Adhyaya 222
Adhyaya 222 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ): Duties of Kings (Administrative Order, Protection, and Revenue Ethics)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଶାସନର ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ବ୍ୟବସ୍ଥା କୁହାଯାଇଛି—ଗ୍ରାମମୁଖିଆ, ଦଶ ଗ୍ରାମର ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷକ, ଶତ ଗ୍ରାମର ଅଧିକାରୀ ଏବଂ ଜନପଦ/ଜିଲ୍ଲା ଶାସକ। ବେତନ କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା ଅନୁସାରେ ହେଉ, ଆଚରଣ ନିରନ୍ତର ନିରୀକ୍ଷଣରେ ପରୀକ୍ଷିତ ହେଉ। ଶାସନର ମୂଳ ‘ରକ୍ଷା’—ରକ୍ଷିତ ରାଜ୍ୟରୁ ରାଜସମୃଦ୍ଧି; ରକ୍ଷା ବିଫଳ ହେଲେ ରାଜଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଢୋଙ୍ଗ ହୁଏ। ଅର୍ଥକୁ ଧର୍ମ-କାମର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଆଧାର କୁହାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ କର ଓ ଦୁଷ୍ଟନିଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ଅର୍ଜନ କରିବାକୁ। ମିଥ୍ୟା ସାକ୍ଷ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଦଣ୍ଡ, ମାଲିକବିହୀନ ସମ୍ପତ୍ତି ତିନି ବର୍ଷ ଜମା, ମାଲିକାନା ପ୍ରମାଣର ମାନଦଣ୍ଡ, ଏବଂ ଅପରିପକ୍ୱ, କନ୍ୟା, ବିଧବା, ଦୁର୍ବଳ ନାରୀଙ୍କ ରକ୍ଷା—ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ଅବୈଧ ଦଖଲ ରୋକ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସାଧାରଣ ଚୋରିରେ ରାଜା କ୍ଷତିପୂରଣ ଦେବେ; ଚୋରି-ନିବାରକ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ଅବହେଳା ଥିଲେ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଆଦାୟ ହୋଇପାରେ; ଘରଭିତର ଚୋରିରେ ଦାୟିତ୍ୱ ସୀମିତ। ରାଜସ୍ୱ ନୀତିରେ ଶୁଳ୍କ ଏପରି ଯେ ବ୍ୟାପାରୀ ନ୍ୟାୟ ଲାଭ ପାଉ; ଘାଟ/ଫେରିରେ ନାରୀ ଓ ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼; ଧାନ୍ୟ, ବନଉତ୍ପାଦ, ପଶୁଧନ, ସୁନା, ସାମଗ୍ରୀରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଅଂଶ। କଲ୍ୟାଣ ଆଦେଶ: ଭୁକ୍କା ଶ୍ରୋତ୍ରିୟଙ୍କୁ କର ନ ଲଗାଇ, ଜୀବିକା ସହାୟତା ଦିଅ—ତାଙ୍କ କ୍ଷେମ ରାଜ୍ୟ କ୍ଷେମ ସହ ଜଡିତ।
Shlokas
Verse 1
आग्नेये महापुराणे राजधर्मो नाम एकविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः तान्न हिंस्याद्यदैव तु इति ज सत्यवान् सुव्रतेन चेति घ , ञ च अथ द्वाविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच ग्रामस्याधिपतिं कुर्याद्दशग्रामाधिपं नृपः शतग्रामाधिपञ्चान्यं तथैव विषयेश्वरं
ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ ‘ରାଜଧର୍ମ’ ନାମକ ଅଧ୍ୟାୟ (୨୨୧) ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ପାଠଚିହ୍ନାଦି ଅନୁସରେ। ପରେ ‘ରାଜଧର୍ମାଃ’ ନାମକ ଅଧ୍ୟାୟ (୨୨୨) ଆରମ୍ଭ। ପୁଷ୍କର କହିଲେ—ରାଜା ଗ୍ରାମର ଅଧିପତି, ଦଶ ଗ୍ରାମର ଅଧିକାରୀ, ଶତ ଗ୍ରାମର ଅଧିକାରୀ, ଏବଂ ସେହିପରି ବିଷୟ (ଜିଲ୍ଲା/ପ୍ରଦେଶ)ର ଈଶ୍ୱର/ଶାସକ ନିଯୁକ୍ତ କରୁ।
Verse 2
तेषां भोगविभागश् च भवेत् कर्मानुरूपतः नित्यमेव तथा कार्यं तेषाञ्चारैः परीक्षणं
ତାଙ୍କର ଭୋଗ-ଭାଗ ଓ ପରିଶ୍ରମିକ କର୍ମାନୁରୂପ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଉ। ଏବଂ ଚର/ନିରୀକ୍ଷକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଆଚରଣର ନିତ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଉ।
Verse 3
ग्रामे दोषान् समुत्पन्नान् ग्रामेशः प्रसमं नयेत् अशक्तो दशपालस्य स तु गत्वा निवेदयेत्
ଗ୍ରାମରେ ଦୋଷ/ଅପରାଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଗ୍ରାମେଶ ତାହାର ସମାଧାନ କରୁ। ସେ ଅଶକ୍ତ ହେଲେ ଦଶପାଳଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ନିବେଦନ କରୁ।
Verse 4
श्रुत्वापि दशपालो ऽपि तत्र युक्तिमुपाचरेत् वित्ताद्याप्नोति राजा वै विषयात्तु सुरक्षितात्
ଶୁଣିଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ଦଶପାଳ ସେଠାରେ ଯଥୋଚିତ ଯୁକ୍ତି/ନୀତି ପ୍ରୟୋଗ କରୁ। କାରଣ ରାଜା ଧନ ଆଦି ପ୍ରକୃତରେ ସୁରକ୍ଷିତ ବିଷୟ (ଅଞ୍ଚଳ/ପ୍ରଦେଶ)ରୁ ହିଁ ପାଉଥାଏ।
Verse 5
धनवान्धर्ममाप्नोति धनवान् काममश्नुते उच्छिद्यन्ते विना ह्य् अर्थैः क्रिया ग्रीष्मे सरिद्यथा
ଧନବାନ ଲୋକ ଧର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ଏବଂ ଧନବାନ ହିଁ କାମସୁଖ ଭୋଗ କରେ। କାରଣ ଅର୍ଥ ବିନା କ୍ରିୟା ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ନଦୀ ଶୁଖିଯିବା ପରି ଥମ୍କିଯାଏ।
Verse 6
विशेषो नास्ति लोकेषे पतितस्याधनस्य च पतितान्न तु गृह्णन्ति दरिद्रो न प्रयच्छति
ଲୋକରେ ପତିତ ଓ ଧନହୀନ ମଧ୍ୟରେ ବିଶେଷ ଭେଦ ନାହିଁ। ଲୋକେ ପତିତଙ୍କଠାରୁ କିଛି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ଦରିଦ୍ର ଲୋକ ଦାନ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ।
Verse 7
धनहीनस्य भार्यापि नैका स्यादुपवर्तिनी राष्ट्रपीडाकरो राजा नरके वसते चिरं
ଧନହୀନ ପୁରୁଷର ଭାର୍ଯ୍ୟା ମଧ୍ୟ ସଦା ଏକନିଷ୍ଠ ସହଚରୀ ହୋଇ ରହେ ନାହିଁ; ଏବଂ ଯେ ରାଜା ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ନରକରେ ବସେ।
Verse 8
नित्यं राज्ञा तथा भाव्यं गर्भिणी सहधर्मिणी यहा स्वं सुखमुत्सृज्य गर्भस्य सुखमावहेत्
ରାଜା ସଦା ଏପରି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ୍ ଯେ ତାଙ୍କର ଗର୍ଭିଣୀ ସହଧର୍ମିଣୀ ନିଜ ସୁଖ ତ୍ୟାଗ କରି ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁର କଲ୍ୟାଣ ଆଣୁ।
Verse 9
विना ह्य् अर्थमिति घ , ञ च नैव स्याद्वशवर्तिनीति ख , ट च नैव स्याद्वशवर्तिनीति घ , ज , ञ च सुखमाहरेदिति ज , ट च किं यज्ञैस्तपसा तस्य प्रजा यस्य न रक्षिताः सुरक्षिताः प्रजा यस्य स्वर्गस्तस्य गृहोपमः
କେତେକ ପାଠରେ ‘ଅର୍ଥ ବିନା’ ବୋଲି; କେତେକରେ ‘ସେ ବଶବର୍ତ୍ତିନୀ ରହିବ ନାହିଁ’ ବୋଲି; ଆଉ କେତେକରେ ‘ସୁଖ-କଲ୍ୟାଣ ଆଣିବା ଉଚିତ୍’ ବୋଲି ପାଠ ମିଳେ। ଯାହାର ପ୍ରଜା ରକ୍ଷିତ ନୁହେଁ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ ଓ ତପସ୍ୟାର କି ଉପକାର? କିନ୍ତୁ ଯାହାର ପ୍ରଜା ସୁରକ୍ଷିତ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗ ନିଜ ଘର ପରି।
Verse 10
अरक्षिताः प्रजा यस्य नरकं तस्य मन्दिरं राजा षड्भागमादत्ते सुकृताद्दुष्कृतादपि
ଯେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଜା ଅରକ୍ଷିତ ରହେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନରକ ହିଁ ନିବାସ ହୁଏ। ରାଜା ପ୍ରଜାର ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ—ଦୁହିଁଠାରୁ ଷଷ୍ଠାଂଶ ଗ୍ରହଣ କରେ।
Verse 11
धर्मागमो रक्षणाच्च पापमाप्नोत्यरक्षणात् सुभगा विटभीतेव राजवल्लभतस्करैः
ରକ୍ଷା କଲେ ଧର୍ମ ସ୍ଥିର ହୁଏ, ଅରକ୍ଷା କଲେ ପାପ ଲାଗେ। ଯେପରି ଦଲାଲିନୀକୁ ଭୟ କରୁଥିବା ସୁଭାଗିନୀ ନାରୀ ରାଜପ୍ରିୟ ଓ ଚୋରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ ହୁଏ।
Verse 12
भक्ष्यमाणाः प्रजा रक्ष्याः कायस्थैश् च विशेषतः
ଯେ ପ୍ରଜା ନିପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ‘ଭକ୍ଷ୍ୟ’ ହେଉଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ—ବିଶେଷତଃ କାୟସ୍ଥମାନେ (ରାଜକୀୟ ଲେଖକ/ପ୍ରଶାସନିକ ଅଧିକାରୀ) ଦ୍ୱାରା।
Verse 13
रक्षिता तद्भयेभ्यस्तु राज्ञो भवति सा प्रजाअप्_२२२०१२च्दरक्षिता सा भवति तेषामेवेह भोजनं दुष्टसम्मर्दनं कुर्याच्छास्त्रोक्तं करमाददेत्
ସେଇ ଭୟମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ପ୍ରଜା ରକ୍ଷିତ ହେଲେ ସେ ପ୍ରଜା ସତ୍ୟରେ ରାଜାଙ୍କର; ଅରକ୍ଷିତ ହେଲେ ଏଠାରେ ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କର ଭୋଗ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ ରାଜା ଦୁଷ୍ଟଦମନ କରୁନ୍ତୁ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ କର ଗ୍ରହଣ କରୁନ୍ତୁ।
Verse 14
कोषे प्रवेशयेदर्धं नित्यञ्चार्धं द्विजे ददेत् निधिं द्विजोत्तमः प्राप्य गृह्णीयात्सकलं तथा
ଅର୍ଧାଂଶ କୋଷରେ ଜମା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଧାଂଶ ନିତ୍ୟ ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ)ଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ। ତଥା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଦି ନିଧି (ଖଜାନା) ପାଏ, ସେ ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗ୍ରହଣ କରିପାରେ।
Verse 15
चतुर्थमष्टमं भागं तथा षोडशमं द्विजः वर्णक्रमेण दद्याच्च निधिं पात्रे तु धर्मतः
ଦ୍ୱିଜ ଲୋକେ ବର୍ଣ୍ଣକ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଧର୍ମମତେ ପାତ୍ରକୁ ନିଧି ଦେବାବେଳେ ଚତୁର୍ଥାଂଶ, ଅଷ୍ଟମାଂଶ ଏବଂ ଷୋଡଶାଂଶ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 16
अनृतन्तु वदन् दण्ड्यः सुवित्तस्यांशमष्टमं प्रणष्टस्वामिकमृक्थं राजात्र्यब्दं निधापयेत्
ଅନୃତ କହୁଥିବା ଲୋକ ଦଣ୍ଡନୀୟ; ତାହାର ଧନର ଅଷ୍ଟମାଂଶ ଦଣ୍ଡ ହେବ। ଯାହାର ସ୍ୱାମୀ ଲୁପ୍ତ/ଅଜ୍ଞାତ, ସେହି ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ରାଜା ତିନି ବର୍ଷ ଜମା ରଖିବ।
Verse 17
अर्वाक् त्र्यब्दाद्धरेत् स्वामी परेण नृपतिर्हरेत् ममेदमिति यो ब्रूयात् सो ऽर्थयुक्तो यथाविधि
ତିନି ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ସ୍ୱାମୀ ନିଜେ ତାହା ଫେରାଇ ନେଇପାରିବ; ପରେ ନୃପତି ବିଧିମତେ ତାହା ଉଦ୍ଧାର କରିବ। ‘ଏହା ମୋର’ ବୋଲି କହୁଥିବା ଲୋକ ନିୟମାନୁସାରେ ଯଥୋଚିତ ପ୍ରମାଣ ସହ କହିବ।
Verse 18
सम्पाद्य रूपसङ्ख्यादीन् स्वामी तद् द्रव्यमर्हति सत्प्रजा इति घ , ञ च सुभगा विटभीतेवेत्यादिः, करमाददेदित्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति द्विजे ऽर्पयेदिति ञ , ट च अमृतं वदतो ग्राह्यमिति ट बालदायादिकमृक्थं तावद्राजानुपालयेत्
ରୂପ, ସଂଖ୍ୟା ଆଦି ପରିଚୟ-ଲକ୍ଷଣ ନିଶ୍ଚିତ କରି ସତ୍ୟ ସ୍ୱାମୀ ସେହି ଦ୍ରବ୍ୟର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ। ନାବାଳକ ଦାୟାଦ ଆଦି ସମର୍ଥ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜା ତାଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାର ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ସୁରକ୍ଷା କରିବ।
Verse 19
यावत्स्यात्स समावृत्तो यावद्वातीतशैशवः बालपुत्रासु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कलासु च
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ସମାବର୍ତ୍ତନ (ଅଧ୍ୟୟନ-ସମାପ୍ତି) କରିନାହିଁ ଏବଂ ଶୈଶବ ଅତିକ୍ରମ କରିନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁରକ୍ଷା ରହିବ। ଏହିପରି ଭାବେ କନ୍ୟାଶିଶୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପୁରୁଷ ଅଭିଭାବକ ବିହୀନ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା ହେବ।
Verse 20
पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधबास्वातुरासु च जीवन्तीनान्तु तासां ये संहरेयुः स्ववान्धवाः
ପତିବ୍ରତା ନାରୀ, ବିଧବା ଓ ରୋଗିଣୀ ନାରୀମାନେ ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ତାଙ୍କ ଧନ କିମ୍ବା ଜୀବିକା-ସାଧନ ହରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦଣ୍ଡନୀୟ।
Verse 21
ताञ्छिष्याच्चौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः सामान्यतो हृतञ्चौरैस्तद्वै दद्यात् स्वयं नृपः
ଧାର୍ମିକ ପୃଥିବୀପତି ସେମାନଙ୍କୁ ଚୋରଦଣ୍ଡରେ ଦଣ୍ଡିତ କରିବେ; ଏବଂ ସାଧାରଣତଃ ଚୋରମାନେ ଯାହା ହରଣ କରିଛନ୍ତି, ତାହା ରାଜା ନିଜେ ପୀଡିତଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେବେ।
Verse 22
चौररक्षाधिकारिभ्यो राजापि हृतमाप्नुयात् अहृते यो हृतं ब्रूयान्निःसार्यो दण्ड्य एव सः
ଚୋର-ରକ୍ଷା ଦାୟିତ୍ୱରେ ଥିବା ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ରାଜା ହରଣ ହୋଇଥିବା ଧନ ଆଦାୟ କରିପାରିବେ। କିନ୍ତୁ ହରଣ ନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ‘ହରଣ ହୋଇଛି’ ବୋଲି କହେ, ସେ ନିଷ୍କାସିତ ଓ ନିଶ୍ଚୟ ଦଣ୍ଡନୀୟ।
Verse 23
न तद्राज्ञा प्रदातव्यं गृहे यद् गृहगैर् हृतं स्वराष्ट्रपण्यादादद्याद्राजा विंशतिमं द्विज
ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଘର ଭିତରେ ଘରଲୋକେ ଯାହା ହରଣ କରନ୍ତି, ସେ ହାନି ପାଇଁ ରାଜା କ୍ଷତିପୂରଣ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ନିଜ ରାଜ୍ୟର ବାଣିଜ୍ୟ ପଣ୍ୟରୁ ରାଜା ଏକ ବିଂଶତମ ଭାଗ ଗ୍ରହଣ କରିବେ।
Verse 24
शुल्कांशं परदेशाच्च क्षयव्ययप्रकाशकं ज्ञात्वा सङ्कल्पयेच्छुल्कं लाभं वणिग्यथाप्नुयात्
ପରଦେଶରୁ ଆସୁଥିବା ପଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଯଥୋଚିତ ଶୁଳ୍କାଂଶ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି, କ୍ଷୟ ଓ ବ୍ୟୟ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା କାରଣଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣି, ବଣିକ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଲାଭ ପାଇବା ପରି ଶୁଳ୍କ ଧାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 25
विंशांशं लाभमादद्याद्दण्डनीयस्ततो ऽन्यथा स्त्रीणां प्रव्रजितानाञ्च तरशुल्कं विवर्जयेत्
ଲାଭର ବିଂଶାଂଶ ରାଜସ୍ୱ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏହାର ବିପରୀତ କଲେ ଦଣ୍ଡନୀୟ। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ପ୍ରବ୍ରଜିତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତର/ଫେରି ଶୁଳ୍କ ମାଫ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 26
तरेषु दासदोषेण नष्टं दासांस्तु दापयेत् शूकधान्येषु षड्भागं शिम्बिधान्ये तथाष्टमं
ତର/ନୌକା ପାରାପାର ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଦାସ/ସେବକର ଦୋଷରୁ ଯଦି କ୍ଷତି ହୁଏ, ତେବେ ଦାସମାନଙ୍କୁ ହିଁ ଦେଇ ପୂରଣ କରାଯିବ। ଶୂକଧାନ୍ୟରେ ଷଡ୍ଭାଗ, ଶିମ୍ବିଧାନ୍ୟରେ ଅଷ୍ଟମ ଭାଗ (ଦାୟ/ହିସ୍ସା) ଅଟେ।
Verse 27
राजा वन्यार्थमादद्याद्देशकालानुरूपकं पञ्चषड्भागमादद्याद् राजा पशुहिरण्ययोः
ରାଜା ଦେଶ ଓ କାଳ ଅନୁଯାୟୀ ବନ୍ୟ ଉତ୍ପାଦ ଉପରେ କର ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ପଶୁ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣରୁ ରାଜା ପଞ୍ଚମ କିମ୍ବା ଷଷ୍ଠ ଭାଗ ନେବା ଉଚିତ।
Verse 28
गन्धौषधिरसानाञ्च पुष्पमूलफलस्य च बालदायादिकं युक्तमिति ख , ग , घ , ञ च स्त्रीणाञ्चैव द्विजातीनामिति ट पत्रशाकतृणानाञ्च वंशवैणवचर्मणां
ଗନ୍ଧଦ୍ରବ୍ୟ, ଔଷଧ ଓ ସେମାନଙ୍କ ରସ, ଏବଂ ପୁଷ୍ପ, ମୂଳ, ଫଳ—ଏସବୁ କରଯୋଗ୍ୟ ପଦାର୍ଥରେ ଗଣ୍ୟ। ଶିଶୁ, ଦାୟାଦ (ଉତ୍ତରାଧିକାର) ଆଦି ବିଷୟ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ନିୟମିତ ହେବ; ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ବିଷୟ ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ। ଅଧିକରେ ପତ୍ରଶାକ, ତୃଣ, ବାଁଶ/ବେଣୁ ଉତ୍ପାଦ ଓ ଚର୍ମ ମଧ୍ୟ (ଏହି ଗଣନାରେ) ଧରାଯିବ।
Verse 29
वैदलानाञ्च भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च षड्भागमेव चादद्यान् मधुमांसस्य सर्पिषः
ବେତ/ବାଁଶରେ ତିଆରି ବସ୍ତୁ, ଭାଣ୍ଡ (ପାତ୍ର) ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାଷାଣମୟ ପଦାର୍ଥରୁ କେବଳ ଷଡ୍ଭାଗ (ଛଅରେ ଗୋଟିଏ) ନେବା ଉଚିତ; ମଧୁ, ମାଂସ ଓ ସର୍ପିଷ (ଘିଅ)ରୁ ମଧ୍ୟ ଷଡ୍ଭାଗ।
Verse 30
म्रियन्नपि न चादद्याद् ब्राह्मणेभ्यस् तथा करं यस्य राज्ञस्तु विषये श्रोत्रियः सीदति क्षुधा
ମରଣାସନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କଠାରୁ ସେପରି କର ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯାହାର ରାଜ୍ୟରେ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୁଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ।
Verse 31
तस्य सीदति तद्राष्ट्रं व्याधिदुर्भिक्षतस्करैः श्रुतं वृत्तन्तु विज्ञाय वृत्तिं तस्य प्रकल्पयेत्
ତାହାର ରାଜ୍ୟ ରୋଗ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ଚୋରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ପଡ଼େ। ଘଟଣାର ସତ୍ୟ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣି ନିଶ୍ଚିତ କରି ରାଜା ତାହାର ଜୀବିକା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 32
रक्षेच्च सर्वतस्त्वेनं पिता पुत्रमिवौरसं संरक्ष्यमणो राज्ञा यः कुरुते धर्ममन्वहं
ରାଜା ତାହାକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ, ଯେପରି ପିତା ନିଜ ଔରସ ପୁତ୍ରକୁ ରକ୍ଷା କରେ; କାରଣ ରାଜାଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦିନେଦିନେ ଧର୍ମ ଆଚରଣ କରେ।
Verse 33
तेनायुर्वर्धते राज्ञो द्रविणं राष्ट्रमेव च कर्म कुर्युर् नरेन्द्रस्य मासेनैकञ्च शिल्पिनः
ସେହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ରାଜାଙ୍କ ଆୟୁ ବଢ଼େ, ଧନ ଓ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଶିଳ୍ପୀମାନେ ପାଳାକ୍ରମେ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଏକ ମାସ ରାଜକାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ।
Verse 34
भुक्तमात्रेण ये चान्ये स्वशरीरोपजीयिनः
ଏବଂ ଯେ ଅନ୍ୟମାନେ କେବଳ ଭୁକ୍ତମାତ୍ରରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି—ନିଜ ଶରୀରଶ୍ରମରେ ଉପଜୀବନ କରନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାଶକ୍ତି ରାଜକାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଉ।
Frequently Asked Questions
A tiered system: a village headman, an officer over ten villages (daśapāla), another over a hundred villages, and a district governor (viṣayeśvara), with ongoing oversight of conduct and performance-based emoluments.
Protection (rakṣaṇa) is primary: a king gains prosperity from a well-protected realm, incurs sin by failure to protect, and even shares responsibility for the subjects’ merit and demerit.
Taxes must follow śāstric limits (including sixth shares and other sectoral fractions), customs duties should be set after assessing costs so merchants retain fair profit, and certain tolls (e.g., ferries) are waived for women and renunciants.
Ownerless property is held in royal deposit for three years; claims require proper grounds and identification marks (form, number, etc.); after three years, the king may take legal custody per procedure.
The king must protect minors’ estates until maturity, safeguard daughters and unguarded women, punish relatives who unlawfully seize widows’ or sick women’s support, and ensure śrotriya Brahmanas are not taxed into hunger—providing livelihood support instead.