Adhyaya 223
Adhyaya 223 — Rājadharmāḥ (Royal Duties: Inner Palace Governance, Trivarga Protection, Courtly Conduct, and Aromatic/Hygienic Sciences)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜଧର୍ମକୁ ‘ଅନ୍ତଃପୁର-ଚିନ୍ତା’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାର କରି ଅନ୍ତଃପୁରର ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ—ଏହି ପୁରୁଷାର୍ଥ ତିନିଟି ପରସ୍ପର ରକ୍ଷା ଓ ଯଥୋଚିତ ସେବା-ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତ୍ରିବର୍ଗକୁ ବୃକ୍ଷ ଉପମାରେ ଦେଖାଯାଇଛି—ଧର୍ମ ମୂଳ, ଅର୍ଥ ଶାଖା, କର୍ମଫଳ ଫଳ; ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କଲେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଫଳଭାଗ ମିଳେ। ପରେ ଆହାର, ନିଦ୍ରା, ମୈଥୁନରେ ସଂଯମ, ଏବଂ ଅନ୍ତଃପୁର ସମ୍ପର୍କରେ ସ୍ନେହ/ବିରକ୍ତି, ଲଜ୍ଜା କିମ୍ବା ଦୁର୍ନୀତିର ଲକ୍ଷଣ ଦେଇ କଳହ ଓ ଷଡଯନ୍ତ୍ର ରୋକିବା ନୀତି କୁହାଯାଇଛି। ଉତ୍ତରାର୍ଧରେ ଅଷ୍ଟବିଧ ‘ଅନ୍ତଃପୁର-ବିଜ୍ଞାନ’—ଶୌଚ, ଆଚମନ, ବିରେଚନ, ମର୍ଦ୍ଦନ/ଭାବନ, ପାକ, ଉତ୍ତେଜନ, ଧୂପନ, ସୁଗନ୍ଧିକରଣ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଧୂପଦ୍ରବ୍ୟ, ସ୍ନାନ ସୁଗନ୍ଧି, ସୁଗନ୍ଧିତ ତେଲ, ମୁଖବାସ, ଗୁଳି/ବଟି ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ପଦ୍ଧତି ତାଲିକାଭୁକ୍ତ। ଶେଷରେ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ରାତ୍ରିଚର୍ଯ୍ୟାରେ ସାବଧାନତା, ସୁରକ୍ଷା ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାକୁ ଧାର୍ମିକ ରାଜ୍ୟଶାସନର ଅଂଗ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे राजधर्मो नाम द्वाविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रयोविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच वक्ष्ये ऽन्तःपुरचिन्तां च धर्माद्याः पुरुषार्थकाः अन्योन्यरक्षया तेषां सेवा कार्या स्त्रिया नृपैः
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ “ରାଜଧର୍ମ” ନାମକ ଦ୍ୱିଶତ ଦ୍ୱାବିଂଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ “ରାଜଧର୍ମାଃ” ବିଷୟକ ଦ୍ୱିଶତ ତ୍ରୟୋବିଂଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ପୁଷ୍କର କହିଲେ—ଅନ୍ତଃପୁର (ରାଜଗୃହ) ପରିଚାଳନା ମଧ୍ୟ ମୁଁ କହିବି। ଧର୍ମ ଆଦି ପୁରୁଷାର୍ଥ ରକ୍ଷଣୀୟ; ତେଣୁ ପରସ୍ପର ରକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ରାଜାମାନେ ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ସେବା ଓ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 2
मासेनैकेनेति छ , ज च धर्ममूलो ऽर्थविटपस् तथा कर्मफलो महान् त्रिवर्गपादपस्तत्र रक्षया फलभागं भवेत्
ଧର୍ମ ତାହାର ମୂଳ, ଅର୍ଥ ତାହାର ଶାଖା, ଏବଂ କର୍ମଫଳ ହେଉଛି ତାହାର ମହାଫଳ। ଏହା ତ୍ରିବର୍ଗର ବୃକ୍ଷ; ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କଲେ ଫଳରେ ଭାଗ ମିଳେ।
Verse 3
कामाधीनाः स्त्रियो राम तदर्थं रत्नसङ्ग्रहः सेव्यास्ता नातिसेव्याश् च भूभुजा विषयैषिणा
ହେ ରାମ! ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କାମାଧୀନ; ସେମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ରତ୍ନ ସଂଗ୍ରହ ହୁଏ। ବିଷୟଭୋଗ ଆକାଙ୍କ୍ଷୀ ରାଜା ସେମାନଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗ କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଅତିରିକ୍ତ ଆସକ୍ତି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 4
आहारो मैथुनन्निद्रा सेव्या नाति हि रुग् भवेत् मञ्चाधिकारे कर्तव्याः स्त्रियः सेव्याः स्वरामिकाः
ଆହାର, ମୈଥୁନ ଓ ନିଦ୍ରା—ଏଗୁଡ଼ିକ ଆଚରଣୀୟ, କିନ୍ତୁ ଅତି ନୁହେଁ; କାରଣ ଅତିରେ ରୋଗ ହୁଏ। ଶୟ୍ୟା ଓ ପରିସ୍ଥିତିର ଯଥୋଚିତ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରଖି, ନିଜକୁ ଅନୁକୂଳ ଓ ପ୍ରିୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 5
दुष्टान्याचरते या तु नाबिनन्दति तत्कथां ऐक्यं द्विषद्भिर्व्रजति गर्वं वहति चोद्धता
ଯେ ସ୍ତ୍ରୀ ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ ଆଚରେ, ସେ (ଧର୍ମମୟ) କଥାରେ ଆନନ୍ଦ ମାନେ ନାହିଁ, ଦ୍ୱେଷୀମାନଙ୍କ ସହ ଏକତା କରେ, ଏବଂ ଉଦ୍ଧତ ହୋଇ ଗର୍ବ ବହନ କରେ—ସେ ଦୂଷିତ ସ୍ୱଭାବର ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 6
चुम्बिता मार्ष्टि वदनं दत्तन्न बहु मन्यते स्वपित्यादौ प्रसुप्तापि तथा पश्चाद्विबुध्यते
ଚୁମ୍ବିତ ହେଲେ ସେ ମୁହଁ ପୋଛେ; ଦିଆଯାଇଥିବା ଭୋଜନକୁ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ମୂଲ୍ୟ ଦିଏ ନାହିଁ। ପ୍ରଥମେ ଶୁଇଥିବା ପରି ଲାଗେ, ପରେ ଜାଗି ସଚେତନ ହୁଏ।
Verse 7
स्पृष्टा धुनोति गात्राणि गात्रञ्च विरुणद्धि या ईषच्छृणोति वाक्यानि प्रियाण्यपि पराङ्मुखी
ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ସେ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଝାଡ଼ିଦିଏ ଏବଂ ଦେହକୁ ଦୂରେ ସରାଏ। ପ୍ରିୟଙ୍କ ମଧୁର ବାକ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସେ ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ଶୁଣେ, ମୁହଁ ଫେରାଇ ରହେ।
Verse 8
न पश्यत्यग्रदत्तन्तु जघनञ्च निगूहति दृष्टे विवर्णवदना मित्रेष्वथ पराङ्मुखी
ଆଗରେ ରଖାଯାଇଥିବାକୁ ସେ ଦେଖେ ନାହିଁ; ନିଜ ଜଘନକୁ ଲୁଚାଏ। ଦେଖାଗଲେ ମୁହଁ ବିବର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁହଁ ଫେରାଇ ରହେ।
Verse 9
तत्कामितासु च स्त्रीसु मध्यस्थेव च लक्ष्यते ज्ञातमण्डनकालापि न करोति च मण्डनं
ଯେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ସେ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ପରି ନିର୍ଲିପ୍ତ ଦେଖାଯାଏ। ମଣ୍ଡନର ଯଥାକାଳ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ମଣ୍ଡନ କରେ ନାହିଁ।
Verse 10
या सा विरक्ता तान्त्यक्त्वा सानुरागां स्त्रियम्भजेत् दृष्ट्वैव हृष्टा भवति वीक्षिते च पराङ्मुखी
ଯେ ସ୍ତ୍ରୀ ବିରକ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସାନୁରାଗ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ। ସ୍ନେହବତୀ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଦେଖିମାତ୍ରେ ହର୍ଷିତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ସିଧା ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିଲେ ଲଜ୍ଜାରେ ମୁହଁ ଫେରାଏ।
Verse 11
कामाधरा इति घ , ञ च लज्जाधिकारे इति ख , छ च सुवासिका इति क द्विष्टान्याचक्षते इति ञ न पश्यत्यग्रदत्तन्त्वित्यादिः, मित्रेष्वथ पराङ्मुखीत्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति स्त्रियं व्रजेदिति घ , ञ च दृश्यमना तथान्यत्र दृष्टिं क्षिपति चञ्चलां तथाप्युपावर्तयितुं नैव शक्नोत्यशेषतः
‘କାମାଧରା’—ଘ ଓ ଞ ପାଣ୍ଡୁଲିପିର ପାଠ; ‘ଲଜ୍ଜାଧିକାରେ’—ଖ ଓ ଛର ପାଠ; ‘ସୁବାସିକା’—କର ପାଠ; ‘ଦ୍ୱିଷ୍ଟାନ୍ୟାଚକ୍ଷତେ’—ଞର ପାଠ। ‘…ନ ପଶ୍ୟତି…’ (‘ଅଗ୍ରଦତ୍ତନ୍ତ୍ୱ…’ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ) ପାଠ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ‘ମିତ୍ରେଷ୍ୱଥ ପରାଙ୍ମୁଖୀ…’ ଅନ୍ତିମ ପାଠ ଜ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ନାହିଁ। ‘ସ୍ତ୍ରିୟଂ ବ୍ରଜେତ୍’—ଘ ଓ ଞର ପାଠ। ଅର୍ଥ: ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ୟତ୍ର ଛାଡ଼େ; କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଫେରାଇ ପାରେ ନାହିଁ।
Verse 12
विवृणीति तथाङ्गानि स्वस्या गुह्यानि भार्गव गर्हितञ्च तथैवाङ्गं प्रयत्नेन निगूहति
ହେ ଭାର୍ଗବ! କେହି ନିଜର ଗୁହ୍ୟ ଅଙ୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରିଦିଏ; ଏବଂ ସେହିପରି ନିନ୍ଦନୀୟ ଅଙ୍ଗ (କିମ୍ବା ଦୋଷ)କୁ ପ୍ରୟାସରେ ଲୁଚାଏ।
Verse 13
तद्दर्शने च कुरुते बालालिङ्गनचुम्बनं आभाष्यमाणा भवति सत्यवाक्या तथैव च
ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ସେ ଶିଶୁସଦୃଶ ଆଲିଙ୍ଗନ ଓ ଚୁମ୍ବନ କରେ; ଏବଂ କଥା କହିଲେ ସେ ସତ୍ୟବାଦିନୀ ହୋଇଯାଏ—ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 14
स्पृष्टा पुलकितैर् अङ्गैः स्वेदेनैव च भुज्यते करोति च तथा राम सुलभद्रव्ययाचनं
ସ୍ପର୍ଶ ହେଲେ ତାହାର ଅଙ୍ଗରେ ରୋମାଞ୍ଚ ହୁଏ ଏବଂ ସେ ଯେନ ପସିନାରେ ହିଁ ଗଳିଯାଏ; ଏବଂ ହେ ରାମ, ସେ ସହଜଲଭ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯାଚନା କରେ।
Verse 15
ततः स्वल्पमपि प्राप्य करोति परमां मुदं नामसङ्कीर्तनादेव मुदिता बहु मन्यते
ତାପରେ ଅଳ୍ପମାତ୍ର ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପରମ ଆନନ୍ଦ କରେ; କେବଳ ନାମସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନରେ ହିଁ ପ୍ରମୁଦିତ ହୋଇ ସେଇ (ଅଳ୍ପ)କୁ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ବୋଲି ମନେ କରେ।
Verse 16
करजाङ्काङ्कितान्यस्य फलानि प्रेषयत्यपि तत्प्रेषितञ्च हृदये विन्यसत्यपि चादरात्
ନିଜ ହାତର ଚିହ୍ନାଙ୍କିତ ଫଳ ଯଦି ପଠାଏ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ସେଇ ଭକ୍ତ ପଠାଇଥିବା ବସ୍ତୁକୁ ଆଦରରେ ହୃଦୟରେ ରଖେ ମଧ୍ୟ, ତାହା ଭକ୍ତିମୟ ଅର୍ପଣ ଭାବେ ଗ୍ରହୀତ ହୁଏ।
Verse 17
आलिङ्गनैश् च गात्राणि लिम्पतीवामृतेन या सुप्ते स्वपित्यथादौ च तथा तस्य विबुध्यते
ଯେ ନାରୀ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ଯେନେ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗରେ ଅମୃତ ଲେପନ କରୁଛି ବୋଲି ଲାଗେ—ସେ ଯେତେବେଳେ ସେ ଶୁଇଥାଏ, ଆରମ୍ଭରୁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ସେଇ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଏବଂ ସେହିପରି ସେ ଜାଗେ।
Verse 18
उरू स्पृशति चात्यर्थं सुप्तञ्चैनं विबुध्यते कपित्थचूर्णयोगेन तथा दघ्नः स्रजा तथा
ତାଙ୍କ ଉରୁକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ସେ ଶୁଇପଡ଼େ; କପିତ୍ଥ (କାଠବେଳ) ଚୂର୍ଣ୍ଣର ଯୋଗ ଲଗାଇ ତାକୁ ଜଗାଇପାରିବ; ଏବଂ ଦଧିର ସ୍ରଜା (ମାଳା) ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସେ ଜାଗେ।
Verse 19
घृतं सुगन्धि भवति दुग्धैः क्षिप्तैस् तथा यवैः भोज्यस्य कल्पनैवं स्याद्गन्धमुक्तिः प्रदर्श्यते
ଘିଅରେ ଦୁଧ ମିଶାଇଲେ ତାହା ସୁଗନ୍ଧିତ ହୁଏ, ଏବଂ ସେହିପରି ଯବ ମିଶାଇଲେ ମଧ୍ୟ। ଏଭଳି ଭୋଜ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ସୁଗନ୍ଧ ଉତ୍ପାଦନ/ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇଛି।
Verse 20
शौचमाचमनं राम तथैव च विरेचनं भावना चैव पाकश् च बोधनं धूपनन्तथा
ହେ ରାମ! ଶୌଚ, ଆଚମନ, ଏବଂ ବିରେଚନ; ସହିତ ଭାବନା, ପାକ, ବୋଧନ ଓ ଧୂପନ—ଏସବୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।
Verse 21
वासनञ्चैव निर्दिष्टं कर्माष्टकमिदं स्मृतं कपित्थबिल्वजम्वाम्रकरवीरकपल्लवैः
ବାସନ (ସୁଗନ୍ଧ-ଲେପନ) ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଏହାକୁ କର୍ମାଷ୍ଟକ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। କପିତ୍ଥ, ବିଲ୍ୱ, ଜମ୍ବୁ, ଆମ୍ର ଓ କରବୀରର କୋମଳ ପଲ୍ଲବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା।
Verse 22
कृत्वोदकन्तु यद्द्रव्यं शौचितं शौचनन्तु तत् तेषामभावे शौचन्तु मृगदर्पाम्भसा भवेत्
ଯେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଜଳପ୍ରୟୋଗରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ସେହି ଶୌଚନ (ଶୁଦ୍ଧିର ସାଧନ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସେଗୁଡ଼ିକ ନଥିଲେ ମୃଗଦର୍ପ (ହରିଣ-କସ୍ତୁରୀ) ମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ଶୌଚ ହୁଏ।
Verse 23
नखं कुष्ठं घनं मांसी स्पृक्कशैलेयजं जलं तथैव कुङ्कुमं लाक्षा चन्दनागुरुनीरदं
ନଖ, କୁଷ୍ଠ, ଘନ, ମାଂସୀ, ସ୍ପୃକ୍କ, ଶୈଲେୟସିଦ୍ଧ ଜଳ; ଏବଂ କୁଙ୍କୁମ, ଲାକ୍ଷା, ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ, ନୀରଦ (କସ୍ତୁରୀ)— ଏହି ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ।
Verse 24
सरलं देवकाष्ठञ्च कर्पूरं कान्तया सह बालः कुन्दुरुकश् चैव गुग्गुलुः श्रीनिवासकः
ସରଳ, ଦେବକାଷ୍ଠ, କର୍ପୂର— କାନ୍ତା ସହ; ଏବଂ ବାଲା, କୁନ୍ଦୁରୁକ (ଲୋବାନ), ଗୁଗ୍ଗୁଲୁ, ଶ୍ରୀନିବାସକ— ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ (ଧୂପ/ସୁଗନ୍ଧ ପାଇଁ) ଉପଯୋଗୀ।
Verse 25
सह सर्जरसेनैवं धूपद्रव्यैकविंशतिः धूपद्रव्यगणादस्मादेकविंशाद्यथेच्छया
ଏଭଳି ସର୍ଜରସ ସହିତ ଧୂପଦ୍ରବ୍ୟ ଏକୋଇଶି ହୁଏ। ଏହି ଧୂପଦ୍ରବ୍ୟ-ଗଣରୁ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଏକୋଇଶି ଦ୍ରବ୍ୟ ବାଛିହେବ।
Verse 26
द्वे द्वे द्रव्ये समादाय सर्जभागैर् नियोजयेत् नखपिण्याकमलयैः संयोज्य मधुना तथा
ଦୁଇ ଦୁଇ ଦ୍ରବ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ସର୍ଜ (ରେଜିନ)ର ନିୟତ ଭାଗ ସହ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ପୁନଶ୍ଚ ନଖ, ପିଣ୍ୟାକ ଓ କମଳତନ୍ତୁ ସହ ଯୋଗ କରି, ମଧୁ ସହିତ ମଧ୍ୟ ସଂଯୋଜନ କରିବା।
Verse 27
धूपयोगा भवन्तीह यथावत् स्वेच्छया कृताः त्वचन्नाडीं फलन्तैलं कुङ्कुमं ग्रन्थि प्रवर्तकं
ଏଠାରେ ଧୂପ-ଯୋଗଗୁଡ଼ିକ ବିଧିପୂର୍ବକ, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ କରାଗଲେ ଯଥାବତ୍ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଏଥିରେ ତ୍ୱଚା (ଛାଲ) ଓ ନଳୀସଦୃଶ ଡାଣ୍ଡ, ଫଳ ଓ ତୈଳ, କୁଙ୍କୁମ ଏବଂ ଗ୍ରନ୍ଥି-ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଥାଏ।
Verse 28
शैलेयन्तगरं क्रान्तां चोलङ्कर्पूरमेव च मांसीं सुराञ्च कुष्ठञ्च स्नानद्रव्याणि निर्दिशेत्
ସ୍ନାନଦ୍ରବ୍ୟ ଭାବେ ଶୈଲେୟ, ତଗର, କ୍ରାନ୍ତା, ଚୋଲ, କର୍ପୂର, ମାଂସୀ, ସୁରା ଏବଂ କୁଷ୍ଠ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 29
एतेभ्यस्तु समादाय द्रव्यत्रयमथेच्छया मृगदर्पयुतं स्नानं कार्यं कन्दर्पवर्धनं
ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ତିନି ଦ୍ରବ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି, ମୃଗଦର୍ପ (କସ୍ତୁରୀ)ଯୁକ୍ତ ସ୍ନାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା କନ୍ଦର୍ପ (କାମ) ବର୍ଧକ।
Verse 30
त्वङ्मुरानलदैस्तुल्यैर् वालकार्धसमायुतैः स्नानमुत्पलगन्धि स्यात् सतैलं कुङ्कुमायते
ତ୍ୱକ୍ (ଦାଲଚିନି), ମୁରା ଓ ନଲଦ—ସମାନ ଭାଗ, ସହିତ ବାଲକାର ଅର୍ଧଭାଗ ଯୋଗେ ଯେ ସ୍ନାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ, ତାହା ଉତ୍ପଲ-ଗନ୍ଧି ହୁଏ; ତୈଳ ସହ ମିଶିଲେ ତାହା କୁଙ୍କୁମ-ସଦୃଶ ହୋଇଯାଏ।
Verse 31
जातीपुषसुगन्धि स्यात् तगरार्धेन योजितं सद्ध्यामकं स्याद्वकुलैस्तुल्यगन्धि मनोहरं
ତଗରର ଅର୍ଧମାତ୍ରା ଯୋଗ କଲେ ଏହା ଜାତୀ-ପୁଷ୍ପ ସଦୃଶ ମଧୁର ସୁଗନ୍ଧିମୟ ହୁଏ। ଏହା ଉତ୍ତମ ଧ୍ୟାମକ-ପ୍ରସ୍ତୁତି ହୋଇ, ବକୁଳ-ପୁଷ୍ପତୁଲ୍ୟ ମନୋହର ଗନ୍ଧ ଧାରଣ କରେ।
Verse 32
चन्दनागुरुशैलजमिति ख , छ च देवदारुश्चेति घ , ञ च ग्रन्थिपर्णकमिति ग , घ , ञ च सह सर्जरसेनेत्यादिः चोलं कर्पूरमेव चेत्यन्तः पाठः ट पुस्तके नास्ति मञ्जिष्ठातगरं चोलं त्वचं व्यघ्रनखं नक्खं गन्धपत्रञ्च विन्यस्य गन्धतैलं भवेच्छुभं
ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା, ତଗର, ଚୋଳ (ଛାଣିବା/ଭିଜାଇବା ପାଇଁ ବସ୍ତ୍ର), ଦାଲଚିନିର ତ୍ୱଚା, ବ୍ୟାଘ୍ରନଖ, ନକ୍ଖ ଓ ଗନ୍ଧପତ୍ର—ଏସବୁକୁ ଏକତ୍ର ରଖିଲେ ଶୁଭ ଗନ୍ଧତୈଳ ହୁଏ।
Verse 33
तैलं निपीडितं राम तिलैः पुष्पाधिवासितैः वासनात् पुष्पसदृशं गन्धेन तु भवेद् ध्रुवं
ହେ ରାମ! ପୁଷ୍ପଦ୍ୱାରା ସୁଗନ୍ଧିତ କରାଯାଇଥିବା ତିଳରୁ ନିପୀଡିତ ତୈଳ, ସେହି ବାସନା-ପ୍ରଭାବରେ ଗନ୍ଧରେ ପୁଷ୍ପସଦୃଶ ହୁଏ; ନିଶ୍ଚୟ ତାହା ସୁଗନ୍ଧ ଧାରଣ କରେ।
Verse 34
एलालवङ्गकक्कोलजातीफलनिशाकराः जातीपत्रिकया सार्धं स्वतन्त्रा मुखवासकाः
ଏଲା, ଲବଙ୍ଗ, କକ୍କୋଳ, ଜାତୀଫଳ, କର୍ପୂର ଏବଂ ଜାତୀପତ୍ରିକା (ଜାବିତ୍ରୀ)—ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଅଲଗା ଭାବେ ମଧ୍ୟ ମୁଖବାସ (ମୁଖ-ସୁଗନ୍ଧ) ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।
Verse 35
कर्पूरं कुङ्कुमं कान्ता मृगदर्पं हरेणुकं कक्कोलैलालवङ्गञ्च जातौ कोशकमेव च
କର୍ପୂର, କୁଙ୍କୁମ, କାନ୍ତା, ମୃଗଦର୍ପ (କସ୍ତୂରୀ), ହରେଣୁକା, କକ୍କୋଳ, ଏଲା, ଲବଙ୍ଗ, ଜାତୀଫଳ ଏବଂ କୋଶକ—ଏସବୁ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 36
त्वक्पत्रं त्रुटिमुस्तौ च लतां कस्तूरिकं तथा कण्टकानि लवङ्गस्य फलपत्रे च जातितः
ଦାଲଚିନିର ଛାଲ ଓ ତେଜପତ୍ର, ତ୍ରୁଟି ଓ ମୁସ୍ତା, ସୁଗନ୍ଧିତ ଲତା (ଜଟାମାଂସୀ-ପ୍ରକାର), ଏବଂ କସ୍ତୁରୀ; ଲବଙ୍ଗର କଳି (କଣ୍ଟକ) ଓ ଜାତିଫଳର ଫଳ ଓ ପତ୍ର—ଏହିମାନେ ଏଠାରେ ଗଣିତ।
Verse 37
कटुकञ्च फलं राम कार्षिकाण्युपकल्पयेत् तच्चूर्णे खदिरं सारं दद्यात्तुर्यं तु वासितं
ଏବଂ ହେ ରାମ, କଟୁକ ଫଳ (ହରିତକୀ-ଆଦି) କର୍ଷ-ପରିମାଣରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ। ସେହି ଚୂର୍ଣ୍ଣରେ ଖଦିର-ସାର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଦେଇ, ତାହାକୁ ସୁଗନ୍ଧିତ କରି (ଭଲଭାବେ ପକାଇ) ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 38
सहकाररसेनास्मात् कर्तव्या गुटिकाः शुभाः मुख न्यस्ताः सुगन्धास्ता मुखरोगविनाशनाः
ଏହାରୁ ଆମ୍ବ ରସ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଗୁଟିକା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ। ମୁଖରେ ରଖିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ସୁଗନ୍ଧିତ ହୁଏ ଏବଂ ମୁଖରୋଗ ନାଶ କରେ।
Verse 39
पूगं प्रक्षालितं सम्यक् पञ्चपल्लववारिणा शक्त्या तु गुटिकाद्रव्यैर् वासितं मुखवासकं
ପୁଗ (ସୁପାରି)କୁ ପାଞ୍ଚ କୋମଳ ପଲ୍ଲବ-ଜଳରେ ଭଲଭାବେ ଧୋଇବା ଉଚିତ। ପରେ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଗୁଟିକା-ଦ୍ରବ୍ୟଦ୍ୱାରା ସୁଗନ୍ଧିତ କଲେ ତାହା ‘ମୁଖବାସକ’ (ମୁଖ-ସୁଗନ୍ଧକ) ହୁଏ।
Verse 40
कटुकं दन्तकाष्ठञ्च गोमूत्रे वासितं त्र्यहं कृतञ्च पूगवद्राम मुखसौगन्धिकारकं
କଟୁକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଦନ୍ତକାଷ୍ଠକୁ ଗୋମୂତ୍ରରେ ତିନି ଦିନ ଭିଜାଇ, ପରେ ସୁପାରି ପରି ଆକାର କରି—ହେ ରାମ—ତାହା ମୁଖର ସୁଗନ୍ଧିକାରକ ହୁଏ।
Verse 41
त्वक्पथ्ययोः समावंशौ शशिभागार्धसंयुतौ नागवल्लीसमो भाति मुखवासो मनोहरः
ଦାଲଚିନିର ଛାଲ ଓ ହରୀତକୀ ସମାନ ଭାଗ ନେଇ, ତାହାରେ ଅର୍ଧ ଭାଗ କର୍ପୂର ମିଶାଇଲେ ମନୋହର ମୁଖବାସ ହୁଏ; ଏହା ପାନପତ୍ର ସମ ଗନ୍ଧ ଦିଏ।
Verse 42
कन्दुकञ्चेति ख , छ च दद्यात्तुर्थं तुलोन्मितमिति ट , छ च कक्कोलैलेत्यादिः गुटिकाः शुभा इत्य् अन्तः पाठः घ , ज पुस्तकद्वये नास्ति एवं कुर्यात् सदा स्त्रीणां रक्षणं पृथिवीपतिः न चासां विश्वसेज्जातु पुत्रमातुर्विशेषतः
‘କନ୍ଦୁକଞ୍ଚ’—ଖ ଓ ଛ ପାଣ୍ଡୁଲିପିର ପାଠ; ‘ତୁଳାମାପରେ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଦେବା ଉଚିତ’—ଟ ଓ ଛ ପାଠ; ଏବଂ ‘କକ୍କୋଲ ଆଦି—ଏହି ଗୁଟିକା ଶୁଭ’—ଘ ଓ ଜ ପରମ୍ପରାର ଅନ୍ତଃପାଠ, କିନ୍ତୁ ଦୁଇ ପୁସ୍ତକରେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଭାବେ ପୃଥିବୀପତି ସଦା ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ରକ୍ଷା କରିବେ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ କେବେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବେ ନାହିଁ—ବିଶେଷତଃ ପୁତ୍ରମାତା ବିଷୟରେ।
Verse 43
न स्वपेत् स्त्रीगृहे रात्रौ विश्वासः कृत्रिमो भवेत्
ରାତିରେ ସ୍ତ୍ରୀର ଘରେ ଶୋଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସେଠାରେ ବିଶ୍ୱାସ କୃତ୍ରିମ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତ ହୋଇପାରେ।
Frequently Asked Questions
Palace order is framed as protection of the trivarga: dharma grounds the system, artha sustains it, and karmaphala is the outcome; therefore inner-household regulation is a dharmic duty, not merely private conduct.
A structured regimen of hygiene and perfumery: cleansing, ācamana, purgation, bhāvanā (impregnation/levigation), pāka (cooking/decoction), bodhana (stimulation), dhūpana (fumigation), and vāsana (perfuming), plus ingredient catalogues for incense, baths, oils, and mouth-perfumes.
By insisting that disciplined restraint, cleanliness, and prudent governance preserve dharma and social stability; such order supports ethical action and mental clarity, creating conditions for higher spiritual practice.
The ruler is advised to maintain protective vigilance and avoid naïve trust in sensitive domestic contexts, including the explicit warning against sleeping at night in a woman’s house due to unreliable ‘artificial’ trust.