Adhyaya 229
Chapter 229 — शकुनानि (Śakuna: Omens)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସ୍ୱପ୍ନାଧ୍ୟାୟ ପରେ ସହସା ‘ଶକୁନ’—ସାର୍ବଜନୀନ ଅପଶକୁନ ଓ ସାକ୍ଷାତ୍-ସଙ୍କେତ—ବିଷୟକୁ ଆଣି ରାଜଧର୍ମ ଓ ଗୃହସ୍ଥ ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ତାହାର ପ୍ରୟୋଗ କହେ। ପୁଷ୍କର ଅଶୁଭ ଦର୍ଶନ/ଦ୍ରବ୍ୟ/ବ୍ୟକ୍ତି ଗଣାନ୍ତି—କୋଇଲା, କାଦୁଆ, ଚର୍ମ-କେଶ ଇତ୍ୟାଦି, କିଛି ଅବହେଳିତ/ଅଶୁଚି ଭାବିତ ଲୋକ, ଭଙ୍ଗା ପାତ୍ର, କପାଳ-ହାଡ଼—ଏବଂ ବେସୁର ବାଦ୍ୟ, କର୍କଶ କୋଳାହଳ ପରି ଅଶୁଭ ଶବ୍ଦ-ଶକୁନ। ଦିଗ ଓ ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ‘ଆସ’ ‘ଯା’ ପରି କଥାର ଶୁଭ-ଅଶୁଭତା, ସାମ୍ନା କି ପଛରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ କହିଲେ ଭେଦ, ଏବଂ ‘କେଉଁଠି ଯାଉଛ? ରୁହ, ଯାଅନି’ ପରି ମୃତ୍ୟୁସୂଚକ ବାକ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଯାନ ଠୋକର ଖାଇବା, ଅସ୍ତ୍ର ଭାଙ୍ଗିବା, ମୁଣ୍ଡରେ ଆଘାତ, ଯୋଡ଼ାଣ/ଫିଟିଂ ଖସିବା ଇତ୍ୟାଦି ମନ୍ଦ ସଙ୍କେତ। ଧାର୍ମିକ ପ୍ରତିକାର ଭାବେ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ପୂଜା-ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଭ ନାଶ କରି, ପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଷ୍ଟିକାରକ ଶକୁନ ଦେଖି, ବିପରୀତ/ନିବାରକ କ୍ରିୟା କରି ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଧଳା ବସ୍ତୁ, ଫୁଲ, ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳଶ, ଗାଈ, ଅଗ୍ନି, ସୁନା-ଚାନ୍ଦି-ରତ୍ନ, ଘିଅ-ଦହି-କ୍ଷୀର, ଶଙ୍ଖ, ଆଖୁ, ଶୁଭ ବାଣୀ ଓ ଭକ୍ତିଗୀତ—ଏସବୁକୁ ଶୁଭ ଶକୁନ କୁହାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे स्वप्नाध्यायी नाम अष्टाविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ एकोनत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः शकुनानि पुष्कर उवाच औषधानि च युक्तानि धान्यं कृष्णमशोभनं कार्पासं तृणशुष्कञ्च गोमयं वै धनानि च
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣର ‘ସ୍ୱପ୍ନାଧ୍ୟାୟ’ ନାମକ ୨୨୮ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ୨୨୯ତମ ‘ଶକୁନ’ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ। ପୁଷ୍କର କହିଲେ—ଯୁକ୍ତ (ପ୍ରସ୍ତୁତ) ଔଷଧ; କଳା ଧାନ୍ୟ ଅଶୁଭ; କାର୍ପାସ, ଶୁଷ୍କ ତୃଣ, ଗୋମୟ ଏବଂ ଧନସମ୍ପଦ (ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ) ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 2
अङ्गारं गुडसर्जौ च मुण्डाभ्यक्तञ्च नग्नकं अयः पङ्कं चर्मकेशौ उन्मत्तञ्च नपुंसकं
ଅଙ୍ଗାର; ଗୁଡ଼ ଓ ରାଳ; ମୁଣ୍ଡିତ, ତେଲ ଲେପିତ ଓ ନଗ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତି; ଲୋହା ଓ ପଙ୍କ; ଚର୍ମ ଓ କେଶ; ଏବଂ ଉନ୍ମତ୍ତ ଓ ନପୁଂସକ—(ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ) ଅଶୁଭ/ଅଶୌଚକର।
Verse 3
चण्डालश्वपचाद्यानि नरा बन्धनपालकाः गर्भिणी स्त्री च विधवाः पिण्यकादीनि वै मृतं
ଚାଣ୍ଡାଳ, ଶ୍ୱପଚ ଆଦି; ବନ୍ଧନ (କାରାଗାର/ନିର୍ବନ୍ଧ) ପାଳକ-ରକ୍ଷକ ପୁରୁଷ; ଗର୍ଭିଣୀ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ବିଧବା; ଏବଂ ପିଣ୍ୟକ ଆଦି ଅବଶେଷ—ଏଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ୟରେ ‘ମୃତ/ଅପବିତ୍ର’ (ଅଶୌଚକର) ମନାଯାଏ।
Verse 4
तुषभस्मकपालास्थिभिन्नभाण्डमशस्तकं अशस्तो वाद्यशब्दश् च भिन्नभैरवझर्झरः
ତୁଷ/ଭୂସି, ଭସ୍ମ, କପାଳ ଓ ଅସ୍ଥି, ଭଙ୍ଗା ପାତ୍ର—ଏଗୁଡ଼ିକ ଅଶୁଭ। ସେପରି ବାଦ୍ୟର ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ, ଭୈରବ ଢୋଲ ଓ ଝର୍ଝରର ଭଙ୍ଗା-ଭଙ୍ଗା କଠୋର କୋଲାହଳ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଭ।
Verse 5
एहीति पुरतः शब्दः शस्यते न तु पृष्ठतः गच्छेति पश्चाच्छब्दो ऽग्र्यः पुरस्तात्तु विगर्हितः
ଆଗରେ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ‘ଏହୀତି’ (ଆସ) ଶବ୍ଦ ପ୍ରଶଂସନୀୟ, ପଛରେ ଥିବା ପାଇଁ ନୁହେଁ। ପଛରେ ଥିବାଙ୍କୁ ‘ଗଚ୍ଛ’ (ଯା) ଯୁକ୍ତ; କିନ୍ତୁ ଆଗରେ ଥିବାଙ୍କୁ ‘ଯା’ କହିବା ନିନ୍ଦିତ।
Verse 6
क्व यासि तिष्ठ मा गच्छ किन्ते तत्र गतस्य च अनिष्टशब्दा मृत्यर्थं क्रव्यादश् च ध्वजादिगः
‘କେଉଁଠିକୁ ଯାଉଛ? ଠିଆ ହେ—ଯାଅନି।’ ସେଠାକୁ ଯାଇଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଅଶୁଭ ଧ୍ୱନି ମୃତ୍ୟୁ-ଲକ୍ଷଣ ହୁଏ; ତଦ୍ରୂପ କ୍ରବ୍ୟାଦ (ମାଂସଭୋଜୀ) ପ୍ରାଣୀ ଓ ଧ୍ୱଜାଦି-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅପଶକୁନ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ-ସୂଚକ।
Verse 7
स्खलनं वाहनानाञ्च शस्त्रभङ्गस्तथैव च शिरोघातश् च द्वाराद्यैश्च्छत्रवासादिपातनं
ବାହନର ସ୍ଖଳନ/ଠୋକର, ଶସ୍ତ୍ରଭଙ୍ଗ, ମୁଣ୍ଡରେ ଆଘାତ, ଦ୍ୱାରଚଉକଟ ଆଦିର ପତନ, ଏବଂ ଛତ୍ର, ଛାଉଣି ଆଦିର ଧ୍ୱସ—ଏସବୁ ଅମଙ୍ଗଳ ଦୁର୍ଘଟନା ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।
Verse 8
हरिमभ्यर्च्य संस्तुत्य स्यादमङ्गल्यनाशनं द्वितीयन्तु ततो दृष्ट्वा विरुद्धं प्रविशेद्गृहं
ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା ଓ ସ୍ତୁତି କଲେ ଅମଙ୍ଗଳ ନଶିଯାଏ। ତାପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ନିମିତ୍ତ ଦେଖି, ତାହାର ବିରୁଦ୍ଧ (ନିବାରକ) କ୍ରିୟା ସହ ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 9
श्वेताः सुमनसः श्रेष्ठाः पूर्णकुम्भो महोत्तमः मांसं मत्स्या दूरशब्दा वृद्ध एकः पशुस्त्वजः
ଶ୍ୱେତ ବସ୍ତୁ, ସୁମନ (ଶୁଭ ପୁଷ୍ପ), ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣକୁମ୍ଭ—ଏଗୁଡ଼ିକ ପରମ ଶୁଭ। ତଦ୍ରୂପ ମାଂସ ଓ ମତ୍ସ୍ୟ, ଦୂରରୁ ଶୁଣାଯାଉଥିବା ଶବ୍ଦ, ଏକାକୀ ମିଳୁଥିବା ବୃଦ୍ଧ, ଏବଂ ଧ୍ୱଜଯୁକ୍ତ/ଚିହ୍ନିତ ପଶୁ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ଶୁଭ ନିମିତ୍ତ।
Verse 10
गावस्तरङ्गमा नागा देवश् च ज्वलितो ऽनलः दूर्वार्द्रगोमयं वेश्या स्वर्णरूप्यञ्च रत्नकं
ଗାଈ, ଚଳମାନ ତରଙ୍ଗ, ନାଗ, ଦେବତା ଓ ଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି; ଦୂର୍ବା ଘାସ, ଭିଜା ଗୋମୟ, ବେଶ୍ୟା; ଏବଂ ସୁନା, ରୂପା ଓ ରତ୍ନ—ଏଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱପ୍ନ/ଶକୁନରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତୁ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।
Verse 11
वचासिद्धार्थकौषध्यो मुद्ग आयुधखड्गकं छत्रं पीठं राजलिङ्गं शवं रुदितवर्जितं
ବଚା, ସିଦ୍ଧାର୍ଥ (ଧଳା ସୋରିଷ) ଓ ଔଷଧି; ମୁଦ୍ଗ; ଆୟୁଧ ଓ ଖଡ୍ଗ; ଛତ୍ର; ପୀଠ/ସିଂହାସନ—ଏଗୁଡ଼ିକ ରାଜଚିହ୍ନ। ତଥା ଶବ ଏବଂ ରୁଦନ-ବର୍ଜିତ ଅବସ୍ଥା (ବିଲାପ ନଥିବା) ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 12
फलं घृटं दधि पयो अक्षतादर्शमाक्षिकं शङ्खं इक्षुः शुभं वाक्यं भक्तवादितगीतकं
ଫଳ, ଘିଅ, ଦହି, କ୍ଷୀର, ଅକ୍ଷତ (ଅଖଣ୍ଡ ଚାଉଳ), ଦର୍ପଣ, ମଧୁ, ଶଙ୍ଖ, ଇଖୁ, ଶୁଭ ବାକ୍ୟ, ଏବଂ ଭକ୍ତିମୟ ବାଦ୍ୟ-ନାଦ ଓ ଗୀତ—ଏସବୁକୁ ଶୁଭ ମନାଯାଇଛି।
Verse 13
गुडसर्पौ चेति ग , घ , ञ च गम्भीरमेघस्तनितं तडित्तुष्टिश् च मानसी एकतः सर्वलिङ्गानि मनसस्तुष्टिरेकतः
‘ଗୁଡ’ (ଗୁଡ଼) ଓ ‘ସର୍ପ’ (ସାପ)—ଏଭଳି ଗ, ଘ, ଞ ଅକ୍ଷର ସୂଚିତ। ‘ମେଘର ଗମ୍ଭୀର ଗର୍ଜନ’ ଓ ‘ବିଜୁଳିରୁ ହେଉଥିବା ତୁଷ୍ଟି’—ଏଗୁଡ଼ିକ ମାନସିକ (ଅନୁଭୂତି)। ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ସମସ୍ତ ଲିଙ୍ଗ (ବ୍ୟାକରଣିକ) ସଂଗୃହୀତ; ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ କେବଳ ମନର ତୁଷ୍ଟି ମାତ୍ର କୁହାଯାଇଛି।
Frequently Asked Questions
It lists defiling/ritually unsuitable substances and persons (e.g., broken vessels, skulls/bones, mud/leather/hair, certain stigmatized groups), discordant sounds, alarming speech-omens, and practical mishaps like stumbling vehicles or broken weapons.
The chapter prescribes worship and praise of Hari (Viṣṇu) to destroy inauspiciousness, then advises observing a second confirming sign and entering/acting in a manner contrary to the omen to neutralize it.