Adhyaya 242
Chapter 242 — पुरुषलक्षणं (Purusha-Lakshana): Marks of a Man (Physiognomy)
ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟୂହ-ବିନ୍ୟାସ (ଯୁଦ୍ଧରଚନା) ବର୍ଣ୍ଣନା ସମାପ୍ତ କରି, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ବାହ୍ୟ ରଣନୀତିରୁ ହଟି ରାଜା କିପରି ଦେହଗତ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି ଲୋକଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବେ ତାହା କହେ। ଅଗ୍ନି ଏହାକୁ ପରମ୍ପରାଗତ ଶାସ୍ତ୍ର ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି—ସମୁଦ୍ର ଋଷି ଗର୍ଗଙ୍କୁ ଶିଖାଇଥିବା ସାମୁଦ୍ରିକ ବିଦ୍ୟା, ଯାହା ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷ ଉଭୟଙ୍କର ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରେ। ଦେହସମତା, ‘ଚତୁର୍ବିଧ ସମତା’, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ-ପରିମଣ୍ଡଳ ମାନ (ଭୁଜାବିସ୍ତାର = ଉଚ୍ଚତା) ପରି ଆଦର୍ଶ ଅନୁପାତ, ଅଙ୍ଗୁଳ-କିଷ୍କୁ ମାପ, ବକ୍ଷ ଆଦି ଅଞ୍ଚଳର ରେଖା, ପଦ୍ମସଦୃଶ ଲକ୍ଷଣ, ଯୁଗ୍ମ ଅଙ୍ଗର ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ଦିଆଯାଇଛି। ଦୟା, କ୍ଷମା, ଶୌଚ, ଦାନ, ଶୌର୍ୟ ଭଳି ଗୁଣକୁ ଦେହପରୀକ୍ଷା ସହ ଯୋଡ଼ି ରାଜଧର୍ମରେ ରୂପ ସହ ଚରିତ୍ରବିବେକ ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ରୁକ୍ଷତା, ଉଦ୍ଗତ ଶିରା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଅଶୁଭ; ମଧୁରବାଣୀ ଓ ଗଜଗତି ଶୁଭ—ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରରେ ଶାସନ, ଚୟନ ଓ ପରାମର୍ଶ ପାଇଁ ଏହା ଉପଯୋଗୀ ସାଧନ।
Shlokas
Verse 1
यव्यूहस्य ??? दुर्जयव्यूहस्य ??? भोगव्यूहस्य ??? गोमूत्रिकाव्यूहस्य ??? शकटव्यूहस्य ??? अमरव्यूहस्य ??? सर्वतोभद्रव्यूहस्य ??? अथ द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः पुरुषलक्षणं अग्निर् उवाच रामोक्तोक्ता मया नीतिः स्त्रीणां राजन् नृणां वदे लक्षणं यद्समुद्रेण गर्गायोक्तं यथा पुरा
ଯବବ୍ୟୂହ, ଦୁର୍ଜୟବ୍ୟୂହ, ଭୋଗବ୍ୟୂହ, ଗୋମୂତ୍ରିକାବ୍ୟୂହ, ଶକଟବ୍ୟୂହ, ଅମରବ୍ୟୂହ ଓ ସର୍ବତୋଭଦ୍ର-ବ୍ୟୂହ—ଏହି ବ୍ୟୂହଗୁଡ଼ିକ କଥିତ। ଏବେ ‘ପୁରୁଷଲକ୍ଷଣ’ ନାମକ ଦ୍ୱିଶତ ବୟାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ରାମୋକ୍ତ ନୀତି ମୁଁ ପୂର୍ବେ କହିଛି; ଏବେ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦେହଲକ୍ଷଣ, ପୁରାତନେ ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଗଙ୍କୁ ଯେପରି ଶିଖାଇଥିଲେ, ସେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
Verse 2
समुद्र उवाच पुंसाञ्च लक्षणं वक्ष्ये स्त्रीणाञ्चैव शुभाशुभं एकाधिको द्विशुक्रश् च त्रिगन्भीरस्तथैव च
ସମୁଦ୍ର କହିଲେ—ମୁଁ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଓ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଶୁଭାଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ଏଥିରେ ‘ଏକାଧିକ’, ‘ଦ୍ୱିଶୁକ୍ର’ ଏବଂ ‘ତ୍ରିଗମ୍ଭୀର’ ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 3
त्रित्रिकस्त्रिप्रलम्बश् च त्रिभिर्व्याप्नोति यस् तथा त्रिबलीमांस्त्रिविनतस्त्रिकालज्ञश् च सुव्रत
ସେ ‘ତ୍ରିତ୍ରିକ’ ଓ ‘ତ୍ରିପ୍ରଲମ୍ବ’ ଭାବେ କଥିତ; ଯେ ତ୍ରିବିଧ (ଲୋକ/ଅବସ୍ଥା)କୁ ବ୍ୟାପିଥାଏ ସେ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ। ସେ ‘ତ୍ରିବଲୀମାନ’, ‘ତ୍ରିବିନତ’, ‘ତ୍ରିକାଳଜ୍ଞ’ ଓ ‘ସୁବ୍ରତ’।
Verse 4
पुरुषः स्यात्सुलक्षण्यो विपुलश् च तथा त्रिषु चतुर्लेखस् तथा यश् च तथैव च चतुःसमः
ପୁରୁଷ ସୁଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ, ଦେହରେ ବିପୁଳ ଏବଂ ତ୍ରିଷୁ (ରେଖା/ପ୍ରଦେଶ)ରେ ଚତୁର୍ଲେଖାଯୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ। ସେ ଯଶସ୍ବୀ ଓ ‘ଚତୁଃସମ’—ଚାରି ଅଂଶରେ ସମତା-ସନ୍ତୁଳନ ଥିବା ଲୋକ ହେବ।
Verse 5
चतुष्किष्कुश् चतुर्दंष्ट्रः शुक्लकृष्णस्तथैव च चतुर्गन्धश् चतुर्ह्रस्वः सूक्ष्मदीर्घश् च पञ्चसु
ସେ ‘ଚତୁଷ୍କିଷ୍କୁ’ (ଚାରି ଅଙ୍ଗ/ଭାଗଯୁକ୍ତ), ‘ଚତୁର୍ଦଂଷ୍ଟ୍ର’ (ଚାରି ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଯୁକ୍ତ) ଏବଂ ଶୁକ୍ଳ-କୃଷ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣଯୁକ୍ତ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କଥିତ। ତାହାର ‘ଚତୁର୍ଗନ୍ଧ’ (ଚାରି ପ୍ରକାର ଗନ୍ଧ), ‘ଚତୁର୍ହ୍ରସ୍ୱ’ (ଚାରି ପ୍ରକାର ହ୍ରସ୍ୱତା) ଏବଂ ପଞ୍ଚମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ସୂକ୍ଷ୍ମଦୀର୍ଘ’ (ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଦୀର୍ଘ) ଗୁଣ ଥାଏ।
Verse 6
षडुन्नतो ऽष्टवंशश् च सप्तस्नेहो नवामलः दशपद्मो दशव्यूहो न्यग्रोधपरिमण्डलः
ଷଡ୍ପ୍ରକାରେ ଉନ୍ନତ, ଅଷ୍ଟକାଣ୍ଡଯୁକ୍ତ, ସପ୍ତସ୍ନେହସମୃଦ୍ଧ, ନବପ୍ରକାରେ ନିର୍ମଳ; ଦଶପଦ୍ମସଦୃଶ, ଦଶବ୍ୟୂହଯୁକ୍ତ—ଏହିପରି ସମବୃତ୍ତ ବିସ୍ତାରଯୁକ୍ତ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ (ବଟ) ଅଟେ।
Verse 7
चतुर्दशसमद्वन्द्वः षोडशाक्षयश् च शस्यते धर्मार्थकामसंयुक्तो धर्मो ह्य् एकाधिको मतः
ଯେଉଁ ଛନ୍ଦରେ ଦୁଇ ଅର୍ଧ ସମାନ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଅକ୍ଷର ଥାଏ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ଷୋଡଶ ଅକ୍ଷରଯୁକ୍ତ ଛନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସିତ। ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମସଂଯୁକ୍ତ ରଚନାରେ ଧର୍ମକୁ ଏକ ମାତ୍ରା ଅଧିକ ପ୍ରଧାନ ମନାଯାଏ।
Verse 8
तारकाभ्यां विना नेत्रे शुक्रदन्तो द्विशुक्लकः गम्भीरस्त्रिश्रवो नाभिः सत्त्वञ्चैकं त्रिकं स्मृतं
ନେତ୍ରଦ୍ୱୟରେ ତାରକା (ପୁପିଲ) ନାହିଁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଦନ୍ତ ଶୁକ୍ରସଦୃଶ ଶ୍ୱେତ; ଦ୍ୱିବିଧ ଶ୍ୱେତତା; ସ୍ୱର ଗମ୍ଭୀର; ନାଭିରେ ତ୍ରିବିଧ ଭଞ୍ଜ/ଚକ୍ର; ସତ୍ତ୍ୱ ଏକ, ତ୍ରିକ ତ୍ରିବିଧ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 9
अनसूया दया क्षान्तिर्मङ्गलाचारयुक्तता शौचं स्पृहा त्वकार्पण्यमनायासश् च शौर्यता
ଅନସୂୟା (ଇର୍ଷ୍ୟାରହିତତା), ଦୟା, କ୍ଷାନ୍ତି, ମଙ୍ଗଳ ଓ ଶିଷ୍ଟ ଆଚାରରେ ଯୁକ୍ତତା, ଶୌଚ, ଯଥାର୍ଥ ସ୍ପୃହା, ଅକାର୍ପଣ୍ୟ (କଞ୍ଜୁସିର ଅଭାବ), ଅନାୟାସ (ସହଜତା) ଏବଂ ଶୌର୍ୟ—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 10
चित्रिकस्त्रिप्रलम्बः स्याद्वृषणे भुजयोर्नरः दिग्देशजातिवर्गांश् च तेजसा यशसा श्रिया
‘ଚିତ୍ରିକ’ ନାମକ ଚିହ୍ନ ଓ ‘ତ୍ରିପ୍ରଲମ୍ବ’ ନାମକ ଲକ୍ଷଣ ଯାହାର ଥାଏ—ବିଶେଷତଃ ସେଗୁଡ଼ିକ ବୃଷଣରେ କିମ୍ବା ଭୁଜଦ୍ୱୟରେ ଥିଲେ—ସେ ତେଜ, ଯଶ ଓ ଶ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ଦିଗ୍-ଦେଶ-ଜାତି-ବର୍ଗରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
Verse 11
व्याप्नोति यस्त्रिकव्यापी त्रिबलीमान्नरस्त्वसौ उदरे बलयस्तिस्रो नरन्त्रिविनतं शृणु
ଯେ ପୁରୁଷ ଧଡ଼ର ତିନି ଅଞ୍ଚଳରେ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ତିନିଟି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭଞ୍ଜନ-ରେଖା ଥାଏ, ସେ ଏମିତି; ଏବେ ଉଦରରେ ତିନିଟି ଭଞ୍ଜନ ଥିବା ତ୍ରିବିନତ ପୁରୁଷ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
Verse 12
देवतानां द्विजानाञ्च गुरूणां प्रणतस्तु यः धर्मार्थकामकालज्ञस्त्रिकालज्ञो ऽभिधीयते
ଯେ ଦେବତା, ଦ୍ୱିଜ ଓ ଗୁରୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ବିନୟରେ ପ୍ରଣତ ହୁଏ ଏବଂ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମର ଯଥାକାଳ ଜାଣେ, ସେ ‘ତ୍ରିକାଳଜ୍ଞ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 13
उरो ललाटं वक्त्रञ्च त्रिविस्तीर्णो विलेखवान् द्वौ पाणी द्वौ तथा पादौ ध्वजच्छत्रादिभिर्युतौ
ବକ୍ଷ, ଲଲାଟ ଓ ମୁଖକୁ ତ୍ରିଗୁଣ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ଶୁଭ ରେଖା ସ୍ପଷ୍ଟ ଥିବାପରି କରିବା ଉଚିତ। ଦୁଇ ହାତ ଓ ଦୁଇ ପାଦ ଧ୍ୱଜ, ଛତ୍ର ଆଦି ମଙ୍ଗଳ ଚିହ୍ନରେ ଯୁକ୍ତ ହେଉ।
Verse 14
अङ्गुल्यो हृदयं पृष्ठं कटिः शस्तं चतुःसमं षण्णवत्यङ्गुलोत्सेधश् चतुष्किष्कुप्रमाणतः
ଆଙ୍ଗୁଳି, ହୃଦୟ-ଅଞ୍ଚଳ, ପୃଷ୍ଠ ଓ କଟିର ମାପ ଚତୁଃସମ (ସମାନୁପାତ) ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ସମୁଦାୟ ଉଚ୍ଚତା ଛୟାନବେ ଅଙ୍ଗୁଳ; ଏହା ଚାରି କିଷ୍କୁ ପ୍ରମାଣରେ ମାପାଯାଏ।
Verse 15
द्रंष्ट्राश् चतस्रश् चन्द्राभाश् चतुःकृष्णं वदामि ते नेत्रतारौ भ्रुवौ श्मश्रुः कृष्णाः केशास्तथैव च
ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି—ଚାରି ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଚନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ଏବଂ ଚାରିଟି ଜିନିଷ କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ—ଚକ୍ଷୁପୁପିଲ, ଭୃକୁଟି, ଶ୍ମଶ୍ରୁ (ଦାଢ଼ି-ଗୋଫ) ଓ କେଶ।
Verse 16
नासायां वदने स्वेदे कक्षयोर्विडगन्धकः ह्रस्वं लिङ्गं तथा ग्रीवा जङ्घे स्याद्वेदह्रस्वकं
ନାସା, ମୁଖ, ସ୍ୱେଦ ଓ କକ୍ଷରେ ବିଷ୍ଠାଗନ୍ଧ ଥାଇ, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଗ୍ରୀବା ହ୍ରସ୍ୱ (ହ୍ରାସ) ହେଲେ, ଜଂଘା ମଧ୍ୟ ହ୍ରସ୍ୱ ହୁଏ—ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ବେଦହ୍ରସ୍ୱକ’ କୁହାଯାଏ।
Verse 17
सूक्ष्माण्यङ्गुलिपर्वाणि नखकेशद्विजत्वचः हनू नेत्रे ललाटे च नासा दीर्घा स्तनान्तरं
ଆଙ୍ଗୁଳିର ପର୍ବଗୁଡ଼ିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ସୁସମ ହେଉ; ନଖ, କେଶ ଓ ଦାନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ତ୍ୱଚା ନିର୍ମଳ ହେଉ। ହନୁ, ନେତ୍ର ଓ ଲଲାଟ ସୁଗଠିତ; ନାସା ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ସ୍ତନାନ୍ତର ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉ।
Verse 18
वक्षः कक्षौ नखा नासोन्नतं वक्त्रं कृकाटिका स्निग्धास्त्वक्केशदन्ताश् च लोम दृष्टिर्नखाश् च वाक्
ବକ୍ଷ, କକ୍ଷ, ନଖ, ଉନ୍ନତ ନାସା, ମୁଖ ଓ ଗ୍ରୀବାର ପଶ୍ଚାତ୍ଭାଗ; ଏବଂ ସ୍ନିଗ୍ଧ ତ୍ୱଚା, କେଶ, ଦାନ୍ତ; ଦେହରୋମ, ଦୃଷ୍ଟି, ନଖ ଓ ବାକ୍—ଏହି ସବୁ ଲକ୍ଷଣ ଭାବେ ପରୀକ୍ଷ୍ୟ।
Verse 19
जान्वोरुर्वोश् च पृष्ठस्थ वंशौ द्वौ करनासयोः नेत्रे नासापुटौ कर्णौ मेढ्रं पायुमुखे ऽमलं
ଜାନୁ ଓ ଊରୁ ନିକଟରେ ପୃଷ୍ଠଦେଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦୁଇ ‘ବଂଶ’ (ନାଳୀ) କୁହାଯାଏ। କ୍ରିୟା ଓ ବାକ୍ ପାଇଁ ଦୁଇ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ) ଅଛି; ଦୁଇ ନେତ୍ର, ଦୁଇ ନାସାପୁଟ, ଦୁଇ କର୍ଣ୍ଣ; ଏବଂ ମେଢ୍ର ଓ ପାୟୁ—ଏଗୁଡ଼ିକ ଦେହର ଅମଳ ଦ୍ୱାର।
Verse 20
जिह्वोष्ठे तालुनेत्रे तु हस्तपादौ नखास् तथा शिश्नाग्रवक्त्रं शस्यन्ते पद्माभा दश देहिनां
ଦେହିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପଦ୍ମସଦୃଶ ବୋଲି ଦଶଟି ଅଙ୍ଗ ପ୍ରଶଂସିତ—ଜିହ୍ୱା, ଓଷ୍ଠ, ତାଳୁ, ନେତ୍ର, ହସ୍ତ, ପାଦ, ନଖ, ଶିଶ୍ନାଗ୍ର ଏବଂ ମୁଖ।
Verse 21
पाणिपादं मुखं ग्रीवा श्रवणे हृदयं शिरः ललाटमुदरं पृष्ठं वृहन्तः पूजिता दश
ପୂଜ୍ୟ ଦଶ ଅଙ୍ଗ—ହାତ ଓ ପାଦ, ମୁଖ, ଗ୍ରୀବା, କାନ, ହୃଦୟ, ଶିର, ଲଲାଟ, ଉଦର, ପୃଷ୍ଠ ଏବଂ ବୃହନ୍ତ (ବକ୍ଷ/ସ୍କନ୍ଧ ଅଞ୍ଚଳ)।
Verse 22
प्रसारितभुजस्येह मध्यमाग्रद्वयान्तरं उच्छ्रायेण समं यस्य न्यग्रोधपरिमण्डलः
ଏଠାରେ ‘ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ-ପରିମଣ୍ଡଳ’ ମାନେ—ଦୁଇ ଭୁଜା ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସାରିତ କଲେ ମଧ୍ୟମା ଆଙ୍ଗୁଠିର ଅଗ୍ରଦ୍ୱୟ ମଧ୍ୟର ଦୂରତା ବ୍ୟକ୍ତିର ଉଚ୍ଚତା ସମାନ ହୁଏ।
Verse 23
पादौ गुल्फौ स्फिचौ पार्श्वौ वङ्क्षणौ वृषणौ कुचौ कर्णौष्ठे सक्थिनी जङ्घे हस्तौ बाहू तथाक्षिणी
ପାଦ, ଗୁଲ୍ଫ (ଗୋଡ଼ଘୁଣ୍ଟି/ଟେକୁ), ସ୍ଫିଚ୍ (ନିତମ୍ବ), ପାର୍ଶ୍ୱ, ବଙ୍କ୍ଷଣ (କୁଞ୍ଚି), ବୃଷଣ, କୁଚ (ସ୍ତନ), କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଓଷ୍ଠ, ସକ୍ଥିନୀ (ଉରୁ), ଜଙ୍ଘା (ପିଣ୍ଡଳି), ହସ୍ତ, ବାହୁ ଏବଂ ଅକ୍ଷିଣୀ (ଚକ୍ଷୁ)।
Verse 24
चतुर्दशसमद्वन्द्व एतत्सामान्यतो नरः विद्याश् चतुर्दश द्व्यक्षैः पश्येद्यः षोडशाक्षकः
ସାଧାରଣତଃ ମନୁଷ୍ୟ ଏହାକୁ ଚୌଦ ସମ-ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ (ଯୁଗ୍ମ) ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଯେ ଦ୍ୱ୍ୟକ୍ଷର ଖଣ୍ଡମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିନ୍ୟସ୍ତ ଚୌଦ ‘ବିଦ୍ୟା’କୁ ଦେଖେ/ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ଷୋଡଶାକ୍ଷର (ମନ୍ତ୍ର/ବିଦ୍ୟା)ର ଜ୍ଞାତା।
Verse 25
रूक्षं शिराततं गात्रमशुभं मांसवर्जितं दुर्गन्धिविपरीतं यच्छस्तन्दृष्ट्या प्रसन्नया
ଦେହ ରୁକ୍ଷ ହୋଇ ଶିରା ଉଠି ଦେଖାଯାଏ, ଅଶୁଭ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ ଓ ମାଂସବର୍ଜିତ ହୁଏ; ଦୁର୍ଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ ଏବଂ ବିକୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ—ତଥାପି ଯଦି ତାହାକୁ ପ୍ରସନ୍ନ, ଶାନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ କରାଯାଏ—ଏହା ଅପଶକୁନର ପୂର୍ବଲକ୍ଷଣ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।
Verse 26
धन्यस्य मधुरा वाणी गतिर्मत्तेभसन्निभा एककूपभवं रोम भये रक्षा सकृत् सकृत्
ଧନ୍ୟ ପୁରୁଷର ବାଣୀ ମଧୁର ହୁଏ, ତାହାର ଗତି ମତ୍ତ ହାତୀ ସଦୃଶ। ଏକ ରୋମକୂପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏକ ରୋମ ମଧ୍ୟ ଭୟକାଳେ ପୁନଃପୁନଃ ରକ୍ଷା କରେ।
Frequently Asked Questions
It emphasizes proportional canons and measurement (e.g., height as ninety-six angulas = four kishkus; nyagrodha-parimandala where arm-span equals height), plus enumerated bodily markers such as lotus-like features and paired correspondences.
By aligning bodily assessment with dharmic discernment: virtues like compassion, purity, forbearance, and generosity are treated as auspicious markers, guiding a ruler or practitioner to prioritize sattvic character and right conduct while exercising worldly responsibility.