Adhyaya 237

Verse 1

इत्य् अग्नेये महापुराणे श्रीस्तोत्रं नाम षट्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्तत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः रामोक्तनीतिः अग्निर् उवाच नीतिस्ते पुष्करोक्ता तु रामोक्ता लक्ष्मणाय या जयाय तां प्रवक्ष्यामि शृणु धर्मादिवर्धनीं

ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ “ଶ୍ରୀ-ସ୍ତୋତ୍ର” ନାମକ ୨୩୬ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ୨୩୭ତମ ଅଧ୍ୟାୟ “ରାମୋକ୍ତ ନୀତି” ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ପୁଷ୍କର କହିଥିବା ନୀତିଟି ହିଁ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଜୟାର୍ଥେ କହିଥିଲେ; ମୁଁ ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଛି, ଶୁଣ—ଏହା ଧର୍ମ ଆଦିକୁ ବଢ଼ାଏ।

Verse 2

राम उवाच न्यानेनार्जनमर्थस्य वर्धनं रक्षणं चरेत् सत्पात्रप्रतिपत्तिश् च राजवृत्तं चतुर्विधं

ରାମ କହିଲେ—ନ୍ୟାୟମାର୍ଗରେ ଧନ ଅର୍ଜନ କରିବା, ତାହାକୁ ବଢ଼ାଇବା ଓ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସତ୍ପାତ୍ରଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ତାହା ବଣ୍ଟନ/ଦାନ କରିବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ। ରାଜାଙ୍କ ଆଚରଣ ଚାରି ପ୍ରକାର।

Verse 3

नयस्य विनयो मूलं विनयः शास्त्रनिश् चयात् विनयो हीन्द्रियजयस्तैर् युक्तः पालयेन्महीं

ସୁଶାସନ (ନୟ)ର ମୂଳ ହେଉଛି ବିନୟ। ଶାସ୍ତ୍ରର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରୁ ବିନୟ ଜନ୍ମେ। ବିନୟ ହିଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟ; ତାହାରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ରାଜା ଭୂମି/ରାଜ୍ୟକୁ ପାଳନ ଓ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 4

शास्त्रं प्रज्ञा धृतिर्दाक्ष्यं प्रागल्भ्यं धारयिष्णुता उत्साहो वाग्मितौदार्यमापत्कालसहिष्णुता

ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ, ପ୍ରଜ୍ଞା, ଧୃତି (ସ୍ଥିରତା), ଦକ୍ଷତା, ନିର୍ଭୀକ ପ୍ରାଗଲ୍ଭ୍ୟ, ଧାରଣଶକ୍ତି, ଉତ୍ସାହ, ବାଗ୍ମିତା, ଔଦାର୍ୟ ଏବଂ ଆପତ୍କାଳରେ ସହିଷ୍ଣୁତା—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଆବଶ୍ୟକ ଗୁଣ।

Verse 5

प्रभावः शुचिता मैत्री त्यागः सत्यं कृतज्ञता कुलं शीलं समश्चेति गुणाः सम्पत्तिहेतवः

ପ୍ରଭାବ, ଶୁଚିତା, ମୈତ୍ରୀ, ତ୍ୟାଗ, ସତ୍ୟ, କୃତଜ୍ଞତା, ସତ୍କୁଳ, ସଦାଚାର ଓ ସମତ୍ୱ—ଏହି ଗୁଣମାନେ ସମୃଦ୍ଧିର କାରଣ।

Verse 6

प्रकीर्णविषयारण्ये धावन्तं विप्रमाथिनं वागिमता दार्ढ्यमापत्कालसहिष्णुतेति ख , घ , ज , झ च ज्ञानाङ्कुशेन कुर्वीत वश्यमिन्द्रियदन्तिनं

ବିକୀର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ-ଅରଣ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ହସ୍ତୀ ଧାଉଥାଇ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୀଡ଼ା ଦିଏ। ବାଗ୍ମିତା, ଦୃଢତା, ଆପତ୍କାଳ-ସହିଷ୍ଣୁତା (ଖ, ଘ, ଜ, ଝ ସୂଚିତ) ଓ ଜ୍ଞାନ-ଅଙ୍କୁଶରେ ତାହାକୁ ବଶ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 7

कामः क्रोधस् तथा लोभो हर्षो मानो मदस् तथा षड्वर्गमुत्सृजेदेनमस्मिंस्त्यक्ते सुखी नृपः

କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ହର୍ଷ, ମାନ ଓ ମଦ—ଏହି ଷଡ୍ବର୍ଗ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏମାନେ ତ୍ୟକ୍ତ ହେଲେ ରାଜା ସୁଖୀ ଓ ଶାସନରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ।

Verse 8

आन्वीक्षिकीं त्रयीं वार्तां दण्डनीतिं च पार्थिवः तद्वैद्यैस्तत्क्रियोपैतैश्चिन्ततयेद्विनयान्वितः

ରାଜା ଆନ୍ୱୀକ୍ଷିକୀ, ତ୍ରୟୀ (ବେଦତ୍ରୟ), ବାର୍ତ୍ତା ଓ ଦଣ୍ଡନୀତି—ଏହାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ, ସେହି ସେହି କ୍ଷେତ୍ରର ବିଦ୍ୱାନ ଓ ଯଥାଯଥ କ୍ରିୟାପଦ୍ଧତିରେ ନିପୁଣମାନଙ୍କ ସହାୟତାରେ, ବିନୟସହ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 9

आन्वीक्षिक्यार्थविज्ञानं धर्माधर्मौ त्रयीस्थितौ अर्थानर्थौ तु वार्तायां दण्डनीत्यां नयानयौ

ଆନ୍ୱୀକ୍ଷିକୀରେ ହିତଜ୍ଞାନ ରହେ; ତ୍ରୟୀରେ ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ ସ୍ଥିତ; ବାର୍ତ୍ତାରେ ଲାଭ-ହାନି ଜଣାଯାଏ; ଦଣ୍ଡନୀତିରେ ନୟ-ଅନୟ (ନୀତି-ଅନୀତି) ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।

Verse 10

अहिंसा सूनृता वाणी सत्यं शौचं दया क्षमा वर्णिनां लिङ्गिनां चैव सामान्यो धर्म उच्यते

ଅହିଂସା, ସୁନୃତା (ମଧୁର ଓ ସତ୍ୟ) ବାଣୀ, ସତ୍ୟ, ଶୌଚ, ଦୟା ଓ କ୍ଷମା—ଏହିସବୁ ବର୍ଣ୍ଣଧାରୀ ଓ ଲିଙ୍ଗଧାରୀ ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 11

प्रजाः समनुगृह्णीयात् कुर्यादाचारसंस्थितिं वाक् सूनृता दया दानं हीनोपगतरक्षणं

ସେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ସଦା ଅନୁଗ୍ରହ କରି ତାଙ୍କୁ ସଦାଚାରରେ ସ୍ଥାପିତ କରୁ; ତାଙ୍କର ବାଣୀ ସତ୍ୟ ଓ ମଧୁର ହେଉ; ସେ ଦୟା ଓ ଦାନ କରୁ ଏବଂ ପତିତ, ଦୁର୍ବଳ, ବଞ୍ଚିତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁ।

Verse 12

इति वृत्तं सतां साधुहितं सत्पुरुषव्रतं आधिव्याधिपरीताय अद्य श्वो वा विनाशिने

ଏହିପରି ସତ୍ଜନଙ୍କର ବୃତ୍ତ—ସାଧୁହିତକର, ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କର ବ୍ରତ-ନିୟମ—ମାନସିକ କ୍ଲେଶ ଓ ରୋଗରେ ପୀଡିତ, ଏବଂ ଆଜି କିମ୍ବା କାଲି ନଶିଯାଇପାରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 13

को हि राजा शरीराय धर्मापेतं समाचरेत् न हि स्वमुखमन्विच्छन् पीडयेत् कृपणं जनं

କେବଳ ନିଜ ଶରୀରର ଲାଭ ପାଇଁ କେଉଁ ରାଜା ଧର୍ମବିରୋଧୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବ? ନିଜ ମୁଖ ଭରିବା ଲୋଭରେ ସେ ଦୀନଜନଙ୍କୁ କେବେ ପୀଡା ଦେଉ ନାହିଁ।

Verse 14

कृपणः पीड्यमानो हि मन्युना हन्ति पार्थिवं क्रियते ऽभ्यर्हणीयाय स्वजनाय यथाञ्जलिः

କୃପଣ ଓ ନୀଚ ଲୋକ କ୍ରୋଧରେ ପୀଡିତ ହେଲେ ରାଜାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଘାତ କରେ; କିନ୍ତୁ ନିଜ ସ୍ୱଜନ—ଯିଏ ସମ୍ମାନଯୋଗ୍ୟ—ତାଙ୍କ ପାଖରେ ସେ ହାତ ଯୋଡି ଅଞ୍ଜଳିବଦ୍ଧ ହୋଇ ରହେ।

Verse 15

ततः साधुतरः कार्यो दुर्जनाय शिवर्थिना प्रियमेवाभिधातव्यं सत्सु नित्यं द्विषत्सु च

ଏହେତୁ ଯେ ମଙ୍ଗଳ ଚାହେ, ସେ ଦୁର୍ଜନ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ସଦାଚାର କରିବା ଉଚିତ; ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଦା ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟବଚନ ମାତ୍ର କହିବା ଉଚିତ।

Verse 16

देवास्ते प्रियवक्तारः पशवः क्रूरवादिनः शुचिरास्तिक्यपूतात्मा पूजयेद्देवताः सदा

ପ୍ରିୟବଚନ କହୁଥିବାମାନେ ଦେବସମ; କ୍ରୂରବଚନ କହୁଥିବାମାନେ ପଶୁସମ। ଶୁଚି ହୋଇ, ଆସ୍ତିକ୍ୟରେ ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା ସହିତ, ସଦା ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 17

दीनोपगतरक्षणमिति ख , घ , छ , ज , ञ , ट च स्वमुखमन्विच्छुरिति ख , छ च देवतावत् गुरुजनमात्मवच्च सुहृज्जनं प्रणिपातेन हि गुरुं सतो ऽमृषानुचेष्टितैः

“ଦୀନ ଓ ଶରଣାଗତଙ୍କ ରକ୍ଷା” (ଖ, ଘ, ଛ, ଜ, ଞ, ଟ ପାଠ) ଏବଂ “ନିଜ ଲାଭ ଖୋଜିବା” (ଖ ଓ ଛ ପାଠ)—ଏହା ପାଠଭେଦ। ଗୁରୁଜନଙ୍କୁ ଦେବତାବତ୍ ପୂଜିବା ଉଚିତ, ସୁହୃଦ୍ଜନଙ୍କୁ ଆତ୍ମବତ୍ ମନେ କରିବା ଉଚିତ; ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ, ସତ୍ପୁରୁଷାଚାର ଓ ଅକପଟ କର୍ମଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 18

कुर्वीताभिमुखान् भृत्यैर् देवान् सुकृतकर्मणा सद्भावेन हरेन्मित्रं सम्भ्रमेण च बान्धवान्

ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହାୟତାରେ, ସୁକୃତ କର୍ମଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ; ସଦ୍ଭାବରେ ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ଭ୍ରମପୂର୍ବକ ଆଦରରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 19

स्त्रीभृत्यान् प्रेमदानाभ्यां दाक्षिण्येतरं जनं अनिन्दा परकृत्येषु स्वधर्मपरिपालनं

ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଆଶ୍ରିତମାନଙ୍କୁ ପ୍ରେମ ଓ ଦାନଦ୍ୱାରା ପୋଷଣ କରିବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ସହ ଦାକ୍ଷିଣ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ; ପରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିନ୍ଦା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମକୁ ନିଷ୍ଠାରେ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 20

कृपणेषु दयालुत्वं सर्वत्र मधुरा गिरः प्राणैर् अप्युपकारित्वं मित्रायाव्यभिचारिणे

ଦୀନମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା, ସର୍ବତ୍ର ମଧୁର ବାଣୀ, ପ୍ରାଣ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ଉପକାର—ଏହି ମିତ୍ରପ୍ରତି ଅବିଚଳ ନିଷ୍ଠାବାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ।

Verse 21

गृहागते परिष्वङ्गः शक्त्या दानं सहिष्णुता स्वसमृद्धिष्वनुत्सेकः परवृद्धिष्वमत्सरः

ଘରକୁ ଆସିଥିବାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ, ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଦାନ, ସହିଷ୍ଣୁତା, ନିଜ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଅହଂକାର ନ ରଖିବା, ଅନ୍ୟର ଉନ୍ନତିରେ ଇର୍ଷ୍ୟା ନ ରଖିବା—ଏହି ଗୁଣ ଚର୍ଚ୍ଚନୀୟ।

Verse 22

अपरोपतापि वचनं मौनव्रतचरिष्णुता बन्धभिर्बद्धसंयोगः स्वजने चतुरश्रता

ଅନ୍ୟକୁ କଷ୍ଟ ନ ଦେଇଥିବା ବାକ୍ୟ, ମୌନବ୍ରତର ଅଭ୍ୟାସ, ବିଶ୍ୱସନୀୟ ବନ୍ଧନରେ ବଦ୍ଧ ସଙ୍ଗ, ଏବଂ ସ୍ୱଜନ ପ୍ରତି ନ୍ୟାୟନିଷ୍ଠ ଦୃଢ଼ ଆଚରଣ—ଏହି ସଦାଚାରର ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରଶଂସିତ।

Verse 23

उचितानुविधायित्वमिति वृत्तं महात्मनां

‘ଯାହା ଉଚିତ ତାହାନୁସାରେ ଆଚରଣ କରିବା’—ଏହି ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ବୃତ୍ତ।