित्रं कुर्वीत सत्कुलं
ସତ୍କୁଳଜ ଏମିତି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ମିତ୍ର କରିବା ଉଚିତ, ଯିଏ ଯୋଗ ଓ ବିଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ବଳବାନ ପକ୍ଷସମର୍ଥନରେ ଦୃଢ, ମଧୁରଭାଷୀ, ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ସହନକ୍ଷମ, ମଦ-ଅହଂକାରହୀନ ଏବଂ ଅଦ୍ୱୈଧ—ଦ୍ୱିମନସ୍କ ନୁହେଁ।
Verse 35
दूरादेवाभिगमनं स्पष्टार्थहृदयानुगा वाक् सत्कृत्य प्रदानञ्च त्रिविधो मित्रसङ्ग्रहः
ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ଯାଇ ସାକ୍ଷାତ କରିବା, ଅର୍ଥରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ହୃଦୟାନୁଗାମୀ ବାକ୍ୟ କହିବା, ଏବଂ ସତ୍କାରସହ ଦାନ ଦେବା—ଏହା ମିତ୍ରସଂଗ୍ରହର ତ୍ରିବିଧ ପ୍ରକ୍ରିୟା।
Verse 36
धर्मकामार्थसंयोगो मित्रात्तु त्रिविधं फलं औरसं तत्र सन्नद्धं तथा वंशक्रमागतं
ମିତ୍ରରୁ ତ୍ରିବିଧ ଫଳ ମିଳେ—ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥର ସଂଯୋଗ। ସେହି ମିତ୍ରତାରେ ବନ୍ଧନ ‘ଔରସ’—ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ୱାଭାବିକ/ସନ୍ତାନସଦୃଶ—ଭାବେ ଦୃଢ ରହେ, ଏବଂ ବଂଶକ୍ରମରେ ପ୍ରାପ୍ତ ସମ୍ପର୍କ ପରି ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିର ହୁଏ।
Verse 37
रक्षितं व्यसनेभ्यश् च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधं मित्रे गुणाः सत्यताद्याः समानसुखदुखता
ମିତ୍ରକୁ ଚାରି ପ୍ରକାର ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଯେ ଆପଦାରୁ ରକ୍ଷା କରେ ସେଇ ସତ୍ୟ ମିତ୍ର। ମିତ୍ରର ଗୁଣ ସତ୍ୟତା ଆଦି ଏବଂ ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ସମାନ ଭାଗୀଦାରି—ଆନନ୍ଦ ଓ ଶୋକରେ ସମଭାବେ ସାଥି ହେବା।
Verse 38
वक्ष्ये ऽनुजीविनां वृत्ते सेवी सेवेत भूपतिं दक्षता भद्रता दार्ढ्यं क्षान्तिः क्लेशसहिष्णुता
ମୁଁ ସେବାରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବାମାନଙ୍କର ଯଥୋଚିତ ଆଚରଣ କହୁଛି: ସେବକ ରାଜାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ; ତାଙ୍କରେ ଦକ୍ଷତା, ସଦାଚାର, ଦୃଢତା, କ୍ଷମା ଓ କ୍ଲେଶସହିଷ୍ଣୁତା ଥିବା ଦରକାର।
Verse 39
सन्तोषः शीलमुत्साहो मण्डयत्यनुजीविनं यथाकालमुपासीत राजानं सेवको नयात्
ସନ୍ତୋଷ, ଶୀଳ ଓ ଉତ୍ସାହ—ଏଗୁଡ଼ିକ ସେବାଜୀବୀକୁ ଶୋଭା ଦିଏ। ସେବକ ଯଥାକାଳେ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେବା ଉଚିତ ଏବଂ ନୀତିଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 40
परस्थानगमं क्रौर्यमौद्धत्यं मत्सरन्त्यजेत् विगृह्य कथनं भृत्यो न कुर्याज् ज्यायसा सह
ଅନ୍ୟଙ୍କ ସ୍ଥାନକୁ (ଅକାରଣ) ଯିବା, କ୍ରୂରତା, ଅହଂକାରଜନିତ ଉଦ୍ଧତତା ଓ ଈର୍ଷ୍ୟା—ଏସବୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ସେବକ ଝଗଡ଼ା କରି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ/ଉଚ୍ଚଙ୍କ ସହ ବିବାଦମୟ କଥା କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 41
गुह्यं मर्म च मन्त्रञ्च न च भर्तुः प्रकाशयेत् रक्ताद् वृत्तिं समीहेत विरक्तं सन्त्यजेन्नृपं
ଗୁହ୍ୟ, ମର୍ମ (ଦୁର୍ବଳ ସ୍ଥାନ) ଓ ମନ୍ତ୍ର—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଭର୍ତ୍ତା/ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଅନୁରକ୍ତ (ଅନୁକୂଳ) ବ୍ୟକ୍ତିଠାରୁ ଜୀବିକା ଚାହିଁବା ଉଚିତ; ଯେ ରାଜା ବିରକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 42
अकार्ये प्रतिषेधश् च कार्ये चापि प्रवर्तनं सङ्क्षेपादिति सद्वृत्तं बन्धुमित्रानुजीविनां
ଯାହା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ତାହାରୁ (ନିଜକୁ ଓ ଅନ୍ୟକୁ) ନିବାରଣ କରିବା, ଏବଂ ଯାହା କରିବା ଉଚିତ୍ ତାହାରେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରିବା—ସଂକ୍ଷେପରେ ଏହିଏ ବନ୍ଧୁ‑ମିତ୍ରାଶ୍ରିତମାନଙ୍କ ସଦ୍ବୃତ୍ତ।
Verse 43
मित्रं कुर्वीत सत्क्रियमिति ज तत्र सम्बद्धमिति ग आजीव्यः सर्वसत्त्वानां राजा पर्जन्यवद्भवेत् आयद्वारेषु चाप्त्यर्थं धनं चाददतीति च
“ସତ୍କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ମିତ୍ର କରିବା ଉଚିତ୍”—ଏକ ପାଠ; “ଏହା ସେହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ସହିତ ସମ୍ବଦ୍ଧ”—ଅନ୍ୟ ପାଠ। ରାଜା ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱଙ୍କ ଆଜୀବିକା ହେଉ, ପୋଷଣରେ ପର୍ଜନ୍ୟ ସଦୃଶ ହେଉ; ଏବଂ ଆୟଦ୍ୱାରରେ ଯଥୋଚିତ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଧନ ଗ୍ରହଣ କରୁ।
Verse 44
कुर्यादुद्योगसम्पन्नानध्यक्षान् सर्वकर्मसु कृषिर्वणिक्पथो दुर्गं सेतुः कुञ्जरबन्धनं
ସେ ସମସ୍ତ ରାଜକାର୍ଯ୍ୟରେ ଉଦ୍ୟୋଗଶୀଳ ଓ କୁଶଳ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ନିଯୁକ୍ତ କରୁ—କୃଷି, ବଣିକ୍ପଥ, ଦୁର୍ଗ, ସେତୁ, ଏବଂ କୁଞ୍ଜରବନ୍ଧନ (ହାତୀ ବାନ୍ଧିବା‑ପରିଚାଳନା)ରେ।
Verse 45
खन्याकरबलादानं शून्यानां च निवेशनं अष्टवर्गमिमं राजा साधुवृत्तो ऽनुपालयेत्
ଖନିରୁ ଲେଭି/ଆଦାୟ, କର, ବଳସେବା ଗ୍ରହଣ, ଏବଂ ଶୂନ୍ୟ/ପରିତ୍ୟକ୍ତ ଭୂମିରେ ନିବେଶନ—ଏହି ଅଷ୍ଟବର୍ଗକୁ ସାଧୁବୃତ୍ତ ରାଜା ଯଥାବିଧି ଅନୁପାଳନ କରୁ।
Verse 46
आमुक्तिकेभ्यश् चौरेभ्यः पौरेभ्यो राजवल्लभात् पृथिवीपतिलोभाच्च प्रजानां पञ्चधा भयं
ପ୍ରଜାଙ୍କର ଭୟ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର—ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ଅପରାଧୀମାନଙ୍କୁ ନେଇ, ଚୋରମାନଙ୍କୁ ନେଇ, ପୌରମାନଙ୍କୁ ନେଇ, ରାଜବଲ୍ଲଭମାନଙ୍କୁ ନେଇ, ଏବଂ ପୃଥିବୀପତିର ଲୋଭକୁ ନେଇ।
Verse 47
अवेक्ष्यैतद्भयं काले आददीत करं नृपः अभ्यन्तरं शरीरं स्वं वाह्यं राष्ट्रञ्च रक्षयेत्
ଏହି ଭୟକୁ ଯଥାକାଳେ ବିଚାର କରି ରାଜା କର ଗ୍ରହଣ କରିବେ; ଅନ୍ତରେ ନିଜ ଶରୀରକୁ ରକ୍ଷା କରି, ବାହ୍ୟରେ ରାଷ୍ଟ୍ର/ରାଜ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା କରିବେ।
Verse 48
दण्डांस्त दण्डयेद्राजा स्वं रक्षेच्च विषादितः स्त्रियः पुत्रांश् च शत्रुभ्यो विश्वसेन्न कदाचन
ରାଜା ଯଥୋଚିତ ଦଣ୍ଡରେ ଦଣ୍ଡିତ କରିବେ; ସଦା ସତର୍କ ରହି ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ; ଷ୍ଟ୍ରୀ ଓ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁଠାରୁ ରକ୍ଷା କରିବେ, କେବେ ମଧ୍ୟ (ଶତ୍ରୁରେ) ଭରସା କରିବେ ନାହିଁ।
Frequently Asked Questions
Svāmin (king), amātya (ministers), rāṣṭra (territory/people), durga (fort), kośa (treasury), bala (army), and suhṛt (ally)—presented as mutually supportive components of state power.
Truthfulness and consistency, intelligence and clear-sightedness, practical skill, endurance of hardship, steadfast loyalty, secrecy of counsel (mantra-gupti), freedom from vices (anger, greed, fear, hypocrisy), and competence in alliance/hostility policy (sandhi-vigraha).
It recommends establishing a well-bounded city with moat, ramparts, and gateways, supported by natural features (mountains, rivers, deserts, forests), and describes multiple fort-types while insisting on provisioning with water, grain, and wealth for long endurance.
The king should sustain beings like rain (Parjanya) while also collecting wealth through revenue channels at the proper time, balancing taxation with protection against public fears and internal/external security.