Adhyaya 241
Rājanīti (Statecraft): Ṣaḍvidha-bala, Vyūha-vidhāna, and Strategic Warfare
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ରାଜନୀତି-ପ୍ରକରଣର ଆରମ୍ଭ କରେ। ମନ୍ତ୍ର (ପରାମର୍ଶ), କୋଶ (ରାଜଭଣ୍ଡାର) ଓ ଚତୁରଙ୍ଗ ସେନାର ଶିସ୍ତବଦ୍ଧ ସମନ୍ୱୟରେ ରାଜବଳ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ରାମ କହନ୍ତି—ଯୁଦ୍ଧ ଦେବପୂଜା ସହ ଆରମ୍ଭ ହେଉ, ଏବଂ ଷଡ୍ବିଧ ବଳର ଜ୍ଞାନ ରହୁ: ସ୍ଥାୟୀ ସେନା, ଡାକାଯାଇଥିବା ଦଳ, ମିତ୍ରବଳ, ଦ୍ରୋହୀ/ଶତ୍ରୁ-ତତ୍ତ୍ୱ, ଓ ବନ/ଆଟବିକ-ଜନଜାତି ଦଳ—ଏମାନଙ୍କର ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ଦୁର୍ବଳତା କ୍ରମେ ବିଚାର କରି। ଦୁର୍ଗମ ଭୂମିରେ ସେନାପତିଙ୍କ ଗତି, ରାଜଗୃହ ଓ କୋଶର ସୁରକ୍ଷା, ଏବଂ ଅଶ୍ୱ–ରଥ–ଗଜ–ବନ୍ୟଦଳ ଦ୍ୱାରା ପରତଦାର ପାର୍ଶ୍ୱବ୍ୟୂହ ବିନ୍ୟାସ ଦିଆଯାଇଛି। ମକର, ଶ୍ୟେନ, ସୂଚୀ, ବୀରବକ୍ତ୍ରା, ଶକଟ, ବଜ୍ର, ସର୍ବତୋଭଦ୍ର ଆଦି ବ୍ୟୂହ ଓ କେବେ ପ୍ରକାଶ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ, କେବେ ଗୁପ୍ତ/ଛଳଯୁଦ୍ଧ—କାଳ, ଦେଶ, କ୍ଳାନ୍ତି, ରସଦ ଚାପ, ମାନସିକ ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖି—ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ। ଶେଷରେ ଦଳମାପ, ବ୍ୟୂହାଙ୍ଗ (ଉରସ, କକ୍ଷା, ପକ୍ଷ, ମଧ୍ୟ, ପୃଷ୍ଠ, ପ୍ରତିଗ୍ରହ) ଓ ଦଣ୍ଡ/ମଣ୍ଡଳ/ଭୋଗ ବିନ୍ୟାସର ବର୍ଗୀକରଣ ଦେଇ ଯୁଦ୍ଧଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଧର୍ମସମ୍ମତ ବିଜ୍ଞାନ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सामादिर्नाम चत्वारिंशदध्कद्विशततमो ऽध्यायः अथ एकचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजनीतिः राम उवाच षड्विधन्तु बलं व्यूह्य देवान् प्रार्च्य रिपुं व्रजेत् मौलं भूतं श्रोणिसुहृद्द्विषदाटविकं बलं
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ସାମାଦି’ ନାମକ 240ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ 241ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ରାଜନୀତି’ ଆରମ୍ଭ। ରାମ କହିଲେ—ଷଡ୍ବିଧ ବଳକୁ ବ୍ୟୂହବଦ୍ଧ କରି, ଦେବମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି, ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି ଯାତ୍ରା କର—ମୌଲ (ବଂଶପାରମ୍ପରିକ/ସ୍ଥାୟୀ), ଭୃତ (ବେତନଭୋଗୀ), ଶ୍ରେଣି (ଗଣ/ନିଗମ), ସୁହୃତ୍ (ମିତ୍ର), ଦ୍ୱିଷତ୍ (ଶତ୍ରୁପକ୍ଷରୁ ଆସିଥିବା), ଏବଂ ଆଟବିକ (ବନ୍ୟ) ବଳ।
Verse 2
पूर्वं पूर्वं गरीयस्तु बलानां व्यसनं तथा षडङ्गं मन्त्रकोषाभ्यां पदात्यश्वरथद्विपैः
ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଅଂଶ ପରବର୍ତ୍ତୀଠାରୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ; ସେହିପରି ସେନାଙ୍କର ବ୍ୟସନ (ଦୁର୍ବଳତା/ଆପଦ) ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞେୟ। ଷଡଅଙ୍ଗ ଶକ୍ତି ହେଉଛି—ମନ୍ତ୍ର (ପରାମର୍ଶ) ଓ କୋଷ (ଭଣ୍ଡାର), ଏବଂ ପଦାତି, ଅଶ୍ୱ, ରଥ, ଦ୍ୱିପ (ହାତୀ)।
Verse 3
नद्यद्रवनदुर्गेषु यत्र यत्र भयं भवेत् सेनापतिस्तत्र तत्र गच्छेद्व्यूहीकृतैर् बलैः
ନଦୀ ଉତ୍ତରଣ, ଦଳଦଳିଆ ଭୂମି ଓ ଦୁର୍ଗମାନେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଭୟ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ସେଉଁଠି ସେନାପତି ବ୍ୟୂହବଦ୍ଧ ବଳ ସହ ଯିବା ଉଚିତ।
Verse 4
नायकः पुरतो यायात् प्रवीरपुरुषावृतः मध्ये कलत्रं स्वामी च कोषः फल्गु च यद्बलं
ନାୟକ ଆଗରେ ଯାଉ, ପରୀକ୍ଷିତ ବୀରମାନେ ଘେରି ରହୁନ୍ତୁ। ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଗୃହଜନ (ସ୍ତ୍ରୀମାନେ), ସ୍ୱାମୀ/ରାଜା ଓ କୋଷ ରହୁ; ଯାହା ବଳରେ ଦୁର୍ବଳ, ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ସେଠି ରଖି ସୁରକ୍ଷା କରାଯାଉ।
Verse 5
पार्श्वयोरुभयोरश्वा वाजिनां पार्श्वयो रथाः रथानां पार्श्वयोर्नागा नागानां चाटवीबलं
ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଶ୍ୱ ରଖାଯାଉ; ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ଦଳର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରଥ ରହୁ। ରଥର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ହସ୍ତୀ; ହସ୍ତୀର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଆଟବୀ-ବଳ (ଅରଣ୍ୟ ସେନା) ବିନ୍ୟସିତ ହେଉ।
Verse 6
पश्चात् सेनापतिः सर्वं पुरस्कृत्य कृती स्वयं यायात्सन्नद्धसैन्यौघः खिन्नानाश्वासयञ्च्छनैः
ତାପରେ କୁଶଳ ସେନାପତି ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଯଥାବିଧି ଆଗରେ ସଜାଇ ସ୍ୱୟଂ ଅଗ୍ରସର ହେଉ। ସନ୍ନଦ୍ଧ ସେନାସମୂହ ସହିତ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲି, କ୍ଳାନ୍ତମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅ।
Verse 7
यायाद्व्यूहेन महता मकरेण पुरोभये श्येनेनोद्धृतपक्षेण सूच्या वा वीरवक्त्रया
ମହାନ ବ୍ୟୂହରେ ଅଗ୍ରସର ହେବ—ଅଗ୍ରଭାଗର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପ୍ରହାର ପାଇଁ ‘ମକର’ ବ୍ୟୂହ, କିମ୍ବା ଉଦ୍ଧୃତ ପକ୍ଷବିଶିଷ୍ଟ ‘ଶ୍ୟେନ’ ବ୍ୟୂହ, କିମ୍ବା ‘ସୂଚୀ’ ବ୍ୟୂହ, କିମ୍ବା ‘ବୀରବକ୍ତ୍ରା’ ବ୍ୟୂହ।
Verse 8
पश्चाद्भये तु शकटं पार्श्वयोर्वज्रसञ्ज्ञितं सर्वतः सर्वतोभद्रं भये व्यूहं प्रकल्पयेत्
ପଛଦିଗରୁ ଭୟ ଥିଲେ ‘ଶକଟ’ (ଗାଡ଼ି-ଆକାର) ବ୍ୟୂହ ପ୍ରକଳ୍ପନ କର। ପାର୍ଶ୍ୱରେ ‘ବଜ୍ର’ ସଞ୍ଜ୍ଞିତ ବ୍ୟୂହ ରଖ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଭୟ ଥିଲେ ‘ସର୍ବତୋଭଦ୍ର’ ବ୍ୟୂହ ବିନ୍ୟସ କର।
Verse 9
कन्दरे शैलगहने निम्नगावनसङ्कटे दीर्घाध्वनि परिश्रान्तं क्षुत्पिपासाहितक्लमं
ପର୍ବତ-ଗୁହାରେ, ଘନ ଶୈଳ-ବନ୍ୟ ଦୁର୍ଗ ପ୍ରଦେଶରେ, ନିମ୍ନ ଖାଇ ଓ ବନପଥର ସଙ୍କଟରେ ସେ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲା, ଏବଂ ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣାସହିତ ଶ୍ରମକ୍ଲେଶରେ କ୍ଷୀଣ ହେଲା।
Verse 10
व्याधिदुर्भिक्षमरकपीडितं दस्युविद्रुतं पङ्कांशुजलस्कन्धं व्यस्तं पुञ्जीकृतं पथि
ରୋଗ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ମହାମାରୀ-ମୃତ୍ୟୁରେ ପୀଡିତ, ଦସ୍ୟୁମାନଙ୍କ ଭୟରେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ; କାଦ, ଧୂଳି ଓ ଜଳର ଢେରରେ ଅବରୁଦ୍ଧ; ଏବଂ ପଥରେ ଚଳାଚଳ ଛିଟିଯାଇ ଢେର ହୋଇଯିବା—ଏହିସବୁ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାର ଲକ୍ଷଣ।
Verse 11
प्रसुप्तं भोजनव्यग्रमभूमिष्ठमसुस्थितं चौराग्निभयवित्रस्तं वृष्टिवातसमाहतं
ଯେ ଶୁଇଛି, ଯେ ଭୋଜନରେ ବ୍ୟଗ୍ର ହୋଇ ଅସାବଧାନ, ଯେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି, ଯେ ଅସ୍ଥିର, ଯେ ଚୋର କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିଭୟରେ ଭୀତ, ଏବଂ ଯେ ବର୍ଷା-ବାତାସରେ ଆହତ—ଏମାନେ ଅସହାୟ ଭାବେ ରକ୍ଷଣୀୟ।
Verse 12
इत्यादौ स्वचमूं रक्षेत् प्रसैन्यं च घतयेत् विशिष्टो देशकालाभ्यां भिन्नविप्रकृतिर्बली
ଏହିପରି ଆରମ୍ଭରେ ନିଜ ସେନାବ୍ୟୂହକୁ ରକ୍ଷା କରି, ଶତ୍ରୁର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ନିୟୋଜିତ ସେନାକୁ ଆଘାତ କରି ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ଦେଶ-କାଳ ଅନୁସାରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଖାପ ଖାଏ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ନୀତି-ପ୍ରକୃତି ବଦଳାଏ, ସେଇ ବଳୀ ସେନାପତି।
Verse 13
कुर्यात् प्रकाशयुद्धं हि कूटयुद्धं विपर्यये तेष्ववस्कन्दकालेषु परं हन्यात्समाकुलं
ଘୋଷିତ ଓ ପ୍ରକାଶ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ବିପରୀତ ପରିସ୍ଥିତିରେ କୂଟଯୁଦ୍ଧ—ଗୁପ୍ତ ଓ ଛଳଯୁକ୍ତ ଯୁଦ୍ଧ—ଅବଲମ୍ବନ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଆକସ୍ମିକ ଆକ୍ରମଣକାଳରେ ଶତ୍ରୁ ଯେତେବେଳେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ, ସେତେବେଳେ ତାକୁ ନିହତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 14
वज्रसङ्कटमिति ख , छ च अभूमिष्ठं स्वभूमिष्ठं स्वभूमौ चोपजायतः प्रकृतिप्रग्रहाकृष्टं पाशैर् वनचरादिभिः
“ବଜ୍ରସଙ୍କଟ” ନାମକ (ରକ୍ଷାମନ୍ତ୍ର)ରେ ‘ଖ’ ଓ ‘ଛ’ ଏହି ଅକ୍ଷରଦ୍ୱୟ କୁହାଯାଇଛି। ଏହା ପରଭୂମିରେ ଥିବା, ସ୍ୱଭୂମିରେ ଥିବା, ଏବଂ ସ୍ୱଭୂମିରେ ଜନ୍ମିତ/ସ୍ଥାପିତ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ରକ୍ଷା କରେ; ଏବଂ ପରିସ୍ଥିତିବଳେ ଟାଣିନିଆଯାଇଥିବା ଓ ବନଚର ଆଦିଙ୍କ ପାଶରେ ଧରାପଡ଼ିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରେ।
Verse 15
हन्यात् प्रवीरपुरुषैर् भङ्गदानापकर्षणैः पुरस्ताद्दर्शनं दत्वा तल्लक्षकृतनिश् चयात्
ବ୍ୟୂହଭଙ୍ଗ, (କୌଶଳରେ) ଦାନ/ଛାଡ଼ ଦେବା ଏବଂ ଶତ୍ରୁକୁ ଟାଣି ଅଲଗା କରିବାରେ ନିପୁଣ ଅଗ୍ରବୀର ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁକୁ ଆଘାତ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖା ଦେଇ, ପରେ ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି ନିଶ୍ଚୟ କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା।
Verse 16
हन्यात्पश्चात् प्रवीरेण बलेनोपेत्य वेगिना पश्चाद्वा सङ्कुलीकृत्य हन्याच्छूरेण पूर्वतः
ପଛଦିଗରୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବା—ବଳ ଓ ବେଗଯୁକ୍ତ ପ୍ରଧାନ ବୀରଙ୍କ ସହ ନିକଟକୁ ଯାଇ। କିମ୍ବା ପଛରୁ ଶତ୍ରୁକୁ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ କରି, ପରେ ସାମ୍ନାରୁ ଶୂରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାର କରାଇବା।
Verse 17
आभ्यां पार्श्वाभिघातौ तु व्याख्यातौ कूटयोधने पुरस्ताद्विषमे देशे पश्चाद्धन्यात्तु वेगवान्
କୂଟଯୋଧନ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହି ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱ-ଆଘାତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ବିଷମ ଭୂମିରେ ବେଗବାନ ଯୋଦ୍ଧା ପ୍ରଥମେ ସାମ୍ନାରୁ ଆକ୍ରମଣ କରି, ପରେ ପଛରୁ ବଳପୂର୍ବକ ପ୍ରହାର କରିବା ଉଚିତ।
Verse 18
पुरः पश्चात्तु विषमे एवमेव तु पार्श्वयोः प्रथमं योधयित्वा तु दूष्यामित्राटवीबलौ
ବିଷମ ଭୂମିରେ ସାମ୍ନା ଓ ପଛ—ଏବଂ ସେହିପରି ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ—ଏହିଭଳି କ୍ରମ ରଖିବା। ପ୍ରଥମେ ଶତ୍ରୁର ଅଗ୍ରବାହିନୀ ଓ ଅଟବୀ/ବନବଳକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ଦଳ ନିଯୁକ୍ତ କରି ଯୁଦ୍ଧ କରାଇ, ପରେ ସେହି କ୍ରମରେ ଅଗ୍ରସର ହେବା।
Verse 19
श्रान्तं मन्दन्निराक्रन्दं हन्यादश्रान्तवाहनं दूष्यामित्रबलैर् वापि भङ्गन्दत्वा प्रयत्नवान्
ଶତ୍ରୁ ଯଦି ଶ୍ରାନ୍ତ, ମନ୍ଦ ଓ ଯୁଦ୍ଧନାଦ-ରହିତ ହୁଏ, ଦୃଢ଼ ଯୋଦ୍ଧା ତାକୁ ପ୍ରହାର କରୁ। ଯାହାର ବାହନ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଶ୍ରାନ୍ତ, ତାକୁ ମଧ୍ୟ। ପ୍ରଥମେ ଶତ୍ରୁବଳକୁ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ କରି କିମ୍ବା ବ୍ୟୂହରେ ଭଙ୍ଗ ଘଟାଇ ନିରନ୍ତର ପ୍ରୟାସ କରୁ।
Verse 20
जितमित्येव विश्वस्तं हन्यान्मन्त्रव्यपाश्रयः स्कन्धावारपुरग्रामशस्यस्वामिप्रजादिषु
“ମୁଁ ଜିତିଲି” ବୋଲି ଭାବି ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଓ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ହୋଇଥିବା ଶତ୍ରୁକୁ ମନ୍ତ୍ର-ନୀତି (ଗୁପ୍ତ ଉପାୟ ଓ ପରାମର୍ଶ) ଆଶ୍ରୟ କରି ନିହତ କରୁ। ଏହା ସେନାଶିବିର, ନଗର, ଗ୍ରାମ, ଶସ୍ୟ, ସ୍ୱାମୀ, ପ୍ରଜା ଆଦି କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ।
Verse 21
विश्रभ्यन्तं परानीकमप्रमत्तो विनाशयेत् अथवा गोग्रहाकृष्टं तल्लक्ष्यं मार्गबन्धनात्
ପ୍ରତିପକ୍ଷର ବ୍ୟୂହ ଯେତେବେଳେ ଶିଥିଳ ଓ ଅସାବଧାନ ହୁଏ, ସତର୍କ ନାୟକ ତାହାକୁ ବିନାଶ କରୁ। କିମ୍ବା ମାର୍ଗ ବନ୍ଧ କରି, ଗୋଧନକୁ ଧରି ଟାଣିବା ପରି ତାହାକୁ ବାହାରକୁ ଟାଣି ଆଣି ସେହି ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରହାର କରୁ।
Verse 22
अवस्कन्दभयाद्रात्रिपूजागरकृतश्रमः दिवासुप्तं समाहन्यान्निद्राव्याकुलसैनिकं
ରାତିରେ ଆକସ୍ମିକ ଆକ୍ରମଣଭୟରେ ପହରା ଦେଇ ଜାଗିଥିବାରୁ ଶତ୍ରୁସେନା ଶ୍ରମିତ ହୁଏ ଏବଂ ଦିନେ ଶୁଏ; ତେଣୁ ନିଦ୍ରାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଓ ଅସହାୟ ସୈନିକମାନଙ୍କୁ ଶୁଇଥିବାବେଳେ ହିଁ ପ୍ରହାର କରି ନିହତ କରୁ।
Verse 23
निशि विश्रब्धसंसुप्तं नागैर् वा खड्गपाणिभिः प्रयाने पूर्वयायित्वं वनदुर्गप्रवेशनं
ରାତିରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଥିଲେ, ହାତୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ଖଡ୍ଗଧାରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାର କରୁ। ଯାତ୍ରାରେ ପ୍ରଥମେ ଅଗ୍ରଦଳ ପଠାଇ, ପରେ ବନଦୁର୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କରୁ।
Verse 24
अभिन्नानामनीकानां भेदनं भिन्नसङ्ग्रहः विभीषकाद्वारघातं कोषरक्षेभकर्म च
ଏଠାରେ—ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକତ୍ର ଥିବା ସେନାଦଳକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେବା; ପୂର୍ବରୁ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଦଳକୁ ପୁନଃ ସଂଗ୍ରହ ଓ ପୁନର୍ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା; ଭୟଦାୟକ ଉପାୟ ଏବଂ ଦ୍ୱାରଘାତ/ବଳପୂର୍ବକ ପ୍ରବେଶ; ଏବଂ କୋଷରକ୍ଷା ପାଇଁ ଗଜରକ୍ଷକଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକର୍ମ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 25
अभिन्नभेदनं मित्रसन्धानं रथकर्म च वनदिङ्मार्गविचये वीवधासारलक्षणं
ଏହା—ପ୍ରକାଶ୍ୟ ଫୁଟ ନ ଘଟାଇ ଶତ୍ରୁସେନାକୁ ଭେଦିବା ଉପାୟ, ମିତ୍ରସନ୍ଧାନ (ସନ୍ଧି-ଗଠନ) କଳା, ରଥକର୍ମ, ବନରେ ଦିଗ ଓ ମାର୍ଗର ବିଚାର, ଏବଂ ‘ବୀବଧା-ସାର’ (ଯୁଦ୍ଧହତ୍ୟାର ସାର)ର ଲକ୍ଷଣନିର୍ଣ୍ଣୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ।
Verse 26
अनुयानापसरणे शीघ्रकार्योपपादनं दीनानुसरणं घातः कोटीनां जघनस्य च
ଏଠାରେ—ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଓ ପଛକୁ ହଟିବା, କାର୍ଯ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ସାଧନ, ଦୀନ/ନୀଚଙ୍କ ଅନୁସରଣ, ଏବଂ ଘାତ/କ୍ଷତି; ସହିତ କୋଟୀ (ପାର୍ଶ୍ୱ) ଓ ଜଘନ (ନିତମ୍ବ)ର ଲକ୍ଷଣ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 27
अश्वकर्माथ पत्तेश् च सर्वदा शस्त्रधारणं शिविरस्य च मार्गादेः शोधनं वस्तिकर्म च
ଏହିପରି ଅଶ୍ୱକର୍ମ (ଘୋଡ଼ା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ), ପଦାତିଙ୍କ ସଦା ଶସ୍ତ୍ରଧାରଣ, ଶିବିର ଓ ମାର୍ଗାଦିର ଶୋଧନ/ସଫାଇ, ଏବଂ ପରିଖା/ଖନ୍ଦକ କାର୍ଯ୍ୟ (ବସ୍ତିକର୍ମ) ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 28
संस्थूलस्थाणुवल्मीकवृक्षगुल्मापकण्टकं सापसारा पदातीनां भूर्नातिविषमा मता
ଯେ ଭୂମିରେ ମୋଟ ଠୁଣ୍ଠ, ବଲ୍ମୀକ (ଦିମକ ଢେର), ଗଛ, ଝାଡ଼, ଛୋଟ କଣ୍ଟକୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ନଥାଏ, ଏବଂ ସାପର ଆଶ୍ରୟ/ଭୟ ନଥାଏ—ସେ ଭୂମି ପଦାତିଙ୍କ ପାଇଁ ଅତିବିଷମ ନୁହେଁ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
Verse 29
स्वल्पवृक्षोपला क्षिप्रलङ्घनीयनगा स्थिरा निःशर्करा विपङ्का च सापसारा च वाजिभूः
ଯେ ଭୂମିରେ ଗଛ ଓ ପଥର ଅଳ୍ପ, ସହଜରେ ଶୀଘ୍ର ଅତିକ୍ରମ୍ୟ, ଦୃଢ଼, କଙ୍କଡ଼-ରହିତ, କାଦୁଆ-ରହିତ ଏବଂ ସ୍ୱାଭାବିକ ଜଳନିଷ୍କାସନ ଥାଏ—ସେହି ଭୂମି ‘ବାଜିଭୂ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଉତ୍ତମ (ଘୋଡ଼ା-ଯୋଗ୍ୟ) ବୋଲି ଗଣ୍ୟ।
Verse 30
निस्थाणुवृक्षकेदारा रथभूमिरकर्दमा मर्दनीयतरुच्छेद्यव्रततीपङ्कवर्जिता
ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଠୁଠ (ଗଛର ଗୁଡ଼ି) ଓ ବାଧାଦାୟକ ଗଛ ନାହିଁ, କେଦାରବନ୍ଧ/ଖେତମେଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଭୂମି ଖଣ୍ଡିତ ନୁହେଁ; ରଥ ଚାଲିବାଯୋଗ୍ୟ ଦୃଢ଼, କାଦୁଆ-ରହିତ, ସମ ଓ ଦବାଇ ଘନ କରିହେବା, କାଟିବାକୁ ପଡ଼ିବା ଗଛ ନଥିବା, ଏବଂ ପିପିଳିକା-ଢେର, ଖଡ଼ା କୂଳ, ଦଳଦଳା କାଦୁଆରହିତ—ସେହି ସ୍ଥଳ ପ୍ରଶସ୍ତ।
Verse 31
निर्झरागम्यशैला च विषमा गजमेदिनी उरस्यादीनि भिन्नानि प्रतिगृह्णन् बलानि हि
ଝରଣାଦ୍ୱାରା କଟା ଦୁର୍ଗମ ପର୍ବତଭୂମି, ବିଷମ ଭୂମି, ଏବଂ ‘ଗଜମେଦିନୀ’ (ହାତୀଦଳ-ଯୋଗ୍ୟ ଭୂମି)—ଏପରି ଭୂପ୍ରକାରଗୁଡ଼ିକ ସେନାବଳକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ପ୍ରଭାବିତ କରେ; ବିଶେଷତଃ ଉରଃପ୍ରଦେଶ ଆଦି ବିନ୍ୟାସରେ ଭେଦ ଆଣେ।
Verse 32
प्रतिग्रह इति ख्यातो राजकार्यान्तरक्षमः तेन शून्यस्तु यो व्यूहः स भिन्न इव लक्ष्यते
ଯାହା ‘ପ୍ରତିଗ୍ରହ’ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ, ସେ ରାଜକାର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଅନ୍ତର/ଖାଲି ସ୍ଥାନକୁ ଢାକି ସୁରକ୍ଷା କରିବାରେ ସମର୍ଥ; କିନ୍ତୁ ଯେ ବ୍ୟୂହ ଏହାରୁ ଶୂନ୍ୟ, ସେ ଭଙ୍ଗିତ ପରି ଲକ୍ଷ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 33
जयार्थी न च युद्ध्येत मतिमानप्रतिग्रहः यत्र राजा तत्र कोषः कोषाधीना हि राजता
ଯେ ଜୟ ଚାହେ, ସେ ତ୍ୱରାକୁଳ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋଭ/ଘୁଷରେ ଅଚଳ (ଅପ୍ରତିଗ୍ରହ) ରହିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁଠି ରାଜା, ସେଉଁଠି କୋଷ; କାରଣ ରାଜତ୍ୱ ସତ୍ୟରେ କୋଷାଧୀନ।
Verse 34
योधेभ्यस्तु ततो दद्यात् किञ्चिद्दातुं न युज्यते द्रव्यलक्षं राजघाते तदर्धं तत्सुतार्दने
ତତଃ ପରେ ଯୋଧାମାନଙ୍କୁ କିଛି ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ; କିଛି ମଧ୍ୟ ନ ଦେବା ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ। ରାଜବଧରେ ଦ୍ରବ୍ୟଦଣ୍ଡ ଏକ ଲକ୍ଷ, ରାଜପୁତ୍ରବଧରେ ତାହାର ଅର୍ଧ।
Verse 35
सेनापतिबधे तद्वद्दद्याद्धस्त्यादिमर्दने अथवा खलु युध्येरन् प्रत्यश्वरथदन्तिनः
ସେନାପତିବଧରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ପ୍ରହାର କରିବା ଉଚିତ; ହାତୀ ଆଦିକୁ ମର୍ଦ୍ଦନ (ଚାପି ଚୁର୍ଣ୍ଣ) କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଆଘାତ ଦେବା ଉଚିତ। ନଚେତ୍ ପ୍ରତିପକ୍ଷର ଅଶ୍ୱ, ରଥ ଓ ଦନ୍ତୀ (ହାତୀ) ସମ୍ମୁଖେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁନ୍ତୁ।
Verse 36
निःशर्करा गम्यशैलेति ज किं हि दातुमिति घ , ञ च यथा भवेदसंबाधो व्यायामविनिवर्तने असङ्करेण युद्धेरन् सङ्करः सङ्कुलावहः
ସେନାପତି ‘ନିଃଶର୍କରା (କଙ୍କଡ଼-ରହିତ ଭୂମି)’ ‘ଗମ୍ୟଶୈଲ (ଗମନଯୋଗ୍ୟ ପାହାଡ଼ିଆ ପଥ)’ ଇତ୍ୟାଦି ସଙ୍କେତ-ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ, ଏବଂ ‘ଏବେ କ’ଣ ଦେବା?’ ପରି ଆଦେଶ ମଧ୍ୟ—ଯେପରି ଅଭ୍ୟାସ ଓ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ସମୟରେ ଭିଡ଼ ନ ହୁଏ। ଦଳମିଶ୍ରଣ ବିନା ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତୁ; କାରଣ ସଙ୍କର ଗୋଲମାଳ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ଆଣେ।
Verse 37
महासङ्कुलयुद्धेषु संश्रयेरन्मतङ्गजं अश्वस्य प्रतियोद्धारो भवेयुः पुरुषास्त्रयः
ମହାସଙ୍କୁଳ ଯୁଦ୍ଧରେ ହାତୀର ଆଶ୍ରୟ ନେବା ଉଚିତ। ଅଶ୍ୱର ପ୍ରତିଯୋଧ-ରକ୍ଷା ପାଇଁ ତିନିଜଣ ପୁରୁଷ ହେବା ଉଚିତ।
Verse 38
इति कल्प्यास्त्रयश्चाश्वा विधेयाः कुञ्जरस्य तु पादगोपा भवेयुश् च पुरुषा दश पञ्च च
ଏହିପରି ତିନିଟି ଅଶ୍ୱ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେବ। ଏବଂ ହାତୀ ପାଇଁ ପାଦଗୋପ (ପଦାତି ରକ୍ଷକ) ଭାବେ ପନ୍ଦରଜଣ ପୁରୁଷ ନିଯୁକ୍ତ ହେବେ।
Verse 39
विधानमिति नागस्य विहितं स्यन्दनस्य च अनीकमिति विज्ञेयमिति कल्प्या नव द्विपाः
ହାତୀ-ଦଳ ଓ ରଥ-ଦଳ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ପାରିଭାଷିକ ଶବ୍ଦ ‘ବିଧାନ’ ଅଟେ। ‘ଅନୀକ’ କୁ ଯୁଦ୍ଧମୁଖ/ବ୍ୟୂହ-ବିନ୍ୟାସ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ; ତେଣୁ ନିୟମାନୁସାରେ ନଅଟି ହାତୀ ଗଠନ କରାଯାଉ।
Verse 40
तथानीकस्य रन्ध्रन्तु पञ्चधा च प्रचक्षते इत्यनीकविभगेन स्थापयेद् व्यूहसम्पदः
ସେହିପରି ଅନୀକର ‘ରନ୍ଧ୍ର’ (ଖାଲି/ଦୁର୍ବଳ ଅନ୍ତର) ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତେଣୁ ଅନୀକକୁ ସେହି ବିଭାଗ ଅନୁସାରେ ବିଭକ୍ତ କରି ବ୍ୟୂହର ଯଥାଯଥ ସମ୍ପଦା (କାର୍ଯ୍ୟକର ଉତ୍କର୍ଷ) ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 41
उरस्यकक्षपक्षांस्तु कल्प्यानेतान् प्रचक्षते उरःकक्षौ च पक्षौ च मध्यं पृष्ठं प्रतिग्रहः
ଉରଃ-ପ୍ରଦେଶ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଯେଉଁ ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକୁ କଳ୍ପନାକ୍ରମେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ନାମକରଣ କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା—ଉରଃ (ବକ୍ଷ), କକ୍ଷ (ବାହୁମୂଳ), ପକ୍ଷ (ପାର୍ଶ୍ୱ), ମଧ୍ୟ, ପୃଷ୍ଠ (ପିଠ) ଏବଂ ପ୍ରତିଗ୍ରହ (ଆଘାତ-ଗ୍ରହଣ/ଆଶ୍ରୟ ଅଞ୍ଚଳ)।
Verse 42
कोटी च व्यूहशास्त्रज्ञैः सप्ताङ्गो व्यूह उच्यते उरस्यकक्षपक्षास्तु व्यूहो ऽयं सप्रतिग्रहः
ବ୍ୟୂହଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞମାନେ ‘କୋଟୀ’ ନାମକ ବ୍ୟୂହକୁ ସପ୍ତାଙ୍ଗ (ସାତ ଅଙ୍ଗବିଶିଷ୍ଟ) ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏହି ବ୍ୟୂହ ଉରଃ, କକ୍ଷ ଓ ପକ୍ଷ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ପ୍ରତିଗ୍ରହ (ଆଘାତ-ଗ୍ରହଣ) ପାଇଁ ରଚିତ।
Verse 43
गुरोरेष च शुक्रस्य कक्षाभ्यां परिवर्जितः तिष्ठेयुः सेनापतयः प्रवीरैः पुरुषैर् वृताः
ଗୁରୁ ଓ ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଏହି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସେନାପତିମାନେ କକ୍ଷ (ପାର୍ଶ୍ୱ-ସ୍ଥାନ) ଦୁଇଟିକୁ ଖାଲି ରଖି ନିଜ ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କରିବେ, ଏବଂ ସେମାନେ ପ୍ରବୀର ଓ ସମର୍ଥ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ ରହିବେ।
Verse 44
अभेदेन च युध्येरन् रक्षेयुश् च परस्परं मध्यव्यूहे फल्गु सैन्यं युद्धवस्तु जघन्यतः
ସେମାନେ ଭେଦ ନକରି ଯୁଦ୍ଧ କରିବେ ଏବଂ ପରସ୍ପରକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ। ମଧ୍ୟ-ବ୍ୟୂହରେ ଦୁର୍ବଳ ସେନାକୁ ରଖି, ଯୁଦ୍ଧର ମୁଖ୍ୟ ଉପକରଣଗୁଡ଼ିକୁ ପଛଭାଗରେ ବିନ୍ୟାସ କରିବେ।
Verse 45
युद्धं हि नायकप्राणं हन्यते तदनायकं उरसि स्थापयेन्नागान् प्रचण्डान् कक्षयो रथान्
ଯୁଦ୍ଧର ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ନାୟକଙ୍କ ଜୀବନ; ସେ ହତ ହେଲେ ସେନା ନାୟକହୀନ ହୁଏ। ତେଣୁ ଅଗ୍ରଭାଗରେ ବକ୍ଷରକ୍ଷାରୂପେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ହାତୀ ରଖି, ଦୁଇ କକ୍ଷରେ ଉଗ୍ର ରଥ ବିନ୍ୟାସ କର।
Verse 46
हयांश् च पक्षयोर्व्यूहो मध्यभेदी प्रकीर्तितः मध्यदेशे हयानीकं रथानीकञ्च कक्षयोः
ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ଅଶ୍ୱଦଳ ବିନ୍ୟାସ ହେଲେ ସେହି ବ୍ୟୂହ ‘ମଧ୍ୟଭେଦୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମଧ୍ୟଦେଶରେ ଅଶ୍ୱନୀକ ଏବଂ କକ୍ଷରେ ରଥନୀକ ରଖ।
Verse 47
पक्षयोश् च गजानीकं व्यूहोन्तर्भेद्ययं स्मृतः रथस्थाने हयान् दद्यात् पदातींश् च हयश्राये
ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ଗଜନୀକ ରଖିଲେ ଏହି ବ୍ୟୂହ ‘ଅନ୍ତର୍ଭେଦ୍ୟ’ (ଅନ୍ତଃପ୍ରବେଶୀ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ରଥସ୍ଥାନରେ ଅଶ୍ୱ ଦିଅ, ଅଶ୍ୱସ୍ଥାନରେ ପଦାତି ରଖ।
Verse 48
रथाभावे तु द्विरदान् व्यूहे सर्वत्र दापयेत् यदि स्याद्दण्डबाहुल्यमाबाधः सम्प्रकीर्तितः
ରଥ ନଥିଲେ ବ୍ୟୂହରେ ସର୍ବତ୍ର ସେମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ହାତୀ ନିଯୁକ୍ତ କର। ଯଦି ପଦାତି (ଦଣ୍ଡ) ଅତ୍ୟଧିକ ହୁଏ, ତାହା ‘ଆବାଧ’ ଅର୍ଥାତ୍ ବାଧା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 49
मण्डलांसंहतो भोगो दण्डास्ते बहुधा शृणु तिर्यग्वृत्तिस्तु दण्डः स्याद् भोगो ऽन्यावृत्तिरेव च
ମଣ୍ଡଳାକାରେ ସଂହତ ଭାବେ ଘନ ଭାବରେ ଘୁରିଥିବା କୁଣ୍ଡଳକୁ ‘ଭୋଗ’ କୁହାଯାଏ। ‘ଦଣ୍ଡ’ର ଅନେକ ଭେଦ ଅଛି—ଶୁଣ। ତିର୍ୟକ୍ (ପାର୍ଶ୍ୱ) ଭାବରେ ଘୁରୁଥିବା ବୃତ୍ତି ‘ଦଣ୍ଡ’, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଅନ୍ୟ ଘୁରଣ ‘ଭୋଗ’ ଅଟେ।
Verse 50
मण्डलः सर्वतोवृत्तिः पृथग्वृत्तिरसंहतः प्रदरो दृढको ऽसह्यः चापो वै कुक्षिरेव च
ଧନୁ ଯଦି ମଣ୍ଡଳାକାର ହୁଏ, ତାହା ‘ମଣ୍ଡଳ’। ସବୁ ଦିଗରୁ ସମ ଗୋଳାକାର ହେଲେ ‘ସର୍ବତୋବୃତ୍ତି’। ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ/ଅସମ ବକ୍ରତା ଥିଲେ ‘ପୃଥଗ୍ବୃତ୍ତି’। ଭଲଭାବେ ସଂହତ କିମ୍ବା ଯୋଡ଼ା ନଥିଲେ ‘ଅସଂହତ’। ଫାଟିଥିଲେ ‘ପ୍ରଦର’। ଅତି କଠିନ ହେଲେ ‘ଦୃଢକ’। ଟାଣିବାକୁ ଅସହ୍ୟ/ଅନିୟନ୍ତ୍ର୍ୟ ହେଲେ ‘ଅସହ୍ୟ’। ମଧ୍ୟଭାଗ ପେଟ ପରି ଫୁଲିଥିଲେ ‘କୁକ୍ଷି’ କୁହାଯାଏ।
Verse 51
प्रतिष्ठः सुप्रतिष्ठश् च श्येनो विजयसञ्जयौ विशालो विजयः शूची स्थूणाकर्णचमूमुखौ
‘ପ୍ରତିଷ୍ଠ’ (ଦୃଢ଼ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ) ଏବଂ ‘ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠ’ (ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁସ୍ଥାପିତ); ‘ଶ୍ୟେନ’ (ବାଜ ପରି ଦ୍ରୁତ ଓ ଦୂରଦର୍ଶୀ); ‘ବିଜୟ’ ଓ ‘ସଞ୍ଜୟ’ (ବିଜୟଦାତା); ‘ବିଶାଳ’; ‘ବିଜୟ’ (ବିଜୟସ୍ୱରୂପ); ‘ଶୂଚୀ’ (ପବିତ୍ର); ‘ସ୍ଥୂଣାକର୍ଣ’ (ସ୍ତମ୍ଭସଦୃଶ କାନଯୁକ୍ତ); ଏବଂ ‘ଚମୂମୁଖ’ (ସେନାର ଅଗ୍ରନାୟକ)—ଏହି ନାମଭେଦ ଉକ୍ତ।
Verse 52
सर्पास्यो वलयश् चैव दण्ड दण्डभेदाश् च दुर्जयाः अतिक्रान्तः प्रतिक्रान्तः कक्षाभ्याञ्चैकक्षपक्षतः
‘ସର୍ପାସ୍ୟ’ ଓ ‘ବଲୟ’ ନାମକ ଆୟୁଧ, ଏବଂ ‘ଦଣ୍ଡ’ ସହ ତାହାର ବିଭିନ୍ନ ଭେଦ—ଏସବୁ ଦୁର୍ଜୟ। ଏଗୁଡ଼ିକ ‘ଅତିକ୍ରାନ୍ତ’ ଓ ‘ପ୍ରତିକ୍ରାନ୍ତ’ ଭାବେ, ଏବଂ ଧାରଣ/ସ୍ଥାପନ ପ୍ରଣାଳୀରେ ଦୁଇ କକ୍ଷା (ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱ) ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ଏକ କକ୍ଷା/ପକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୃଥକ୍ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 53
अतिक्रान्तस्तु पक्षाभ्यां त्रयो ऽन्ये तद्विपर्यये पक्षोरस्यैर् अतिक्रान्तः प्रतिष्ठो ऽन्यो विपर्ययः
ଯେତେବେଳେ (ରେଖା/ମାପ) ଦୁଇ ପକ୍ଷକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ସେତେବେଳେ ତାହା ‘ଅତିକ୍ରାନ୍ତ’ କୁହାଯାଏ। ସେହି ଅବସ୍ଥାର ବିପରୀତରୁ ଆଉ ତିନି ଭେଦ ହୁଏ। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ (ରେଖା/ମାପ) ପକ୍ଷ ଓ ‘ଉରସ୍’ (ବକ୍ଷ)କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ସେତେବେଳେ ତାହା ‘ପ୍ରତିଷ୍ଠ’; ତାହାର ବିପରୀତରୁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଭେଦ ଜନ୍ମ ନେଏ।
Verse 54
स्थूणापक्षो धनुःपक्षो द्विस्थूणो दण्ड ऊर्ध्वगः द्विगुणोन्तस्त्वतिक्रान्तपक्षो ऽन्यस्य विपर्ययः
‘ସ୍ଥୂଣାପକ୍ଷ’ ଧନୁଷର ପକ୍ଷ/ଡେଣା; ‘ଧନୁଃପକ୍ଷ’ ମଧ୍ୟ ସେହି ପକ୍ଷର ଅନ୍ୟ ନାମ। ‘ଦଣ୍ଡ’ ଦ୍ୱିସ୍ଥୂଣ (ଦୁଇ ସ୍ତମ୍ଭଯୁକ୍ତ) ଓ ଊର୍ଧ୍ୱସ୍ଥ। ‘ଦ୍ୱିଗୁଣ’ ଯାହାର ଅନ୍ତର୍ଭାଗ ଦ୍ୱିଗୁଣିତ; ‘ଅତିକ୍ରାନ୍ତପକ୍ଷ’ ଯାହାର ପକ୍ଷ ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଅନ୍ୟଟିରେ ବିନ୍ୟାସ ବିପରୀତ।
Verse 55
द्विचतुर्दण्ड इत्य् एते ज्ञेया लक्षणतः क्रमात् गोमूत्रिकाहिसञ्चारीशकटो मकरस् तथा
ଲକ୍ଷଣ ଅନୁସାରେ କ୍ରମେ ଏଗୁଡ଼ିକ ଜ୍ଞେୟ—‘ଦ୍ୱିଦଣ୍ଡ’ ଓ ‘ଚତୁର୍ଦଣ୍ଡ’; ତଥା ‘ଗୋମୂତ୍ରିକା’, ‘ଅହିସଞ୍ଚାରୀ’, ‘ଶକଟ’ ଏବଂ ‘ମକର’ ନାମକ ବିନ୍ୟାସ।
Verse 56
भोगभेदाः समाख्यातास् तथा परिप्लवङ्गकः दण्डपक्षौ युगारस्यः शकटस्तद्विपर्यये
‘ଭୋଗଭେଦ’ ନାମକ ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି; ତଥା ‘ପରିପ୍ଲବଙ୍ଗକ’, ‘ଦଣ୍ଡପକ୍ଷ’ର ଦୁଇ ପକ୍ଷ, ‘ୟୁଗାରସ୍ୟ’, ‘ଶକଟ’—ଏବଂ ତାହାର ବିପରୀତ ବିନ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ।
Verse 57
मकरो व्यतिकीर्णश् च शेषः कुञ्जरराजिभिः मण्डलव्यूहभेदौ तु सर्वतोभद्रदुर्जयौ
‘ମକର’ ଓ ‘ବ୍ୟତିକୀର୍ଣ’ ଏବଂ ‘ଶେଷ’—ଏଗୁଡ଼ିକ ହାତୀର ଶ୍ରେଣୀଦ୍ୱାରା ବିନ୍ୟସ୍ତ। ଏହାମାନେ ‘ମଣ୍ଡଳ’ ପ୍ରକାରର ବ୍ୟୂହଭେଦ; ତାହାମଧ୍ୟରେ ‘ସର୍ବତୋଭଦ୍ର’ ଓ ‘ଦୁର୍ଜୟ’ ବିଶେଷତଃ ଅଜେୟ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 58
अष्टानीको द्वितीयस्तु प्रथमः सर्वतोमुखः अर्धचन्द्रक ऊर्ध्वाङ्गो वज्रभेदास्तु संहतेः
ଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ୟୂହ ‘ଅଷ୍ଟାନୀକ’; ପ୍ରଥମ ‘ସର୍ବତୋମୁଖ’। ‘ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରକ’, ‘ଊର୍ଧ୍ୱାଙ୍ଗ’ ଓ ‘ବଜ୍ରଭେଦ’—ଏଗୁଡ଼ିକ ‘ସଂହତି’ (ସଘନ) ଗଠନର ବ୍ୟୂହଭେଦ।
Verse 59
तथा कर्कटशृङ्गी च काकपादौ च गोधिका त्रिचतुःसैन्यानां ज्ञेया आकारभेदतः
ସେହିପରି ‘କର୍କଟଶୃଙ୍ଗୀ’, ‘କାକପାଦ’ ଓ ‘ଗୋଧିକା’ ନାମକ ବ୍ୟୂହଗୁଡ଼ିକ ଆକାରଭେଦରେ ଜ୍ଞେୟ; ଏହାମାନେ ତ୍ରି- ଓ ଚତୁର୍ଦଳ ସେନାବିନ୍ୟାସ ଅଟେ।
Verse 60
दण्डस्य स्युः सप्तदश व्यूहा द्वौ मण्डलस्य च असङ्घातस्य षट् पञ्च भोगस्यैव तु सङ्गरे
ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ ଦଣ୍ଡ-ପ୍ରକାରର ସତରଟି ବ୍ୟୂହ, ମଣ୍ଡଳ-ପ୍ରକାରର ଦୁଇଟି, ଅସଂଘାତ-ପ୍ରକାରର ଛଟି ଏବଂ ଭୋଗ-ପ୍ରକାରର ପାଞ୍ଚଟି ବ୍ୟୂହ କୁହାଯାଏ।
Verse 61
पक्षादीनामथैकेन हत्वा शेषैः परिक्षिपेत् उरसा वा समाहत्य कोटिभ्यां परिवेष्टयेत्
ପକ୍ଷ ଆଦି ମଧ୍ୟରୁ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରହାରରେ ପ୍ରତିପକ୍ଷକୁ ପତିତ କରି, ଶେଷ ଅଙ୍ଗ/ଧରଣାଦ୍ୱାରା ତାକୁ ଘେରିବା ଉଚିତ। କିମ୍ବା ଉରସା ପ୍ରହାରେ ଦବାଇ, ଉଭୟ କଟିପାର୍ଶ୍ୱରେ ତାକୁ ଜକଡ଼ିବା ଉଚିତ।
Verse 62
परे कोटी समाक्रम्य पक्षाभ्यामप्रतिग्रहात् कोटिभ्याञ्जघनं हन्यादुरसा च प्रपीडयेत्
ପ୍ରତିପକ୍ଷର କଟିପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଆଗେଇ ଯାଇ, ପକ୍ଷଦ୍ୱୟରେ ତାକୁ ପ୍ରତିଗ୍ରହ/ପ୍ରତିଧରଣାର ସୁଯୋଗ ନ ଦେଇ, ଉଭୟ କଟିଦ୍ୱାରା ତାହାର ଜଘନ-ପ୍ରଦେଶକୁ ଆଘାତ କରି ଏବଂ ଉରସା ଦବାଇବା ଉଚିତ।
Verse 63
यतः फल्गु यतो भिन्नं यतश्चान्यैर् अधिष्ठितं ततश्चारिबलं हन्यादात्मनश्चोपवृंहयेत्
ଯେଉଁ ଦିଗରୁ ଶତ୍ରୁବଳ ଦୁର୍ବଳ, ଯେଉଁ ଦିଗରୁ ତାହା ବିଭକ୍ତ, ଏବଂ ଯେଉଁ ଦିଗରୁ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଧିଷ୍ଠିତ/ବ୍ୟସ୍ତ କରିଛନ୍ତି—ସେହି ଦିଗରୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ଶତ୍ରୁସେନାକୁ ହନନ କରିବା ସହ ନିଜ ସେନାକୁ ପୁଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 64
सारं द्विगुणसारेण फल्गुसारेण पीडयेत् संहतञ्च गजानीकैः प्रचण्डैर् दारयेद्बलं
ଶତ୍ରୁର ସୁଦୃଢ଼ ବ୍ୟୂହକୁ ନିଜ ଦ୍ୱିଗୁଣ ବଳରେ ଚାପି ପରାଜିତ କରିବା ଉଚିତ; ଦୁର୍ବଳ ବ୍ୟୂହକୁ ନିଜ ସୁସଂହତ (ସଂଗଠିତ) ବଳରେ ମର୍ଦ୍ଦନ କରିବା ଉଚିତ। ସଂହତ ଶତ୍ରୁବଳକୁ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଗଜଦଳ ଦ୍ୱାରା ଭେଦି ତାହାର ଶକ୍ତି ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 65
स्यात् कक्षपक्षोरस्यश् च वर्तमानस्तु दण्डकः तत्र प्रयोगो डण्डस्य स्थानन्तुर्येण दर्शयेत्
ଯେତେବେଳେ ହାତ/ଶସ୍ତ୍ରର ସ୍ଥିତି କକ୍ଷ (ବାହୁକୋଟି) ଓ ବକ୍ଷର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରହେ, ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ‘ଦଣ୍ଡକ’ ମୁଦ୍ରା କୁହାଯାଏ। ସେହି ମୁଦ୍ରାରେ ଦଣ୍ଡର ପ୍ରୟୋଗକୁ କ୍ରମେ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ଦର୍ଶାଇ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 66
स्याद्दण्डसमपक्षाभ्यामतिक्रान्तो दृढः स्मृतः भवेत्स पक्षकक्षाभ्यामतिक्रान्तः प्रदारकः
ଯଦି ନାଡ଼ୀଗତି ‘ଦଣ୍ଡ’ ଓ ‘ସମପକ୍ଷ’ ନାମକ ଦୁଇ ମାନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ତେବେ ତାହା ‘ଦୃଢ଼’ (ସ୍ଥିର/ପ୍ରବଳ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏବଂ ଯଦି ତାହା ‘ପକ୍ଷ’ ଓ ‘କକ୍ଷା’କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ତେବେ ତାହା ‘ପ୍ରଦାରକ’ (ବିଦାରକ/ଉଗ୍ର) କୁହାଯାଏ।
Verse 67
कक्षाभ्याञ्च प्रतिक्रान्तव्यूहो ऽसह्यः स्मृतो यथा कक्षपक्षावधः स्थप्योरस्यैः कान्तश् च खातकः
କକ୍ଷା-ରକ୍ଷା (ପାର୍ଶ୍ୱ-ରକ୍ଷକ) ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ରହି ପଛକୁ ଫେରୁଥିବା ବ୍ୟୂହକୁ ‘ଅସହ୍ୟ’ (ଅଭେଦ୍ୟ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସେହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ କକ୍ଷ-ପକ୍ଷ ରକ୍ଷକ ଓ ବକ୍ଷ (ମଧ୍ୟ/କୋର) ସେନାକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ‘କାନ୍ତ’ ଓ ‘ଖାତକ’କୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାସ୍ଥାନେ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 68
द्वौ दण्डौ बलयः प्रोक्तो कान्तश् च खातकः दुर्जयश् चतुर्वलयः शत्रोर्बलविमर्दनः
ଯେଉଁ ଶସ୍ତ୍ରରେ ଦୁଇ ଦଣ୍ଡ ଥାଏ, ତାହାକୁ ‘ବଲୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହିପରି ‘କାନ୍ତ’ ଓ ‘ଖାତକ’ ନାମ ମଧ୍ୟ (ତାହାର ଭେଦରୂପେ) କଥିତ। ଚାରି ବଲୟ ଥିବା ପ୍ରକାର ‘ଦୁର୍ଜୟ’—ଯାହା ଶତ୍ରୁବଳକୁ ମର୍ଦ୍ଦନ କରେ।
Verse 69
कक्षपक्षौरस्यैर् भोगो विषयं परिवर्तयन् कोटिभ्यां परिकल्पयेदिति घ , ञ च सर्पचारी गोमूत्रिका शर्कटः शकटाकृतिः
କକ୍ଷ, ପକ୍ଷ ଓ ଉରସର ଗତିଦ୍ୱାରା ବିଷୟ-ରେଖାକୁ ଘୁରାଇ ‘ଭୋଗ’ ନାମକ ପରିବର୍ତ୍ତକ ପ୍ରହାର କରିବା ଉଚିତ; ତାହାର ସୀମା ଦୁଇ ‘କୋଟି’ (ଦୁଇ ଛୋର) ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେବ। ଏଠାରେ ସର୍ପଚାରୀ, ଗୋମୂତ୍ରିକା, ଶର୍କଟ ଓ ଶକଟାକୃତି ଆଦି ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 70
विपर्ययो ऽमरः प्रोक्तः सर्वशत्रुविमर्दकः स्यात् कक्षपक्षोरस्यानामेकीभावस्तु मण्डलः
‘ବିପର୍ୟୟ’କୁ ‘ଅମର’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହା ସର୍ବଶତ୍ରୁ-ବିମର୍ଦ୍ଦକ। କକ୍ଷ, ପକ୍ଷ ଓ ଉରସର ଏକୀଭାବକୁ ‘ମଣ୍ଡଳ’ କୁହାଯାଏ।
Verse 71
चक्रपद्मादयो भेदा मण्डलस्य प्रभेदकाः एवञ्च सर्वतोभद्रो वज्राक्षवरकाकवत्
ଚକ୍ର, ପଦ୍ମ ଆଦି ଭେଦଗୁଡ଼ିକ ମଣ୍ଡଳର ଉପଭେଦ। ଏହିପରି ‘ସର୍ବତୋଭଦ୍ର’ ମଣ୍ଡଳ ବଜ୍ରାକ୍ଷ ଓ ବରକାକ ରୀତିରେ ଗଠିତ ହୁଏ।
Verse 72
अर्धचन्द्रश् च शृङ्गाटो ह्य् अचलो नामरूपतः व्यूहा यथासुखं कर्याः शत्रूणां बलवारणाः
ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର, ଶୃଙ୍ଗାଟ ଓ ଅଚଳ—ନାମ ଓ ରୂପରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବ୍ୟୂହ। ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ଯଥାସୁଖ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଗଠନ କରିବା ଉଚିତ, ଶତ୍ରୁବଳକୁ ରୋକିବା ଓ ପ୍ରତିହତ କରିବା ପାଇଁ।
Verse 73
अग्निर् उवाचरामस्तु रावणं हत्वा अयोध्यां प्राप्तवान् द्विज रामोक्तनीत्येन्द्रजितं हतवांल्लक्ष्मणः पुरा
ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜ! ରାବଣକୁ ବଧ କରି ରାମ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ପୂର୍ବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମୋକ୍ତ ନୀତି ଅନୁସାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତକୁ ବଧ କରିଥିଲେ।
Frequently Asked Questions
It enumerates force as a sixfold aggregate: hereditary/standing troops (maula), levies/raised troops (bhūta), friendly/allied contingents (śroṇi-suhṛt), hostile defectors/deserters (dviṣad), and forest/tribal forces (āṭavika), framed as the operational strength to be arrayed before marching.
It presents a sixfold royal capability anchored in mantra (strategic counsel) and kośa (treasury), supported by the four arms of the army—infantry, cavalry, chariots, and elephants—implying that material force is effective only when guided by policy and funded by stable revenue.
It advises open battle as the norm, but prescribes kūṭa-yuddha in adverse or contrary situations—especially during raids, when exploiting confusion, fatigue, complacency, disrupted routes, or day-sleep after night vigilance.
For forward engagement it lists formations like Makara, Śyena, Sūcī, and Vīravaktrā; for rear-threat it recommends Śakaṭa (cart-shaped); for flank-threat Vajra; and for all-sided threat Sarvatobhadra.