Adhyaya 240

Verse 1

चत्वार्तिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः उभयोरित्यादिः, स्वयं व्रजेदित्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति बलोत्करमिति ग , घ , ज , ञ च अथ चत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः समादिः राम उवाच प्रभवोत्साहशक्तिभ्यां मन्त्रशक्तिः प्रशस्यते प्रभावोत्साहवान् काव्यो जितो देवपुरोधसा

ଏବେ ଦୁଇଶେ ଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ରାମ କହିଲେ—ପ୍ରଭାବ ଓ ଉତ୍ସାହ—ଏହି ଦୁଇ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତି ପ୍ରଶଂସିତ; ପ୍ରଭାବ-ଉତ୍ସାହ ସମ୍ପନ୍ନ ଜଣେ କବି ମଧ୍ୟ ଦେବପୁରୋହିତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇଥିଲେ।

Verse 2

मन्त्रयेतेह कार्याणि नानाप्तैर् नाविपश्चिता अशक्यारम्भवृत्तीनां कुतः क्लेशादृते फलं

ଏହି ଲୋକରେ ଯେମାନେ ନ ଭରସାଯୋଗ୍ୟ ନ ବିବେକୀ, ସେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ଅଶକ୍ୟ କାମ ଆରମ୍ଭ କରିବାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସେମାନଙ୍କୁ କ୍ଲେଶ‑ଶ୍ରମ ଛଡ଼ା ଫଳ କେଉଁଠୁ?

Verse 3

अविज्ञातस्य विज्ञानं विज्ञातस्य च निश् चयः अर्थद्वैधस्य सन्देहच्छेदनं शेषदर्शनं

ବିଜ୍ଞାନ ହେଉଛି—(୧) ପୂର୍ବେ ଅଜ୍ଞାତ ଥିବାର ଜ୍ଞାନ, (୨) ଜ୍ଞାତ ବିଷୟର ନିଶ୍ଚୟ; ଏବଂ (୩) ଅର୍ଥ ଦୁଇପଥେ ଦେଖାଦେଲେ ସନ୍ଦେହଛେଦନ, (୪) ଶେଷର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଦର୍ଶନ।

Verse 4

सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः विपत्तेश् च प्रतीकारः पञ्चाङ्गो मन्त्र इष्यते

ମନ୍ତ୍ର (କୌଶଳମୟ ପରାମର୍ଶ) ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ଅଟେ—(୧) ସହାୟ/ମିତ୍ର, (୨) ସାଧନ ଓ ଉପାୟ, (୩) ଦେଶ‑କାଳର ବିଚାର, (୪) ବିପତ୍ତିରେ ପ୍ରତିକାର।

Verse 5

मनःप्रसादः श्रद्धा च तथा करणपाटवं सहायोत्थानसम्पच्च कर्मणां सिद्धिलक्षणं

ମନର ପ୍ରସନ୍ନତା, ଦୃଢ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧା, କାର୍ଯ୍ୟସାଧନ ଉପକରଣରେ ପାଟବ, ଏବଂ ସହାୟକ ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଉଦ୍ଭୂତ ସମ୍ପଦ—ଏହିମାନେ କର୍ମସିଦ୍ଧିର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 6

मदः प्रमादः कामश् च सुप्तप्रलपितानि च भिन्दन्ति मन्त्रं प्रच्छन्नाः कामिन्यो रमतान्तथा

ମଦ, ପ୍ରମାଦ, କାମ, ଏବଂ ନିଦ୍ରାରେ କହିଦିଆ କଥା—ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଭଙ୍ଗ କରେ; ସେପରି ଗୁପ୍ତ କପଟ କାମିନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୋଗରେ ରତ ଲୋକଙ୍କ ଭେଦ ଖୋଲିଦିଅନ୍ତି।

Verse 7

प्रगल्भः स्मृतिमान्वाग्मीशस्त्रे शास्त्रे च निष्ठितः अभ्यस्तकर्मा नृपतेर्दूतो भवितुर्मर्हति

ଯେ ନିର୍ଭୀକ, ସ୍ମୃତିଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ, ବାକ୍ପଟୁ, ଶସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠିତ ଏବଂ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକର୍ମରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ—ସେ ରାଜଦୂତ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 8

निसृष्टार्थो मितार्थश् च तथा शासनहारकः सामर्थ्यात् पादतो हीनो दूतस्तु त्रिविधः स्मृतः

ଦୂତ ତିନି ପ୍ରକାର ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ କୁହାଯାଇଛି—(୧) ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧିକାରସହ ନିଯୁକ୍ତ, (୨) ସୀମିତ ଅଧିକାରସହ ନିଯୁକ୍ତ, (୩) କେବଳ ରାଜାଙ୍କ ଲିଖିତ ଆଦେଶ ବହନକାରୀ; ସାମର୍ଥ୍ୟରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀଠାରୁ ପାଦଭାଗ କମ।

Verse 9

नाविज्ञातं पुरं शत्रोः प्रविशेच्च न शंसदं नय इष्यते इति ख , घ च शासनशासक इति ख , छ च कालमीक्षेत कार्यार्थमनुज्ञातश् च निष्पतेत्

ଶତ୍ରୁର ନଗରକୁ ପୂର୍ବରୁ ଭଲଭାବେ ନଜାଣି ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ (ଶତ୍ରୁର) ସଭାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏହାକୁ ନୟ (ନୀତି) ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଦୂତ ଆଦେଶବାହକ ଭାବେ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକତାନୁସାରେ ପ୍ରଶାସକ ଭାବେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍। କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯଥାକାଳ ଦେଖି, ଅନୁମତି ନେଇ, ପରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ଉଚିତ୍।

Verse 10

छिद्रञ्च शत्रोर्जानीयात् कोषमित्रबलानि च रागापरागौ जानीयाद् दृष्टिगात्रविचेष्टितैः

ଶତ୍ରୁର ଛିଦ୍ର (ଦୁର୍ବଳତା), ତାହାର କୋଷ, ମିତ୍ର ଓ ସେନାବଳ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍; ଏବଂ ଦୃଷ୍ଟି, ଶରୀରଲକ୍ଷଣ ଓ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ତାହାର ରାଗ-ଅପରାଗ (ପସନ୍ଦ-ଅପସନ୍ଦ) ବୁଝିବା ଉଚିତ୍।

Verse 11

कुर्याच्चतुर्विधं स्तोर्त्रं पक्षयोरुभयोरपि तपस्विव्यञ्जनोपेतैः सुचरैः सह संवसेत्

ଉଭୟ ପକ୍ଷ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ଚତୁର୍ବିଧ ସ୍ତୋତ୍ର ରଚନା କରିବା ଉଚିତ୍; ଏବଂ ତପସ୍ବୀ-ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ସଦାଚାରୀମାନଙ୍କ ସହ ବସିବା ଉଚିତ୍।

Verse 12

चरः प्रकाशो दूतः स्यादप्रकाशश् चरो द्विधा बणिक् कृषीबलो लिङ्गी भिक्षुकाद्यात्मकाश् चराः

ଯେ ଚର ପ୍ରକାଶରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ସେ ଦୂତ/ସନ୍ଦେଶବାହକ; ଯେ ଗୁପ୍ତରେ ଚାଲେ ସେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର। ଚରମାନେ ବଣିକ, କୃଷିଶ୍ରମିକ, ଧାର୍ମିକଚିହ୍ନଧାରୀ ବୈରାଗୀ, ଭିକ୍ଷୁକ ଇତ୍ୟାଦି ବେଶ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 13

यायादरिं व्यसनिनं निष्फले दूतचेष्टिते प्रकृतव्यसनं यत्स्यात्तत् समीक्ष्य समुत्पतेत्

ଶତ୍ରୁ ଯଦି ବ୍ୟସନଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଦୂତର ଚେଷ୍ଟା ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରୁ କେଉଁ ନୂତନ ବିପଦ ଉଦ୍ଭବିବ ତାହା ବିଚାର କରି ସେ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁ।

Verse 14

अनयाद्व्यस्यति श्रेयस्तस्मात्तद्व्यसनं स्मृतं हुताशनो जलं व्याधिर्दुर्भिक्षं मरकं तथा

ଯାହାଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେୟସ୍ (କଲ୍ୟାଣ) ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ, ତାହାକୁ ‘ବ୍ୟସନ’ (ଆପଦ) କୁହାଯାଏ। ସେଗୁଡ଼ିକ—ଅଗ୍ନି, ଜଳ (ବନ୍ୟା), ବ୍ୟାଧି, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ (ଅକାଳ), ଏବଂ ମରକ (ମହାମାରୀ-ମୃତ୍ୟୁ)।

Verse 15

इति पञ्चविधं दैवं व्यसनं मानुषं परं दैवं पुरुषकारेण शान्त्या च प्रशमन्नयेत्

ଏହିପରି ଦୈବଜନ୍ୟ ବ୍ୟସନ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର, ଏବଂ ମାନୁଷ (ମାନବକୃତ) ବ୍ୟସନ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଦୈବ—ଯଦିଓ ପ୍ରବଳ—ତଥାପି ପୁରୁଷକାର ଓ ଶାନ୍ତିକର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶମନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 16

उत्थापितेन नीत्या च मानुषं व्यसनं हरेत् मन्त्रो मन्त्रफलावाप्तिः कार्यानुष्ठानमायतिः

ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଉଦ୍ୟମ ଓ ନୀତି ଦ୍ୱାରା ମାନୁଷ ବ୍ୟସନ ହରଣ କରିବା ଉଚିତ। ‘ମନ୍ତ୍ର’ ହେଉଛି ଯାହା ମନ୍ତ୍ରଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି କରାଏ; ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟର ଯଥାବିଧି ଅନୁଷ୍ଠାନ ହିଁ ତାହାର ସିଦ୍ଧି (ସଫଳ ସମାପ୍ତି) ନିଶ୍ଚିତ କରେ।

Verse 17

आयव्ययौ दण्डनीतिरमित्रप्रतिषेधनं व्यसनस्य प्रतीकारो राज्यराजाभिरक्षणं

ଆୟ-ବ୍ୟୟର ବିଚାର, ଦଣ୍ଡନୀତି-ଶାସ୍ତ୍ର, ଶତ୍ରୁ-ପ୍ରତିଷେଧ, ବିପଦର ପ୍ରତିକାର, ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଓ ରାଜାଙ୍କ ରକ୍ଷା—ଏହିସବୁ ରାଜନୀତିର ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ।

Verse 18

इत्यमात्यस्य कर्मेदं हन्ति सव्यसनान्वितः हिरण्यधान्यवस्त्राणि वाहनं प्रजया भवेत्

ଏହିପରି ଅମାତ୍ୟଙ୍କ କର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଯେ ଜଣେ ବ୍ୟସନରେ ଆବଦ୍ଧ, ସେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ଫଳରେ ସୁନା, ଧାନ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ବାହନ ଏବଂ ସନ୍ତାନ ମଧ୍ୟ ହରାଏ।

Verse 19

तथान्ये द्रव्यनिचया दन्ति सव्यसना प्रजा प्रजानामापदिस्थानां रक्षणं कोषदण्डयोः

ସେହିପରି ଅନ୍ୟ ଧନ-ସଞ୍ଚୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣୀୟ; ପ୍ରଜା ବ୍ୟସନପ୍ରବଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣୀୟ। ଆପଦାବେଳେ ପ୍ରଜାର ରକ୍ଷା କୋଷ ଓ ଦଣ୍ଡାଧିକାର ଉପରେ ନିର୍ଭର।

Verse 20

दृष्टिवक्त्रविचेष्टितैर् इति ग , घ , छ , झ , ञ च स्वचरैर् इति ज विफले इति घ , झ , ञ च पौराद्याश्चोपकुर्वन्ति संश्रयादिह दुर्दिनं तूष्णीं युद्धं जनत्राणं मित्रामित्रपरिग्रहः

‘ଦୃଷ୍ଟି-ବକ୍ତ୍ର-ବିଚେଷ୍ଟିତୈଃ’ ଦ୍ୱାରା ଗ, ଘ, ଛ, ଝ, ଞ ବର୍ଣ୍ଣ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ‘ସ୍ୱଚରୈଃ’ ଦ୍ୱାରା ଜ ବର୍ଣ୍ଣ; ଏବଂ ‘ବିଫଲେ’ ଦ୍ୱାରା ଘ, ଝ, ଞ ବର୍ଣ୍ଣ ସୂଚିତ। ତଦୁପରି ଆଶ୍ରୟହେତୁ ପୌରାଦି ଏଠାରେ ସହାୟ କରନ୍ତି—ଦୁର୍ଦିନେ (ଆପଦାରେ), ତୂଷ୍ଣୀଂଭାବେ, ଯୁଦ୍ଧେ, ଜନତ୍ରାଣେ, ମିତ୍ରାମିତ୍ର ପରିଗ୍ରହେ।

Verse 21

सामन्तादि कृते दोषे नश्येत्तद्व्यसनाच्च तत् भृत्यानां भरणं दानं प्रजामित्रपरिग्रहः

ସାମନ୍ତ ଆଦିଙ୍କ କାରଣରେ ଶାସନରେ ଦୋଷ ହେଲେ, ସେ ଦୋଷ ଓ ତାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବ୍ୟସନ/ଆପଦା—ଦୁହେଁକୁ ଶମନ କରିବା ଉଚିତ। ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କ ଭରଣ, ଦାନ, ଏବଂ ପ୍ରଜା-ମିତ୍ରଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା/ସଂଗ୍ରହ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।

Verse 22

धर्मकामादिभेदश् च दुर्गसंस्कारभूषणं कोषात्तद्व्यसनाद्धन्ति कोषमूलो हि भूपतिः

ଧର୍ମ, କାମ ଆଦି ପୁରୁଷାର୍ଥର ଭେଦ ଏବଂ ଦୁର୍ଗର ସଂସ୍କାର-ଭୂଷଣ—ଏସବୁ କୋଷରେ ନିର୍ଭର। କୋଷ ବିପଦରେ ପଡିଲେ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; କାରଣ ରାଜବଳର ମୂଳ କୋଷ।

Verse 23

मित्रामित्रावनीहेमसाधनं रिपुमर्दनं दूरकार्याशुकारित्वं दण्डात्तद्व्यसनाद्धरेत्

ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ମିତ୍ର-ଅମିତ୍ରର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଭୂମି ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ସାଧନ, ଶତ୍ରୁମର୍ଦ୍ଦନ ଏବଂ ଦୂର କାର୍ଯ୍ୟର ଶୀଘ୍ର ନିଷ୍ପାଦନ କରିବା ଉଚିତ; ଦଣ୍ଡନୀତି ଅବ୍ୟବସ୍ଥାଜନ୍ୟ ବିପଦ ହରେ।

Verse 24

सस्तम्भयति मित्राणि अमित्रं नाशयत्यपि धनाद्यैर् उपकारित्वं मित्रात्तद्व्यसनाद्धरेत्

ଧନ ଆଦି ଉପାୟରେ ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ କରିବା ଓ ଶତ୍ରୁକୁ ନାଶ କରିବା ଉଚିତ; ଦାନ-ଉପକାର ଦ୍ୱାରା ମିତ୍ରର ସହାୟତା ନିଶ୍ଚିତ କରି ତାଙ୍କୁ ବିପଦରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 25

राजा सव्यसनी हन्याद्राजकार्याणि यानि च वाग्दण्डयोश् च पारुष्यमर्थदूषणमेव च

ରାଜା ବ୍ୟସନୀକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ—ଯେ ରାଜକାର୍ଯ୍ୟକୁ ବିଘ୍ନ କରେ, ବାକ୍‌ ଓ ଦଣ୍ଡପ୍ରୟୋଗରେ କଠୋରତା କରେ, ଏବଂ ଅର୍ଥଦୂଷଣ ଅର୍ଥାତ୍ ଧନର ଦୁର୍ନୀତି କରେ।

Verse 26

पानं स्त्री मृगया द्यूतं व्यसनानि महीपतेः आलस्यं स्तब्धता दर्पः प्रमादो द्वैधकारिता

ପାନ, ସ୍ତ୍ରୀଲୋଲତା, ମୃଗୟା (ଶିକାର) ଓ ଦ୍ୟୂତ (ଜୁଆ)—ଏଗୁଡ଼ିକ ରାଜାଙ୍କର ବ୍ୟସନ; ତଥା ଆଳସ୍ୟ, ହଠ/ସ୍ତବ୍ଧତା, ଦର୍ପ, ପ୍ରମାଦ ଓ ଦ୍ୱୈଧାଚରଣ ମଧ୍ୟ।

Verse 27

इति पूर्वोपदिष्टञ्च सचिवव्यसनं स्मृतं अनावृष्टिश् च पीडादौ राष्ट्रव्यसनमुच्यते

ଏହିପରି ପୂର୍ବେ ଉପଦିଷ୍ଟ ଯାହା, ତାହା ‘ସଚିବ-ବ୍ୟସନ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏବଂ ଅନାବୃଷ୍ଟି ସହ ପୀଡା ଆଦି କ୍ଲେଶ ‘ରାଷ୍ଟ୍ର-ବ୍ୟସନ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 28

विशीर्णयन्त्रप्राकारपरिखात्वमशस्त्रता क्षीणया सेनया नद्धं दुर्गव्यसनमुच्यते

ଦୁର୍ଗର ଯନ୍ତ୍ର, ପ୍ରାକାର ଓ ପରିଖା ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଶସ୍ତ୍ରାଭାବ ଥାଇ, ଏବଂ କ୍ଷୀଣ ସେନା ମାତ୍ରେ ରକ୍ଷିତ ହେଲେ—ତାହାକୁ ‘ଦୁର୍ଗ-ବ୍ୟସନ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 29

व्ययीकृतः परिक्षिप्तो ऽप्रजितो ऽसञ्चितस् तथा दषितो दरसंस्थश् च कोषव्यसनमुच्यते

ରାଜକୋଷ ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟୟୀକୃତ, ଚିତ୍ରାଇ/ଶୂନ୍ୟ କରାଯାଇଥାଏ, ବୃଦ୍ଧି ପାଉନାହିଁ (ରାଜସ୍ୱ ନ ଦେଉ), ସଞ୍ଚିତ ନୁହେଁ, ଦୂଷିତ, ଏବଂ ‘ଦାର’ ଅଧୀନରେ (ସ୍ତ୍ରୀ/ଗୃହାଶ୍ରିତଙ୍କ ହାତରେ) ରହିଥାଏ—ତାହାକୁ ‘କୋଷ-ବ୍ୟସନ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 30

उपरुद्धं परिक्षिप्तममानितविमानितं संस्तम्भयतीत्यादिः, मित्रात्तद्व्यसनाद्धरेदित्यन्तः पाठः छपुअतके नास्ति अभूतं व्याधितं श्रान्तं दूरायातन्नवागतं

ଯେ ଅବରୁଦ୍ଧ, ଘେରାଯାଇଥିବା, ଅମାନିତ କିମ୍ବା ଅପମାନିତ—ତାକୁ ଧୈର୍ୟ ଦେଇ ସ୍ଥିର କରିବା ଉଚିତ ଇତ୍ୟାଦି। ‘ମିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେହି ବ୍ୟସନରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବେ’—ଏହି ଶେଷ ପାଠ ଛପୁ ସଂସ୍କରଣରେ ନାହିଁ। ଏବଂ ଯେ ନିରାଶ୍ରୟ, ରୋଗୀ, ଶ୍ରାନ୍ତ, ଦୂରରୁ ଆସିଥିବା କିମ୍ବା ନବାଗତ—ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସହାୟତା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 31

परिक्षीणं प्रतिहतं प्रहताग्रतरन्तथा आशानिर्वेदभूयिष्ठमनृतप्राप्तमेव च

ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ, ପ୍ରତିହତ ଓ ପ୍ରହୃତ ହୁଏ; ତାହାର ଅଗ୍ରଣୀ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ। ପରେ ଆଶା ବିଷୟରେ ଗଭୀର ନିରାଶା ତାକୁ ଆବରଣ କରେ, ଏବଂ ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ତାହା ମଧ୍ୟ ଅନୃତ/ନିରାଶାଜନକ ହୋଇ ପଡ଼େ।

Verse 32

कलत्रगर्भन्निक्षिप्तमन्तःशल्पं तथैव च विच्छिन्नवीवधासारं शून्यमूलं तथैव च

ଯେପରି ଜୀବନାବଶ୍ୟକ ଗୁହାର ଭିତରେ ଅଟକିଥିବା ଶଲ୍ୟ (ତୀରମୁଣ୍ଡ/କଣ୍ଟା), ସେପରି ଯାହାର ଆଧାର ତନ୍ତୁ କଟିଯାଇଛି ଏମିତି ଘାଉ, ଏବଂ ଯାହାର ମୂଳାଧାର ନଷ୍ଟ—ଏସବୁ ଚିକିତ୍ସାଶୂନ୍ୟ, ଅସାଧ୍ୟ ମନାଯାଏ।

Verse 33

अस्वाम्यसंहतं वापि भिन्नकूटं तथैव च दुष्पार्ष्णिग्राहमर्थञ्च बलव्यसनमुच्यते

ଯଥାର୍ଥ ସ୍ୱାମୀ ବିନା ଏକତ୍ରିତ ସମ୍ପତ୍ତି, ଭଙ୍ଗ/ଛେଡ଼ା ଗୁପ୍ତଭଣ୍ଡାରରୁ ମିଳିଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ, ଏବଂ ବଳପୂର୍ବକ ଛିନିନିଆ ଧନ—ଏହାକୁ ‘ବଳବ୍ୟସନ’ (ବଳଜନିତ ବିପଦ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 34

दैवोपपीडितं मित्रं ग्रस्तं शत्रुबलेन च कामक्रोधादिसंयुक्तमुत्साहादरिभिर्भवेत्

ଯେ ମିତ୍ର ଦୈବପୀଡିତ, କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁବଳରେ ଗ୍ରସ୍ତ, ଏବଂ କାମ-କ୍ରୋଧ ଆଦିରେ ଯୁକ୍ତ—ସେ ଭୁଲ ଉତ୍ସାହରୁ ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଏ।

Verse 35

अर्थस्य दूषणं क्रोधात् पारुष्यं वाक्यदण्डयोः कामजं मृगया द्यूतं व्यसनं पानकं स्त्रियः

କ୍ରୋଧରୁ ଧନର ଦୂଷଣ/ନାଶ ହୁଏ, ଏବଂ ବାକ୍ୟ ଓ ଦଣ୍ଡରେ କଠୋରତା ଜନ୍ମେ। କାମରୁ ମୃଗୟା ଓ ଦ୍ୟୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ; ବ୍ୟସନ—ମଦ୍ୟପାନ ଓ ସ୍ତ୍ରୀଲୋଲତା।

Verse 36

वाक्पारुष्यं परं लोके उद्वेजनमनर्थकं असिद्धसाधनं दण्डस्तं युक्त्यानयेन्नृपः

ବାକ୍ୟର କଠୋରତା ଲୋକେ ମହାଦୋଷ; ଏହା ଅନର୍ଥକ ଉଦ୍ବେଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଏବଂ କୌଣସି ହିତସିଦ୍ଧି କରେନାହିଁ। ତେଣୁ ରାଜା ଯୁକ୍ତିବିଚାରରେ ତାହାପାଇଁ ଯଥୋଚିତ ଦଣ୍ଡ ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 37

उद्वेजयति भूतानि दण्डपारुष्यवान् नृपः भूतान्युद्वेज्यमानानि द्विषतां यान्ति संश्रयं

ଦଣ୍ଡଦାନରେ କଠୋର ଓ ବଳପ୍ରୟୋଗୀ ରାଜା ପ୍ରଜାକୁ ଭୟଭୀତ କରେ; ଭୟଭୀତ ପ୍ରଜା ତାହାର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟକୁ ଯାଏ।

Verse 38

विवृद्धाः शत्रवश् चैव विनाशाय भवन्ति ते दूष्यस्य दूषणार्थञ्च परित्यागो महीयसः

ଶତ୍ରୁମାନେ ବଳବାନ ହୋଇ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ନାଶର କାରଣ ହୁଅନ୍ତି; ଦୂଷ୍ୟକୁ ଦୂଷଣ କରିବା ପାଇଁ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ତ୍ୟାଗ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୀତି।

Verse 39

अर्थस्य नीतितत्त्वज्ञैर् अर्थदूषणमुच्यते पानात् कार्यादिनो ज्ञानं मृगयातो ऽरितः क्षयः

ନୀତିତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ ‘ଅର୍ଥଦୂଷଣ’ ଏପରି କହନ୍ତି—ପାନରୁ କାର୍ଯ୍ୟାକାର୍ଯ୍ୟ ବିବେକ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ମୃଗୟାରୁ ଆଘାତ/ହାନି; ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ନେଇ କ୍ଷୟ (ବିନାଶ) ହୁଏ।

Verse 40

जितश्रमार्थं मृगयां विचरेद्रक्षिते वने धर्मार्थप्राणमाशादि द्यूते स्यात् कलहादिकं

ଶ୍ରମ ଜିତିବା ପାଇଁ ରକ୍ଷିତ ବନରେ ମୃଗୟା କରିପାରେ; କିନ୍ତୁ ଦ୍ୟୁତରେ ଆଶା ଆଦି ଜନ୍ମେ, କଳହାଦି ଦୋଷ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହା ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-ପ୍ରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରେ।

Verse 41

कालातिपातो धर्मार्थपीरा स्त्रीव्यसनाद्भवेत् पानदोषात् प्राणनाशः कार्याकार्याविनिश् चयः

ସ୍ତ୍ରୀବ୍ୟସନରୁ ସମୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ଏବଂ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥର କ୍ଷତି ହୁଏ; ପାନଦୋଷରୁ ପ୍ରାଣନାଶ ଓ କାର୍ଯ୍ୟାକାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଅସମର୍ଥତା ଜନ୍ମେ।

Verse 42

स्कन्धावारनिवेशज्ञो निमित्तज्ञो रिपुं जयेत् स्कन्धावारस्य मध्ये तु सकोषं नृपतेर्गृहं

ଯେ ସେନାଶିବିର ବିନ୍ୟାସରେ ନିପୁଣ ଏବଂ ନିମିତ୍ତ-ଶକୁନ ଜ୍ଞାତା, ସେ ଶତ୍ରୁକୁ ଜୟ କରେ। ଶିବିରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ରାଜାଙ୍କ ଗୃହ କୋଷାଗାରସହ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 43

मौलीभूतं श्रेणिसुहृद्द्विषदाटविकं बलं राजहर्म्यं समावृत्य क्रमेण विनिवेशयेत्

ଶ୍ରେଣୀଜନ, ମିତ୍ରସହାୟକ, ଶତ୍ରୁପକ୍ଷରୁ ଆନୀତ/ଅଧୀନ ଦଳ ଏବଂ ଆଟବିକ (ବନବାସୀ) ସେନା—ଏମାନଙ୍କୁ ମୌଳୀ-ଆକାର ଘେରାରେ ଗଢ଼ି, ରାଜପ୍ରାସାଦକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରି କ୍ରମେ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 44

सैन्यैकदेशः सन्नद्धः सेनापतिपुरःसरः परिभ्रमेच्चत्वरांश् च मण्डलेन वहिर् निशि

ରାତିରେ ସେନାପତି ଅଗ୍ରସର ଥାଇ, ସନ୍ନଦ୍ଧ ସେନାର ଏକ ଦଳ ବାହାରେ ମଣ୍ଡଳାକାରେ ପରିଭ୍ରମଣ କରି ପହରା ଦେବ; ଚତ୍ୱର/ଚୌମୁହାଣୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବ।

Verse 45

वार्ताः स्वका विजानीयाद्दरसीमान्तचारिणः निर्गच्छेत् प्रविशेच्चैव सर्व एवोपलक्षितः

ସୀମା ଓ ସୀମାନ୍ତ ପଥରେ ଚଳାଚଳ କରୁଥିବା ନିଜ ଗୁପ୍ତଚରମାନଙ୍କଠାରୁ ସମ୍ବାଦ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ବାହାରକୁ ଯାଉଥିବା କିମ୍ବା ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ନିରୀକ୍ଷଣ ଓ ପରିଚୟ କରାଯିବ।

Verse 46

सामदानं च भेदश् च दण्डोपेक्षेन्द्रजालकं मायोपायाः सप्त परे निक्षिपेत्साधनाय तान्

ସାମ, ଦାନ, ଭେଦ, ଦଣ୍ଡ, ଉପେକ୍ଷା, ଇନ୍ଦ୍ରଜାଳ (ମାୟାପ୍ରୟୋଗ) ଏବଂ ମାୟୋପାୟ—ଏହି ସାତ ଉପାୟ; ସାଧ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଲୋକ ଏମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 47

चतुर्विधं स्मृतं साम उपकारानुकीर्तनात् मिथःसम्बन्ह्दकथनं मृदुपूर्वं च भाषणं

ସାମ (ସମାଧାନ) ଚାରି ପ୍ରକାର ବୋଲି ସ୍ମୃତ—(୧) ଉପକାରର ସ୍ମରଣ ଓ ପ୍ରଶଂସା, (୨) ହିତକର କାର୍ଯ୍ୟର ଉଲ୍ଲେଖ, (୩) ପରସ୍ପର ସମ୍ବନ୍ଧ-ବନ୍ଧନର କଥନ, (୪) ମୃଦୁ ଓ ଶିଷ୍ଟ ଭାଷାରେ ସମ୍ବୋଧନ।

Verse 48

आयाते दर्शनं वाचा तवाहमिति चार्पणं यः सम्प्राप्तधनोत्सर्ग उत्तमाधममध्यमः

ଆସିଥିବା ଯାଚକ/ଅତିଥିକୁ ଆଦରେ ଦର୍ଶନ ଦେଇ, ‘ଏହା ତୁମର; ମୁଁ ତୁମର’ ବୋଲି କହି ଅର୍ପଣ କରି, ହାତକୁ ଆସିଥିବା ଧନ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି—ଭାବ ଓ ପ୍ରକାର ଅନୁସାରେ ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ଅଧମ ଗଣାଯାଏ।

Verse 49

प्रतिदानं तदा तस्य गृहीतस्यानुमोदनं द्रव्यदानमपूर्वं च स्वयङ्ग्राहप्रवर्तनं

ତେବେ (୧) ତାହାକୁ ପ୍ରତିଦାନ/ପ୍ରତ୍ୟୁପହାର ଦେବା ଉଚିତ, (୨) ଯାହା ଗ୍ରହଣ କରାଗଲା ତାହା ପାଇଁ ଅନୁମୋଦନ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉଚିତ, (୩) ପୂର୍ବେ ନ ଦିଆ ଦ୍ରବ୍ୟଦାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ (୪) ବଳାତ୍କାର ବିନା ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଗ୍ରହଣକୁ ପ୍ରେରିତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 50

देयश् च प्रतिमोक्षश् च दानं पञ्चविधं स्मृतं स्नेहरागापनयनसंहर्षोत्पादनं तथा

ଦାନ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବୋଲି ସ୍ମୃତ—(୧) ଦେୟ (ସରଳ ଦାନ), (୨) ପ୍ରତିମୋକ୍ଷ (ମୁକ୍ତି/ଉଦ୍ଧାରାର୍ଥ ଦାନ), (୩) ସ୍ନେହ-ରାଗ ଅପନୟନ (ଆସକ୍ତି ନିବାରଣ), ଏବଂ (୪) ସଂହର୍ଷୋତ୍ପାଦନ (ହର୍ଷ-ଉତ୍ସାହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା) ମଧ୍ୟ।

Verse 51

मिथो भेदश् च भेदज्ञैर् भेदश् च त्रिविधः स्मृतः बधो ऽर्थहरणं चैव परिक्लेशस्त्रिधा दमः

ଭେଦବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତମାନଙ୍କ ମତେ ‘ଭେଦ’ ହେଉଛି ପରସ୍ପରକୁ ପରସ୍ପର ବିରୋଧରେ ଲଗାଇବା; ଏହା ତିନି ପ୍ରକାର ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏହିପରି ଦମନ (ବଳପୂର୍ବକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ) ମଧ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାର—ବଧ, ଅର୍ଥହରଣ, ଏବଂ ପରିକ୍ଲେଶ (ପୀଡନ/ଉତ୍ପୀଡନ)।

Verse 52

प्रकाशश्चाप्रकाशश् च लोकद्विष्टान् प्रकाशतः उद्विजेत हतैर् लोकस्तेषु पिण्डः प्रशस्यते

ପ୍ରକାଶରେ କିମ୍ବା ଗୁପ୍ତରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକେ ଯାହାକୁ ଦ୍ୱେଷ କରନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ସେମାନେ ନଶିଲେ ଲୋକ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା ପିଣ୍ଡଦାନ ମଧ୍ୟ ଯଥୋଚିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 53

परिवेशयेदिति ख तथैव सुप्रवर्तनमिति ज , ट च विशेषेणोपनिषिद्योगैर् हन्याच्छस्त्रादिना द्विषः जातिमात्रं द्विजं नैव हन्यात् सामोत्तरं वशे

‘ପରିବେଶୟେତ୍’—ଏହା ଖ-ପାଠ; ଏବଂ ‘ସୁପ୍ରବର୍ତ୍ତନମ୍’—ଜ ଓ ଟ ପାଠରେ ଅଛି। ବିଶେଷତଃ ଗୁପ୍ତ/କୌଶଳମୟ ଉପାୟ ଲାଗୁ କରି ଶସ୍ତ୍ରାଦି ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ନିହତ କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ କେବଳ ଜନ୍ମ ଆଧାରରେ ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ)କୁ କେବେ ହତ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସାମ ଓ ଯଥୋଚିତ ପ୍ରତିଦାନ/ସମ୍ମତି ଦ୍ୱାରା ତାକୁ ବଶ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 54

प्रलिम्पन्निव चेतांसि दृष्ट्वासाधु पिबन्निव ग्रसन्निवामृतं साम प्रयुञ्जीत प्रियं वचः

ଚିତ୍ତଗୁଡ଼ିକ ଯେପରି ରାଗ-ମୋହରେ ଲିପ୍ତ ହେଉଛି ବୋଲି ଦେଖି, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ଯେପରି ହାନିକର ବସ୍ତୁ ପିଉଛି ବୋଲି ଦେଖି, ଅମୃତ ଗ୍ରସନ କରିବା ପରି ପ୍ରିୟ ବଚନ ଦ୍ୱାରା ସାମ (ସାନ୍ତ୍ୱ) ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 55

मिथ्याभिशस्तः श्रीकाम आहूयाप्रतिमानितः राजद्वेषी चातिकर आत्मसम्भावितस् तथा

ଯେ ମିଥ୍ୟା ଅଭିଯୋଗରେ ଦୋଷାରୋପିତ; ଯେ ଧନଲୋଭୀ; ଯାହାକୁ ଡାକି ଅପମାନିତ କରାଯାଇଛି; ଯେ ରାଜଦ୍ୱେଷୀ; ଏବଂ ଯେ ଅତ୍ୟଧିକ ଉଗ୍ର ଓ ଆତ୍ମଗର୍ବୀ—ଏମାନେ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ଭାବେ ସନ୍ଦେହଯୋଗ୍ୟ।

Verse 56

विच्छिन्नधर्मकामार्थः क्रुद्धो मानी विमानितः अकारणात् परित्यक्तः कृतवैरो ऽपि सान्त्वितः

ଯାହାର ଧର୍ମ-କାମ-ଅର୍ଥ ସାଧନା ବିଛିନ୍ନ ହୋଇଛି; ଯେ କ୍ରୁଦ୍ଧ; ଯେ ଅଭିମାନୀ; ଯେ ଅପମାନିତ; ଯାହାକୁ ଅକାରଣରେ ପରିତ୍ୟାଗ କରାଯାଇଛି; ଏବଂ ଯେ ବୈର କରିଛି—ଏମିତି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ସାମ (ସାନ୍ତ୍ୱ) ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରାଯାଇପାରେ।

Verse 57

हृतद्रव्यकलत्रश् च पूजार्हो ऽप्रतिपूजितः एतांस्तु भेदयेच्छत्रौ स्थितान्नित्यान् सुशङ्कितान्

ଯାହାର ଧନ ଓ ପତ୍ନୀ ହରଣ ହୋଇଛି, ଏବଂ ଯେ ପୂଜ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ପାଇନାହିଁ—ଏମିତି ଲୋକ ଯଦି ଶତ୍ରୁ ଶିବିରରେ ରହି ସଦା ସନ୍ଦେହାତୁର ଥାଆନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେଠାରେ ଭେଦ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଉଚିତ।

Verse 58

आगतान् पूजयेत् कामैर् निजांश् च प्रशमन्नयेत् सामदृष्टानुसन्धानमत्युग्रभयदर्शनं

ଆସିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛିତ ଉପଚାର ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ନିଜ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ନୀତିରେ ସାମ (ସମାଧାନ)କୁ ମୁଖ୍ୟ ମାର୍ଗ କରି ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା, ଆବଶ୍ୟକେ ଅତ୍ୟୁଗ୍ର ଭୟଦର୍ଶନ ଦେଖାଇ ଭୟଭୀତ କରିବା।

Verse 59

प्रधानदानमानं च भेदोपायाः प्रकीर्तिताः मित्रं हतं काष्ठमिव घुणजग्धं विशीर्यते

ସାମ, ଦାନ, ମାନ (ସମ୍ମାନ) ଓ ଭେଦ—ଏହିମାନେ ନୀତିର ଉପାୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏକଥର ଆଘାତପ୍ରାପ୍ତ ମିତ୍ରତା ଘୁଣ ଖାଇଥିବା କାଠ ପରି ଭାଙ୍ଗି ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ।

Verse 60

त्रिशक्तिर्देशकालज्ञो दण्डेनास्तं नयेदरीन् मैत्रीप्रधानं कल्याणबुद्धिं सान्त्वेन साधयेत्

ତ୍ରିଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ଓ ଦେଶ-କାଳଜ୍ଞ ରାଜା ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ନାଶକୁ ନେଇଯିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ଯେ ମୈତ୍ରୀପ୍ରଧାନ ଓ କଲ୍ୟାଣବୁଦ୍ଧି ଥାଏ, ତାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱ (ସମାଧାନ) ଦ୍ୱାରା ସାଧିବା ଉଚିତ।

Verse 61

लुब्धं क्षीणञ्च दानेन मित्रानन्योन्यशङ्कया दण्डस्य दर्शनाद्दुष्टान् पुत्रभ्रातादि सामतः

ଲୋଭୀ ଓ ଦୁର୍ବଳକୁ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଜିତିବା ଉଚିତ; ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପରସ୍ପର ସନ୍ଦେହ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖିବା ଉଚିତ; ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡଶକ୍ତିର ଦର୍ଶନ ଦେଇ ରୋକିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ପୁତ୍ର, ଭ୍ରାତା ଆଦି ସ୍ୱଜନମାନଙ୍କୁ ସାମ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 62

दानभेदैश् चमूमुख्यान् योधान् जनपददिकान् सामान्ताटविकान् भेददण्डाभ्यामपराद्धकान्

ଦାନ ଓ ଭେଦନୀତି ଦ୍ୱାରା ସେନାର ମୁଖ୍ୟ, ଯୋଦ୍ଧା ଏବଂ ଜନପଦସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ; ସୀମାନ୍ତ ସାମନ୍ତ ଓ ଅଟବୀ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ମଧ୍ୟ ଭେଦ ଓ ଦଣ୍ଡରେ ବଶ କରିବା ଉଚିତ; ଅପରାଧୀଙ୍କୁ ବିଭାଜନ ଓ ଶାସନରେ ଦମନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 63

देवताप्रतिमानन्तु पूजयान्तर्गतैर् नरैः पुमान् स्त्रीवस्त्रसंवीतो निशि चाद्भुतदर्शनः

ଅନ୍ତର୍ଗୃହରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତିମାକୁ ପୂଜା କଲେ, ରାତିରେ ସ୍ତ୍ରୀବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରିଥିବା ଜଣେ ପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଅଦ୍ଭୁତ ଦର୍ଶନ ଦେଖାଏ।

Verse 64

दानभेदैश् चैव मुख्यान् पौरानिति ज वेतालोल्कापिशाचानां शिवानां च स्वरूपकी कामतो रूपधारित्वं शस्त्राग्न्यश्माम्बुवर्षणं

ଦାନ-ଭେଦ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରକାର ଓ ‘ପୌର’ ନାମକ ମୁଖ୍ୟ ବର୍ଗ ଅନୁସାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି; ଏହିପରି ଭେତାଳ, ଓଲ୍କା, ପିଶାଚ ଏବଂ ‘ଶିବ’ ନାମକ ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ କଥିତ। ସେମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି, ପାଥର ଓ ଜଳ ବର୍ଷା କରିବାରେ ସମର୍ଥ।

Verse 65

तमो ऽनिलो ऽनलो मेघ इति माया ह्य् अमानुषी जघान कीचकं भीम आस्थितः स्त्रीरूपतां

“ଅନ୍ଧକାର, ପବନ, ଅଗ୍ନି, ମେଘ”—ଏହା ଅମାନୁଷୀ ମାୟା ଥିଲା; ସ୍ତ୍ରୀରୂପ ଧାରଣ କରି ଭୀମ କୀଚକକୁ ବଧ କଲେ।

Verse 66

अन्याये व्यसने युद्धे प्रवृत्तस्यानिवारणं उपेक्षेयं स्मृता भ्रातोपेक्षितश् च हिडिम्बया

ଅନ୍ୟାୟ, ବିପଦ କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ନିବାରଣ ନ କରିବାକୁ ‘ଉପେକ୍ଷା’ ନାମକ ଦୋଷ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ; ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରୂପେ ହିଡିମ୍ବା ଦ୍ୱାରା ଜଣେ ଭ୍ରାତା ମଧ୍ୟ ଉପେକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲେ।

Verse 67

मेघान्धकारवृष्ट्यग्निपर्वताद्भुतदर्शनं दरस्थानं च सैन्यानां दर्शनं ध्वजशालिनां

ମେଘଜନିତ ଅନ୍ଧକାର, ବର୍ଷା, ଅଗ୍ନି ଓ ପର୍ବତ ଆଦିର ଅଦ୍ଭୁତ (ଅଶୁଭ) ଦର୍ଶନ, ଏବଂ ସେନାଙ୍କର ବିଚିତ୍ର ସ୍ଥାନବିନ୍ୟାସ ଓ ଧ୍ୱଜଧାରୀ ବଳର ଅସାମାନ୍ୟ ଦେଖା—ଏସବୁ ନିମିତ୍ତ (ଶକୁନ) ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।

Verse 68

छिन्नपाटितभिन्नानां संसृतानां च दर्शनं इतीन्द्रजालं द्विषताम्भोत्यर्थमुपकल्पयेत्

ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ମୋହିତ କରି ପରାଜିତ କରିବା ପାଇଁ ଏମିତି ଇନ୍ଦ୍ରଜାଳ (ମାୟାବ୍ୟବସ୍ଥା) ଉପକଳ୍ପନା କରିବା ଉଚିତ, ଯେ ସେମାନେ କଟା, ଛିନ୍ନ, ଭିନ୍ନ ଲୋକମାନଙ୍କୁ—ମୃତ ଓ ଗତପ୍ରାଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ—ଚଳିତ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତୁ।