Adhyaya 243
Chapter 243 — Strī-lakṣaṇa (Characteristics of a Woman)
ପୂର୍ବରୁ ପୁରୁଷ-ଲକ୍ଷଣ ଆଲୋଚନା ସମାପ୍ତ କରି, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସମୁଦ୍ରଙ୍କ ବଚନରେ ସ୍ତ୍ରୀ-ଲକ୍ଷଣକୁ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଲକ୍ଷଣଶାସ୍ତ୍ରର ମାର୍ଗଦର୍ଶିକା ଭାବେ ଆରମ୍ଭ କରେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଭବିଷ୍ୟତ ସ୍ତ୍ରୀର ଶୁଭତ୍ୱ ପରୀକ୍ଷା ହୁଏ। ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗ, ମିତ ଓ ଶୋଭାମୟ ଚାଲି, ସୁସ୍ଥିତ ପାଦ ଓ ସ୍ତନ, ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ ନାଭି ପରି ଶୁଭ ଦେହଚିହ୍ନ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଅପରପକ୍ଷରେ ରୁକ୍ଷତା, ଅସମତା, କଳହପ୍ରବୃତ୍ତି, ଲୋଭ, କଟୁବାଣୀ ଓ କିଛି ନାମ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସୂଚନାକୁ ଅଶୁଭ କହି ଏଡ଼ାଇବାକୁ କୁହାଯାଇଛି—ସାମାଜିକ ସୌହାର୍ଦ୍ଦକୁ ଧର୍ମୀୟ ମାନଦଣ୍ଡ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ବାହ୍ୟ ସୌନ୍ଦର୍ୟଠାରୁ ଗୁଣ ଓ ଆଚାରକୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ଦେଇ, ଆଦର୍ଶ ଚିହ୍ନ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ‘ଶୁଭ’ ହେବା କଥା କୁହେ। ଶେଷରେ ହାତର ଏକ ବିଶେଷ ଚିହ୍ନକୁ ଅପମୃତ୍ୟୁ-ନିବାରକ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ-ସୂଚକ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ରାଜଧର୍ମ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଦେହ-ଲକ୍ଷଣ ବିଶ୍ୱାସ ସହ ଯୋଡ଼େ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे पुरुषलक्षणं नाम द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः स्त्रीलक्षणं समुद्र उवाच शस्ता स्त्री चारुसर्वाङ्गी मत्तमातङ्गगामिनी गुरूरुजघना या च मत्तपारावतेक्षणा
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ପୁରୁଷଲକ୍ଷଣ’ ନାମକ ଦୁଇଶେ ବୟାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ‘ସ୍ତ୍ରୀଲକ୍ଷଣ’ ନାମକ ଦୁଇଶେ ତେତାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସମୁଦ୍ର କହିଲେ—ଯାହାର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ସୁନ୍ଦର, ଯାହାର ଚାଲ ମତ୍ତ ହସ୍ତିନୀ ସଦୃଶ, ଯାହାର ଜଂଘା ଓ ନିତମ୍ବ ଭରିଆ-ଭାରୀ, ଏବଂ ଯାହାର ନୟନ ମତ୍ତ ପାରାବତ ସଦୃଶ—ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରଶଂସନୀୟ।
Verse 2
सुनीलकेशी तन्वङ्गी विलोमाङ्गी मनोहरा शुभा स्त्री इति ज समभूमिस्पृशौ पादौ संहतौ च तथा स्तनौ
ଯାହାର କେଶ ସୁନୀଳ-ଶ୍ୟାମ ଓ ଦୀପ୍ତ, ଦେହ ସୁକୁମାର ଓ ସୁଘଟିତ, ରୂପ ମନୋହର—ସେ ସ୍ତ୍ରୀ ‘ଶୁଭା’ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ତାହାର ପାଦ ଭୂମିକୁ ସମଭାବେ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ ସ୍ତନ ଦୃଢ଼ ଓ ସୁସ୍ଥିତ ହେବା ଉଚିତ।
Verse 3
नाभिः प्रदक्षिणावर्ता गुह्यमश्वत्थपत्रवत् गुल्फौ निगूढौ मध्येन नाभिरङ्गुष्ठमानिका
ନାଭି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ (ଘଡ଼ିର ଦିଗରେ) ହେବା ଉଚିତ; ଗୁହ୍ୟଭାଗ ଅଶ୍ୱତ୍ଥପତ୍ର ସଦୃଶ ଆକୃତିର ହେବା ଉଚିତ; ଗୁଲ୍ଫ (ଟେକି/ଗୋଡ଼ଘୁଣ୍ଟି) ନିଗୂଢ଼ ହେବା ଉଚିତ; ଏବଂ ନାଭିର ମଧ୍ୟଭାଗ ଅଙ୍ଗୁଠା ପରିମାଣର ହେବା ଉଚିତ।
Verse 4
जठरन्न प्रलम्बञ्च रोमरूक्षा न शोभना नर्क्षवृक्षनदीनाम्नी न सदा कलहप्रिया
ସେ ଅତ୍ୟଧିକ ଉଦରବତୀ କିମ୍ବା ଲମ୍ବିତ ଅଙ୍ଗବତୀ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ରୋମ ରୁକ୍ଷ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଶୋଭାହୀନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ତାହାର ନାମ ଭାଲୁ, ବୃକ୍ଷ କିମ୍ବା ନଦୀ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏବଂ ସେ ସଦା କଳହପ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 5
न लोलुपा न दुर्भाषा शुभा देवादिपूजिता गण्डैर् मधूकपुष्पाभैर् न शिराला न लोमशा
ସେ ନ ଲୋଭୀ, ନ ଦୁର୍ଭାଷିଣୀ; ସେ ଶୁଭା ଏବଂ ଦେବତାଦିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତା। ତାଙ୍କ ଗଣ୍ଡ ମଧୂକପୁଷ୍ପ ସଦୃଶ; ସେ ନ ଶିରାଳା, ନ ଅତିଲୋମଶା।
Verse 6
न संहतभ्रूकुटिला पतिप्राणा पतिप्रिया अलक्षणापि लक्षण्या यत्राकारास्ततो गुणाः
ସେ ଗଠିତ ଓ ବକ୍ର ଭୃକୁଟି ଥିବା ନୁହେଁ; ପତିକୁ ପ୍ରାଣ ଭାବି ପତିପ୍ରିୟା ହେଉ। ବାହ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଲକ୍ଷଣ୍ୟା (ଶୁଭଲକ୍ଷଣବତୀ); କାରଣ ଯେଉଁଠି ଉତ୍ତମ ଆଚାର-ଆକାର ଥାଏ ସେଠାରୁ ଗୁଣ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
Verse 7
भुवङ्कनिष्ठिका यस्या न स्पृशेन्मृत्युरेव सा
ଯାହାର କନିଷ୍ଠିକାରେ ‘ଭୁବଙ୍କ’ ଚିହ୍ନ ଥାଏ, ତାକୁ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ କରେ ନାହିଁ।
Frequently Asked Questions
It outlines auspicious and inauspicious characteristics—both physical and behavioral—used within lakṣaṇa-śāstra and nīti-śāstra to evaluate suitability and harmony in social life, while emphasizing that virtuous conduct can outweigh mere external features.
The chapter discourages quarrelsomeness, greed, and harsh or foul speech, presenting social temperament as a dharmic indicator of auspiciousness.
It states that even if outward marks are lacking, one may still be considered auspicious when noble demeanor and conduct are present—because virtues arise from character and behavior.