Adhyaya 225

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे राजधर्मो नाम चतुर्विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच स्वयमेव कर्म दैवाख्यं विद्धि देहान्तरार्जितं तस्मात् पौरुषमेवेह श्रेष्ठमाहुर्मनीषिणः

ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ରାଜଧର୍ମ’ ନାମକ ୨୨୪ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ‘ରାଜଧର୍ମାଃ’ ବିଷୟକ ୨୨୫ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ପୁଷ୍କର କହିଲେ—‘ଦୈବ’ ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେ ନିଜ କର୍ମ ହିଁ; ଯାହା ଅନ୍ୟ ଦେହରେ (ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ) ଅର୍ଜିତ। ତେଣୁ ଏହି ଲୋକରେ ପୌରୁଷକୁ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ମନୀଷୀମାନେ କହନ୍ତି।

Verse 2

प्रतिकूलं तथा दैवं पौरुषेण विहन्यते सात्त्विकात् कर्मणः पूर्वात् सिद्धिः स्यात्पौरुषं विना

ପ୍ରତିକୂଳ ଦୈବକୁ ମଧ୍ୟ ପୌରୁଷ ଦ୍ୱାରା ନିହତ କରାଯାଏ; ଏବଂ ପୂର୍ବର ସାତ୍ତ୍ୱିକ କର୍ମରୁ କେବେ କେବେ ପୌରୁଷ ବିନା ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ।

Verse 3

पौरुषं दैवसम्पत्त्या काले फलति भार्गव दैवं पुरुषकारश् च द्वयं पुंसः फलावहं

ହେ ଭାର୍ଗବ! ଦୈବସମ୍ପତ୍ତିର ସହାୟତା ଥିଲେ ପୌରୁଷ ସମୟରେ ଫଳ ଦେଏ। ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ଦୈବ ଓ ପୁରୁଷକାର—ଏହି ଦୁଇଟି ମିଶି ଫଳଦାୟକ।

Verse 4

कृषेर्वृष्टिसमायोगात् काले स्युः फलसिद्धयः सधर्मं पौरुषं कुर्यान्नालसो न च दैववान्

ଯେପରି କୃଷିରେ ଚାଷ‑ବୁଣା ଓ ବର୍ଷାର ସଂଯୋଗରୁ ଯଥାକାଳେ ଫଳସିଦ୍ଧି ହୁଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ମଧ୍ୟ କାଳେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ତେଣୁ ଧର୍ମାନୁସାରେ ପୌରୁଷ କର—ନ ଆଳସୀ ହେ, ନ କେବଳ ଭାଗ୍ୟଭରସା କର।

Verse 5

सामादिभिरुपायैस्तु सर्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः साम चोपप्रदानञ्च भेददण्डौ तथापरौ

ସାମ ଆଦି ଉପାୟରେ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ୟମ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ସାମ (ସମାଧାନ), ଦାନ (ଉପହାର), ଭେଦ (ବିଭେଦ), ଦଣ୍ଡ (ଶାସନ/ବଳ) — ଏହିମାନେ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ।

Verse 6

मायोपेक्षेन्द्रजालञ्च उपायाः सप्त ताञ्छृणु द्विविधं कथितं साम तथ्यञ्चातथ्यमेव च

ମାୟା, ଉପେକ୍ଷା, ଇନ୍ଦ୍ରଜାଳ ଆଦି—ଏହି ସାତ ଉପାୟ ଶୁଣ। ସାମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ତଥ୍ୟ (ସତ୍ୟ) ଓ ଅତଥ୍ୟ (ଅସତ୍ୟ) ବୋଲି କହାଯାଇଛି।

Verse 7

तत्राप्यतथ्यं साधूनामाक्रोशायैव जायते महाकुलीना ह्य् ऋजवो धर्मनित्या जितेन्द्रियाः

ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସାଧୁମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଅତଥ୍ୟ କଥା କେବଳ ଆକ୍ରୋଶ/ନିନ୍ଦା ପାଇଁ ହିଁ ଜନ୍ମ ନେଏ। କାରଣ ମହାକୁଳୀନମାନେ ଋଜୁ, ଧର୍ମନିତ୍ୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜିତ।

Verse 8

सामसाध्या अतथ्यैश् च गृह्यन्ते राक्षसा अपि तथा तदुप्रकाराणां कृतानाञ्चैव वर्णनं

ସାମ ଦ୍ୱାରା ସାଧ୍ୟ ହେବା ପରି, ଅତଥ୍ୟ (ଛଳ/ଅସତ୍ୟ) କଥାରେ ମଧ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ସୁଦ୍ଧା ବଶ ହୋଇପାରନ୍ତି। ଏବଂ ସେହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କରାଯାଉଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଉପାୟ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ବର୍ଣ୍ଣନା ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 9

परस्परन्तु ये द्विष्टाः क्रुद्धभीतावमानिताः तेषान्भेदं प्रयुञ्जीत परमं दर्शयेद्भयं

ଯେମାନେ ପରସ୍ପର ଦ୍ୱେଷୀ—କ୍ରୁଦ୍ଧ, ଭୀତ କିମ୍ବା ଅପମାନିତ—ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ ସୃଷ୍ଟି କରି, ପରମ ଭୟ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ।

Verse 10

आत्मीयान् दर्शयेदाशां येन दोषेण बिभ्यति परास्तेनैव ते भेद्या रक्ष्यो वै ज्ञातिभेदकः

ନିଜ ଲୋକେ ଯେ ଦୋଷକୁ ଭୟ କରନ୍ତି, ସେହି ଦୋଷ ଦେଖାଇ ଲାଭର ଆଶା ଦେଖାଇବା ଉଚିତ; ସେହି ଦୁର୍ବଳତାରେ ସେମାନେ ଭେଦିତ ହୋଇପାରନ୍ତି। ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ କରାଉଥିବା ପ୍ରେରକ ରକ୍ଷ୍ୟ।

Verse 11

सामन्तकोषो वाह्यस्तु मन्त्रामात्यात्मजादिकः अन्तःकोषञ्चोपशाम्य कुर्वन् शत्रोश् च तं जयेत्

ସାମନ୍ତମାନେ ଓ ବାହ୍ୟ ସହାୟକ ସମ୍ପଦ, ସହିତ ମନ୍ତ୍ରୀ, ଅମାତ୍ୟ, ରାଜପୁତ୍ର ଆଦି—ଏହା ‘ବାହ୍ୟ କୋଷ’। ‘ଅନ୍ତଃକୋଷ’କୁ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ କରି, ପରେ ଶତ୍ରୁକୁ ଜୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 12

उपायश्रेष्ठं दानं स्याद्दानादुभयलोकभाक् न सो ऽस्ति नाम दानेन वशगो यो न जायते

ଉପାୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଦାନରେ ମଣିଷ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଉଭୟର ଭାଗୀ ହୁଏ। ଦାନରେ ବଶ ନ ହେବା ଲୋକ କେହି ନାହିଁ।

Verse 13

परस्मादर्शयेद्भयमिति ञ मन्त्रामात्यानुजादिक इति ञ दानवानेव शक्नोति संहतान् भेदितुं परान् त्रयासाध्यं साधयेत्तं दण्डेन च कृतेन च

‘ଶତ୍ରୁକୁ ଭୟ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ’—ଏହି ନୀତି; ଏବଂ ‘ମନ୍ତ୍ର, ଅମାତ୍ୟ, ଅନୁଜ/ସହାୟକ ଆଦିକୁ ପ୍ରୟୋଗ’—ଏହି ନୀତି ମଧ୍ୟ। ସାଧନସମ୍ପନ୍ନ ରାଜା ମାତ୍ର ଏକତ୍ରିତ ପ୍ରତିପକ୍ଷକୁ ଭେଦିପାରେ। ତିନି (ସାମ-ଦାନ-ଭେଦ)ରେ ଅସାଧ୍ୟ ଯାହା, ତାହା ଦଣ୍ଡ ଓ କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରୟୋଗରେ ସାଧନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 14

दण्डे सर्वं स्थितं दण्डो नाशयेद्दुष्प्रणीकृतः अदण्ड्यान् दण्डयन्नश्येद्दण्ड्यान्राजाप्यदण्डयन्

ଦଣ୍ଡରେ ସମସ୍ତ ଶାସନ-କ୍ରମ ନିହିତ। ଦଣ୍ଡ ଯଦି ଭୁଲ ଭାବେ ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ, ତେବେ ରାଜ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଅଦଣ୍ଡ୍ୟକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଲେ ସେ ନଶେ; ଦଣ୍ଡ୍ୟକୁ ଦଣ୍ଡ ନଦେଲେ ରାଜା ମଧ୍ୟ ନଶେ।

Verse 15

दैवदैत्योरगनराः सिद्धा भूताः पतत्रिणः उत्क्रमेयुः स्वमर्यादां यदि दण्डान् न पालयेत्

ଦଣ୍ଡ ଯଦି ଯଥାବିଧି ପାଳିତ ନହୁଏ, ତେବେ ଦେବ, ଦୈତ୍ୟ, ଉରଗ, ମନୁଷ୍ୟ, ସିଦ୍ଧ, ଭୂତ ଓ ପକ୍ଷୀ—ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବେ।

Verse 16

यस्माददान्तान् दमयत्यदण्ड्यान्दण्डयत्यपि दमनाद्दण्डनाच्चैव तस्माद्दण्ड विदुर्बुधाः

ଏହା ଅଦାନ୍ତମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରେ, ଏବଂ କେବେ କେବେ ଅଦଣ୍ଡ୍ୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡିତ କରେ; ଦମନ ଓ ଦଣ୍ଡନ—ଦୁହେଁ କରୁଥିବାରୁ ବୁଧମାନେ ଏହାକୁ ‘ଦଣ୍ଡ’ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

Verse 17

तेजसा दुर् निरीक्ष्यो हि राजा भास्करवत्ततः लोकप्रसादं गच्छेत दर्शनाच्चन्द्रवत्ततः

ତେଜରେ ରାଜା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୁର୍ନିରୀକ୍ଷ୍ୟ ହେଉ; କିନ୍ତୁ ଦର୍ଶନ ଦେଇ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଲୋକପ୍ରସାଦ ଲାଭ କରୁ।

Verse 18

जगद्व्याप्नोति वै चारैर् अतो राजा समीरणः दोषनिग्रहकारित्वाद्राजा वैवस्वतः प्रभुः

ଚରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେ ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟକୁ ବ୍ୟାପି ଜାଣେ; ତେଣୁ ରାଜା ‘ସମୀରଣ’ (ବାୟୁ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦୋଷ-ଅପରାଧ ନିଗ୍ରହ କରୁଥିବାରୁ ରାଜା ‘ୱୈବସ୍ୱତ’ (ୟମସଦୃଶ ନ୍ୟାୟପତି) ପ୍ରଭୁ ଅଟେ।

Verse 19

यदा दहति दुर्बुद्धिं तदा भवति पावकः यदा दानं द्विजातिभ्यो दद्यात् तस्माद्धनेश्वरः

ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିକୁ ଦହନ କରେ, ସେତେବେଳେ ସେ ପାବକ ସମ ପବିତ୍ରକାରୀ ହୁଏ। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ସେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦିଏ, ସେହି ପୁଣ୍ୟରୁ ସେ ଧନର ଅଧିପତି ହୁଏ।

Verse 20

धनधाराप्रवर्षित्वाद्देवादौ वरुणः स्मृतः क्षमया धारयंल्लेकान् पार्थिवः पार्थिवो भवेत्

ଧନଧାରା ବର୍ଷାଇବାରୁ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମେ ବରୁଣ ସ୍ମରଣୀୟ। ଏବଂ କ୍ଷମାଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଭୂପତି ନିଶ୍ଚୟ ‘ପାର୍ଥିବ’ (ପୃଥିବୀର ରାଜା) ହୁଏ।

Verse 21

उत्साहमन्त्रशक्त्याद्यै रक्षेद्यस्माद्धरिस्ततः

ଉତ୍ସାହ, ମନ୍ତ୍ର, ଶକ୍ତି ଆଦିଦ୍ୱାରା ଯେହେତୁ ସାଧକ ରକ୍ଷିତ ହୁଏ, ସେହିପାଇଁ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ‘ରକ୍ଷକ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।