Adhyaya 233
Chapter 233 — Ṣāḍguṇya (The Six Measures of Royal Policy) and Foreign Daṇḍa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଆନ୍ତରିକ ଦଣ୍ଡରୁ ପରରାଷ୍ଟ୍ର ନୀତିକୁ ଗମନ କରି ପୁଷ୍କର ବାହ୍ୟ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଉପରେ ନିଗ୍ରହ ଉପାୟ ଓ ରାଜନୀତିର ଷାଡ୍ଗୁଣ୍ୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଦଣ୍ଡ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ପ୍ରକଟ ଓ ଗୁପ୍ତ; ଲୁଟ, ଗ୍ରାମ ଓ ଫସଲ ଧ୍ୱଂସ, ଅଗ୍ନିସଂଯୋଗ, ବିଷପ୍ରୟୋଗ, ଲକ୍ଷ୍ୟିତ ବଧ, ଅପବାଦ/ନିନ୍ଦା, ଜଳଦୂଷଣ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁର ଆଧାର କାଟିବା କଥା କୁହାଯାଇଛି। ଯୁଦ୍ଧ ଲାଭକର ନ ହେଲେ କିମ୍ବା ସାଧନ କ୍ଷୟ ହେଲେ ‘ଉପେକ୍ଷା’କୁ ଗଣନାମୂଳକ ନୀତି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉପଦେଶ ଅଛି। ପରେ ମାୟୋପାୟ—କୃତ୍ରିମ ନିମିତ୍ତ, ଶକୁନ ଚାଳନା (ଉଲ୍କାସଦୃଶ ଅଗ୍ନିଯନ୍ତ୍ର ସହ), ପ୍ରଚାର, ଯୁଦ୍ଧନାଦ, ‘ଇନ୍ଦ୍ରଜାଳ’ ଯୁଦ୍ଧମାୟା—ଶତ୍ରୁମନୋବଳ ଭାଙ୍ଗିବା ଓ ସ୍ୱପକ୍ଷ ଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ସନ୍ଧି, ବିଗ୍ରହ, ଯାନ, ଆସନ, ଦ୍ୱୈଧୀଭାବ, ସଂଶ୍ରୟ/ସଂଶୟ—ଏହି ଛଅ ଉପାୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇ, ସମ କିମ୍ବା ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସହ ମିତ୍ରତା ଏବଂ ପରିସ୍ଥିତିଅନୁସାରେ କେବେ ଅପେକ୍ଷା, କେବେ ଅଭିଯାନ, କେବେ ଦ୍ୱିନୀତି, କେବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତିର ଆଶ୍ରୟ ନେବା ଦିଗଦର୍ଶନ ମିଳେ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महाओपुराणे यात्रामण्डलचिन्तादिर्नाम द्वात्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रयस्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः षाड्गुण्यं पुष्कर उवाच सामभेदौ मया प्रोक्तौ दानदण्डौ तथैव च दण्डः स्वदेशे कथितः परदेशे व्रवीमि ते
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ଯାତ୍ରାମଣ୍ଡଳଚିନ୍ତାଦି’ ନାମକ ଦ୍ୱିଶତ ଦ୍ୱାତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ‘ଷାଡ୍ଗୁଣ୍ୟ’—ନୀତିର ଛଅ ଉପାୟ—ବିଷୟକ ଦ୍ୱିଶତ ତ୍ରୟସ୍ତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ପୁଷ୍କର କହିଲେ—ସାମ ଓ ଭେଦ, ଏବଂ ଦାନ ଓ ଦଣ୍ଡ ମୁଁ କହିଛି। ସ୍ୱଦେଶରେ ଦଣ୍ଡନୀତି ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏବେ ପରଦେଶ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନୀତି ତୁମକୁ କହୁଛି।
Verse 2
शत्रुं जिहीर्षुरुच्छिन्द्यादिति घ , ञ च प्रकाशश्चाप्रकाशश् च द्विविधो दण्ड उच्यते लुण्ठनं ग्रामघातश् च शस्यघातो ऽग्निदीपनं
ଶତ୍ରୁକୁ ଦମନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ବ୍ୟକ୍ତି ତାହାର ସାଧନ ଓ ସହାୟତାକୁ ଛିନ୍ନ କରିଦେବ—ଏହି ନିୟମ କୁହାଯାଇଛି। ଦଣ୍ଡ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ପ୍ରକାଶ (ପ୍ରକଟ) ଓ ଅପ୍ରକାଶ (ଗୁପ୍ତ)। ଏଥିରେ ଲୁଣ୍ଠନ, ଗ୍ରାମଘାତ, ଶସ୍ୟଘାତ ଓ ଅଗ୍ନିଦୀପନ (ଆଗ ଲଗାଇବା) ଅଛି।
Verse 3
प्रकाशो ऽथ विषं वह्निर्विविधैः पुरुषैर् बधः दूषणञ्चैव साधूनामुदकानाञ्च दूषणं
ଏହା ସହ ଗୁପ୍ତ କଥା ପ୍ରକାଶ, ବିଷପ୍ରୟୋଗ, ଅଗ୍ନିପ୍ରୟୋଗ, ବିଭିନ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ, ସାଧୁଜନଙ୍କ ନିନ୍ଦା ଏବଂ ଜଳର ଦୂଷଣ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ (ଉପାୟ) ଅଟନ୍ତି।
Verse 4
दण्डप्रणयणं प्रोक्तमुपेक्षां शृणु भार्गव यदा मन्यते नृपती रणे न मम विग्रहः
ଦଣ୍ଡନୀତିର ପ୍ରୟୋଗ କୁହାଗଲା; ଏବେ, ହେ ଭାର୍ଗବ, ‘ଉପେକ୍ଷା’ ଶୁଣ—ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଯୁଦ୍ଧରେ ଭାବେ, ‘ମୋ ସହିତ ବିଗ୍ରହ (ମୁକାବିଲା) ନାହିଁ’।
Verse 5
अनर्थायानुबन्धः स्यात् सन्धिना च तथा भवेत् सामलब्धास्पदञ्चात्र दानञ्चार्थक्षयङ्करं
ସନ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଅନର୍ଥର ଶୃଙ୍ଖଳା ହୋଇପାରେ; ଶାନ୍ତି-ସନ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ତେଣୁ ହୋଇପାରେ। ଏଠାରେ, ସାମ ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ଆଧାର ନ ମିଳିଲେ, ଦାନ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଥକ୍ଷୟକର ହୁଏ।
Verse 6
भेददण्डानुबन्धः स्यात्तदोपेक्षां समाश्रयेत् न चायं मम शक्नोति किञ्चित् कर्तुमुपद्रवं
ଭେଦ ଓ ଦଣ୍ଡର କ୍ରମ ଅନୁସରି, ପରେ ଉପେକ୍ଷାର ଆଶ୍ରୟ ନେବା ଉଚିତ। କାରଣ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ମୋତେ କୌଣସି ପ୍ରକାର ଉପଦ୍ରବ କିମ୍ବା କ୍ଷତି କରିପାରିବ ନାହିଁ।
Verse 7
न चाहमस्य शक्नोमि तत्रोपेक्षां समाश्रयेत् अवज्ञोपहतस्तत्र राज्ञा कार्यो रिपुर्भवेत्
ମୁଁ ସେହି ବିଷୟରେ ତାହା ପ୍ରତି ଉପେକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିପାରେ ନାହିଁ; ଅବଜ୍ଞାରେ ଆହତ ବ୍ୟକ୍ତି ସେଠାରେ ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଏ, ତେଣୁ ରାଜା ତାକୁ ଶତ୍ରୁଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।
Verse 8
मायोपायं प्रवक्ष्यामि उत्पातैर् अनृतैश् चरत् शत्रोरुद्वेजनं शत्रोः शिविरस्थस्य पक्षिणः
ମୁଁ ଏକ ମାୟୋପାୟ କହୁଛି—କୃତ୍ରିମ ଉତ୍ପାତ ଓ ମିଥ୍ୟା ସମ୍ବାଦ ପ୍ରଚାର କରି ଘୁରିଘୁରି ଶତ୍ରୁକୁ ଉଦ୍ବେଗିତ କରିବା ଉଚିତ; ବିଶେଷକରି ଶତ୍ରୁ ଶିବିରରେ ଥିବା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ (ବ୍ୟବହାର କରି) ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଉଚିତ।
Verse 9
स्थूलस्य तस्य पुच्छस्थां कृत्वोल्कां विपुलां द्विज विसृजेच्च ततश् चैवमुल्कापातं प्रदर्शयेत्
ହେ ଦ୍ୱିଜ! ସେହି ସ୍ଥୂଳ (ଯନ୍ତ୍ର/ପ୍ରକ୍ଷେପ୍ୟ)ର ପୁଛ ଭାଗରେ ବଡ଼ ଅଗ୍ନିଶଳାକା (ଉଲ୍କା) ବାନ୍ଧି, ପରେ ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ; ଏଭଳି ‘ଉଲ୍କାପାତ’ ନାମକ ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରାଯାଏ।
Verse 10
एवमन्ये दर्शनीया उत्पाता बहवो ऽपि च उद्वेजनं तथा कुर्यात् कुहकैर् विविधैर् द्विषां
ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଦୃଶ୍ୟ ଉତ୍ପାତ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନୀୟ; ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ କୁହକ ଉପାୟରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଏଭଳି ଉଦ୍ବେଗିତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 11
सांवत्सरास्तापसाश् च नाशं ब्रूयुः प्ररस्य च जिगीषुः पृथिवीं राजा तेन चोद्वेजयेत् परान्
ଯଦି ସାଂବତ୍ସର (ବାର୍ଷିକ ଜ୍ୟୋତିଷୀ) ଓ ତାପସମାନେ ଶତ୍ରୁର ନାଶ କହନ୍ତି, ତେବେ ପୃଥିବୀ ଜିତିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ରାଜା ସେହି ଆଧାରରେ ପ୍ରତିପକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 12
देवतानां प्रसादश् च कीर्तनीयः परस्य तु आगतन्नो ऽमित्रबलं प्रहरध्वमभीतवत्
ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ଓ ପରମଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ କୀର୍ତ୍ତନୀୟ; ଶତ୍ରୁବଳ ଆସିପଡିଲେ ଭୟହୀନ ହୋଇ ଶତ୍ରୁସେନାକୁ ପ୍ରହାର କର।
Verse 13
एवं ब्रूयाद्रणे प्राप्ते भग्नाः सर्वे परे इति क्ष्वेडाः किलकिलाः कार्या वाच्यः शत्रुर्हतस् तथा
ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ ଏଭଳି କହ—“ଶତ୍ରୁପକ୍ଷ ସମସ୍ତେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଗଲେ!”; ଉଚ୍ଚ ରଣନାଦ ଓ କିଲକିଲା ଧ୍ୱନି କର, ଏବଂ “ଶତ୍ରୁ ହତ” ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଘୋଷଣା କର।
Verse 14
देवाज्ञावृंहितो राजा सन्नद्धः समरं प्रति इन्द्रजालं प्रवक्ष्यामि इन्द्रं कालेन दर्शयेत्
ଦେବାଜ୍ଞାରେ ବଳବର୍ଦ୍ଧିତ ରାଜା, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ସନ୍ନଦ୍ଧ ହୋଇ ସମରକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ଏବେ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଜାଳ (ମାୟା-ଯୁଦ୍ଧବିଦ୍ୟା) କହିବି; ଯଥାକାଳେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନୀୟ କରାଯାଉ।
Verse 15
चतुरङ्गं बलं राजा सहायार्थं दिवौकसां बलन्तु दर्शयेत् प्राप्तं रक्तवृष्टिञ्चेन्द्रपौ
ଦିବୌକସମାନଙ୍କ ସହାୟତା ପାଇଁ ରାଜା ଚତୁରଙ୍ଗ ସେନାକୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁ; ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ରକ୍ତବୃଷ୍ଟିର ଅପଶକୁନ ଘଟିଛି ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରୁ।
Verse 16
छिन्नानि रिपुशीर्षाणि प्रासादाग्रेषु दर्शयेत् षाड्गुण्यं सम्प्रवक्ष्यामि तद्वरौ सन्धिविग्रहौ
ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଛିନ୍ନ ଶିରଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାସାଦର ଶିଖରରେ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରାଯାଉ (ଭୟ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ)। ଏବେ ମୁଁ ଷାଡ୍ଗୁଣ୍ୟ—ରାଜନୀତିର ଛଅ ଉପାୟ—ବିସ୍ତାରେ କହିବି; ତାହାରେ ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ ସନ୍ଧି ଓ ବିଗ୍ରହ (ଯୁଦ୍ଧ/ବୈର)।
Verse 17
सन्धिश् च विग्रहश् चैव यानमासनमेव च द्वैधीभावः संशयश् च षड्गुणाः परिकीर्तिताः
ସନ୍ଧି ଓ ବିଗ୍ରହ, ଯାନ (ଅଭିଯାନ) ଓ ଆସନ (ସ୍ଥିର ରହିବା), ଦ୍ୱୈଧୀଭାବ ଓ ସଂଶୟ—ଏହି ଛଅଟି ରାଜନୀତିର ଉପାୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 18
पणबन्धः स्मृतः सन्धिरपकारस्तु विग्रहः जिगीषोः शत्रुविषये यानं यात्राभिधीयते
ପଣବନ୍ଧ (ଶର୍ତ୍ତ/ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ବନ୍ଧା ଚୁକ୍ତି) ହେଉଛି ସନ୍ଧି; ଅପକାର (ହାନିକର କାର୍ଯ୍ୟ) ହେଉଛି ବିଗ୍ରହ। ଜିଗୀଷୁ (ବିଜୟେଚ୍ଛୁକ) ରାଜା ଶତ୍ରୁ ବିଷୟରେ ଯେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ, ସେହି ଯାନ ‘ଯାତ୍ରା/ଅଭିଯାନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 19
विग्रहेण स्वके देशे स्थितिरासनमुच्यते बलार्धेन प्रयाणन्तु द्वैधीभावः स उच्यते
ବିଗ୍ରହ ଥିଲେ ନିଜ ଦେଶରେ ରହିବାକୁ ‘ଆସନ’ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ଅର୍ଧ ବଳ ନେଇ ପ୍ରୟାଣ କରିବାକୁ ‘ଦ୍ୱୈଧୀଭାବ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 20
उदासीनो मध्यगो वा संश्रयात्संशयः स्मृतः समेन सन्धिरन्वेष्यो ऽहीनेन च बलीयसा
ଯେ ଉଦାସୀନ ରହେ କିମ୍ବା ମଧ୍ୟସ୍ଥ ହୋଇ ରହେ, ସେ ଆଶ୍ରୟ (ସଂଶ୍ରୟ) ବିଷୟରେ ‘ସଂଶୟ’ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ ସନ୍ଧି ସମାନ ସହ କରିବା ଉଚିତ, ନହେଲେ—ହୀନ ସହ ନୁହେଁ—ବଳୀୟସ ସହ।
Verse 21
हीनेन विग्रहः कार्यः स्वयं राज्ञा बलीयसा तत्रापि शुद्धपार्ष्णिस्तु बलीयांसं समाश्रयेत्
ବଳୀୟସ ରାଜା ନିଜେ ହୀନ ସହ ବିଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ; ତଥାପି ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧପାର୍ଷ୍ଣି (ନିର୍ମଳ ଆଚରଣବାନ) ବ୍ୟକ୍ତି ବଳୀୟସଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେବା ଉଚିତ।
Verse 22
आसीनः कर्मविच्छेदं शक्तः कर्तुं रिपोर्यदा अशुद्धपार्ष्णिश्चासीत विगृह्य वसुधाधिपः
ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଆସୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ବିଛେଦ କରିପାରେ, ସେତେବେଳେ ଭୂପତି ବିଗ୍ରହଭାବରେ ବସି ଏଡ଼ିକୁ ଅସ୍ଥିର/ଅଶୁଦ୍ଧ ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 23
अशुद्धपार्ष्णिर्बलवान् द्वैधीभावं समाश्रयेत् बलिना विगृहीतस्तु यो ऽसन्देहेन पार्थिवः
ଅସ୍ଥିର ଆଧାର (ଅଶୁଦ୍ଧପାର୍ଷ୍ଣି) ଥିବା ବଳବାନ ରାଜା ଦ୍ୱୈଧୀଭାବ ନୀତି ଅବଲମ୍ବନ କରୁ; କିନ୍ତୁ ଯେ ରାଜା ଅଧିକ ବଳବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ତାହାନୁସାରେ ଚାଲୁ।
Verse 24
संश्रयस्तेन वक्तव्यो गुणानामधमो गुणः प्रासादाग्रे प्रदर्शयेदिति ट विगृहीतस्तु इति ख बहुक्षयव्ययायासं तेषां यानं प्रकीर्तितं
ଏହେତୁ ସଂଶ୍ରୟ (ଆଶ୍ରୟ/ସମର୍ଥନ) ବିଷୟ କହିବା ଉଚିତ; ଗୁଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ ଗୁଣ। ‘ପ୍ରାସାଦାଗ୍ରେ ପ୍ରଦର୍ଶୟେତ୍’ ହେଉଛି ṭ-ପାଠ, ଏବଂ ‘ବିଗୃହୀତସ୍ତୁ’ ହେଉଛି ଖ-ପାଠ। ତାଙ୍କର ଯାନ ବହୁ କ୍ଷୟ, ବ୍ୟୟ ଓ ପରିଶ୍ରମକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 25
बहुलाभकरं पश्चात्तदा राजा समाश्रयेत् सर्वशक्तिविहीनस्तु तदा कुर्यात्तु संश्रयं
ତାପରେ ରାଜା ବହୁ ଲାଭକାରୀ ସଂଶ୍ରୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁ; ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିହୀନ ହେଲେ, ନିଶ୍ଚୟ ସଂଶ୍ରୟ (ଶରଣ) ଗ୍ରହଣ କରୁ।
Frequently Asked Questions
Sandhi (treaty), vigraha (war/hostility), yāna (march/expedition), āsana (remaining stationed), dvaidhībhāva (dual policy/partial deployment), and saṃśraya (seeking refuge/overlordship; discussed alongside saṃśaya/neutral doubt).
It explicitly names daṇḍa as twofold—public (prakāśa) and secret (aprakāśa)—and associates it with disruptive acts such as plunder, arson, poisoning, targeted killing, defamation, and contamination of resources to cut off the enemy.
It advises seeking alliance with an equal, or—if not inferior—with one who is stronger, and frames saṃśraya (dependence/refuge) as a last-resort posture when power is depleted or a stronger force dominates.
Through māyopāya and Indrajāla: engineered portents, false reports, visible ‘meteor’ effects, proclamations of divine favor, and battlefield announcements designed to instill panic in the enemy and confidence in one’s own troops.