Adhyaya 227
Raja-dharmaAdhyaya 2279 Verses

Adhyaya 227

युद्धयात्रा (Yuddhayātrā) — The War-Expedition

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦଣ୍ଡପ୍ରଣୟନ ପରେ ରାଜାଙ୍କ ପରବର୍ତ୍ତୀ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ—ଯାତ୍ରା (ସେନା ଅଭିଯାନ) କେବେ ଓ କିପରି କରିବେ—ତାହାର ନିଷ୍ପତ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପୁଷ୍କର ରାଜଧର୍ମ ଓ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଆଧାରରେ ମାନଦଣ୍ଡ ଦେଇଛନ୍ତି: ବଳବାନ ଶତ୍ରୁର ଭୟ ଥିଲେ, ବିଶେଷକରି ପଛଦିଗରୁ ଆକ୍ରମଣକାରୀ ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରାହ ଲାଭରେ ଥିଲେ ରାଜା କୁଚ କରିବେ; କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଯାଞ୍ଚ—ସଜ୍ଜ ଯୋଦ୍ଧା, ସହାୟକ-ପରିଚର, ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ରସଦ, ଏବଂ ରାଜଧାନୀ/ଆଧାରସ୍ଥାନର ସୁରକ୍ଷା। ପରେ ନିମିତ୍ତଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମୟନିର୍ଣ୍ଣୟ—ଶତ୍ରୁପକ୍ଷର ଆପଦ, ଭୂକମ୍ପର ଦିଗ, କେତୁଦୋଷ ଇତ୍ୟାଦି ସୂଚକ। ଦେହସ୍ଫୁରଣ, ସ୍ୱପ୍ନଲକ୍ଷଣ ଓ ଶକୁନ-ଅପଶକୁନ ଦେଖି ଦୁର୍ଗ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେବା ଓ ବିଜୟ ପରେ ଫେରିବା କୁହାଯାଇଛି। ଋତୁଅନୁସାରେ ସେନାବିନ୍ୟାସ—ବର୍ଷାରେ ପଦାତି-ଗଜବଳ ପ୍ରଧାନ, ଶୀତ/ବସନ୍ତ/ଆରମ୍ଭ ଶରତରେ ରଥ-ଅଶ୍ୱବଳ ଅଧିକ; ନିମିତ୍ତ ଡାହାଣ-ବାମ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷ ଭେଦରେ ବିଚାର୍ଯ୍ୟ।

Shlokas

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे दण्डप्रणयनं नाम षड्विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्तविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः युद्धयात्रा पुष्कर उवाच यदा मन्येत नृपतिराक्रन्देन बलीयसा पार्ष्णिग्राहो ऽभिभूतो मे तदा यात्रां प्रयोजयेत्

ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣର “ଦଣ୍ଡପ୍ରଣୟନ” ନାମକ ୨୨୬ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ୨୨୭ତମ ଅଧ୍ୟାୟ “ଯୁଦ୍ଧଯାତ୍ରା” ଆରମ୍ଭ। ପୁଷ୍କର କହିଲେ—ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଭାବେ ଯେ ବଳବାନ ଶତ୍ରୁ ଯୁଦ୍ଧନାଦ ସହିତ ତାକୁ ଚାପି ଦେଉଛି ଏବଂ ପଛଦିଗରୁ ଆକ୍ରମଣକାରୀ ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରାହ ତାକୁ ଅଧିକୃତ କରିଛି, ସେତେବେଳେ ସେ ସେନାଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 2

पुष्ता योधा भृटा भृत्याः प्रभूतञ्च बलं मम मूलरक्षासमर्थो ऽस्मि तैर् गत्वा शिविरे व्रजेत्

ମୋ ଯୋଧାମାନେ ସୁସଜ୍ଜିତ ଓ ସୁପୋଷିତ; ଭାଡ଼ା ସେନା ଓ ସେବକମାନେ ମଧ୍ୟ ଭଲଭାବେ ପାଳିତ; ମୋର ବଳ ପ୍ରଚୁର। ମୁଁ ମୂଳ ଆଧାରକୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସମର୍ଥ; ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଯାଇ ଶିବିରକୁ ଅଗ୍ରସର ହେବା ଉଚିତ।

Verse 3

शत्रोर्वा व्यसने यायात् दैवाद्यैः पीडितं परं भूकम्पो यान्दिशं याति याञ्च केतुर्व्यदूषयत्

କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ ବିପଦରେ ପଡ଼ିଥାଇପାରେ—ଦୈବ ଆଦି ନିୟନ୍ତ୍ରଣାତୀତ କାରଣରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡ଼ିତ। (ଏହା) ଭୂକମ୍ପ ଯେ ଦିଗକୁ ଯାଏ ଏବଂ କେତୁ (ଧୂମକେତୁ) ଯେ ଦିଗକୁ ଦୂଷିତ କରେ, ସେହି ଦିଗରୁ ଜଣାଯାଏ।

Verse 4

विद्विष्टनाशकं सैन्यं सम्भूतान्तःप्रकोपनं शरीरस्फुरणे धन्ये तथा सुस्वप्रदर्शने

ଦ୍ୱେଷ୍ୟ ଶତ୍ରୁକୁ ନାଶ କରୁଥିବା ସେନା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଏବଂ ଅନ୍ତରେ ଉଦ୍ବେଗ/ଉତ୍ସାହ ଜନ୍ମେ। ଶରୀରରେ ଶୁଭ ସ୍ଫୁରଣ ହେବା ଓ ଭଲ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖାଯିବା—ଏହିମାନେ ଲକ୍ଷଣ।

Verse 5

निमित्ते शकुने धन्ये जाते शत्रुपुरं व्रजेत् पुनर्जित्वेति ग , घ , ज च तैर् वृत्वा इति साधुः सम्भूतान्तःकोपदमिति ख , छ च पदातिनागबहुलां सेनां प्रावृषि योजयेत्

ଶୁଭ ଶକୁନ-ନିମିତ୍ତ ଘଟିଲେ ଶତ୍ରୁପୁରକୁ ଅଗ୍ରସର ହେବା ଉଚିତ; କିଛି ପାଠରେ—ଜିତି ପୁଣି ଫେରିବା—ବୋଲି ଅଛି। ସେନାକୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ବାଛି/ବିନ୍ୟାସ କରି ଆଗେଇବା ଶ୍ରେୟ। ବର୍ଷାକାଳରେ ପଦାତି ଓ ହାତୀ ବହୁଳ ସେନା ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 6

हेमन्ते शिशिरे चैव रथवाजिसमाकुलां चतुरङ्गबलोपेतां वसन्ते वा शरन्म्मुखे

ହେମନ୍ତ ଓ ଶିଶିର ଋତୁରେ, କିମ୍ବା ବସନ୍ତରେ, ଅଥବା ଶରତ୍‌ର ଆରମ୍ଭରେ, ରଥ ଓ ଅଶ୍ୱରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଚତୁରଙ୍ଗବଳଯୁକ୍ତ ସେନା ନେଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 7

सेना पदातिबहुला शत्रून् जयति सर्वदा अङ्गसक्षिणभागे तु शस्तं प्रस्फुरणं भवेत्

ପଦାତି ବହୁଳ ସେନା ସଦା ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରେ। ତଦୁପରି ଦେହର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଶସ୍ତ୍ର (କିମ୍ବା ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହାତ) ସ୍ଫୁରଣ ହେବା ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ।

Verse 8

न शस्तन्तु तथा वामे पृष्ठस्य हृदयस्य च लाञ्छनं पिटकञ्चैव विज्ञेयं स्फुरणं तथा

କିନ୍ତୁ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ଏବଂ ପିଠି ଓ ହୃଦୟ-ପ୍ରଦେଶରେ ଥିବା ଚିହ୍ନ ଶୁଭ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ପିଟକ (ଫୋଡ଼ା) ଓ ଦେହସ୍ଫୁରଣକୁ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଭ ବୋଲି ଜାଣିବା।

Verse 9

विपर्ययेणाभिहितं सव्ये स्त्रीणां शुभं भवेत्

ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ କହିଥିବାର ବିପରୀତ ଭାବେ, ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱର ସୂଚନା ଶୁଭ ହୁଏ।

Frequently Asked Questions

A practical threat-assessment: a stronger enemy’s aggressive pressure and the specific danger of a rear-assailing foe (pārṣṇigrāha) overpowering the king, combined with readiness in provisions and base security.

Cosmic and terrestrial indicators (earthquake-direction, comet/ketu-taint), auspicious dreams, śakuna (omen-bird) signs, and bodily sphuraṇa (twitching), with right/left-side rules and a noted reversal for women.

It recommends infantry-and-elephant-heavy forces in the rainy season, and chariot-and-horse-dense forces (within a fourfold army) in hemanta/śiśira, or alternatively in spring or early autumn.