Adhyaya 245
Chapter 245 — रत्नपरीक्षा (Examination of Gems)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ୍ ଅଗ୍ନି ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରତ୍ନପରୀକ୍ଷା-ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ କରନ୍ତି; ଭୂଷଣ ରାଜସତ୍ତାର ଚିହ୍ନ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭୋଗ୍ୟ-ସଂସ୍କୃତି ବୋଲି ଦର୍ଶାନ୍ତି। ହୀରା, ପନ୍ନା, ମାଣିକ୍ୟ, ମୁକ୍ତା, ନୀଳମ, ବୈଡୂର୍ୟ (କ୍ୟାଟ୍ସ-ଆଇ), ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ, ସୂର୍ଯ୍ୟକାନ୍ତ, ସ୍ଫଟିକ ଓ ଅନେକ ନାମିତ ପଥର-ଜୈବ/ଖନିଜ ଦ୍ରବ୍ୟର ତାଲିକା ଦେଇ ରାଜଦରବାରରେ ପରୀକ୍ଷା, ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ଓ ସଂଗ୍ରହ/କ୍ରୟ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ କରନ୍ତି। ରତ୍ନର ମୂଳ ମାନଦଣ୍ଡ—ଅନ୍ତଃପ୍ରଭା, ସ୍ୱଚ୍ଛତା, ନିର୍ମଳତା ଓ ସୁଗଠିତ ଆକାର, ବିଶେଷକରି ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ଜଡିତ ରତ୍ନ ପାଇଁ। ହୀରାରେ ଦୋଷଯୁକ୍ତ (ନିଷ୍ପ୍ରଭ, ଅଶୁଦ୍ଧ, ଫାଟିଥିବା, କର୍କଶ କିମ୍ବା କେବଳ ‘ମରାମତିଯୋଗ୍ୟ’) ପିନ୍ଧିବାକୁ କଠୋର ନିଷେଧ; ଉତ୍ତମ ହୀରା ଷଟ୍କୋଣ, ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁଷ ସଦୃଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟଦୀପ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ‘ଅଭେଦ୍ୟ’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ; ପନ୍ନା-ଛିଟା ଓ ଟିଆ ପଖା ଭଳି ଝଲକ ମାନକ। ମୁକ୍ତାର ଉତ୍ପତ୍ତିଭେଦ (ଶୁକ୍ତି, ଶଙ୍ଖ, ଦନ୍ତ, ମତ୍ସ୍ୟ, ମେଘ) ଦେଇ ଗୋଳାକାରତା, ଦୀପ୍ତି, ସ୍ୱଚ୍ଛତା, ଆକାରକୁ ଗୁଣ କହି ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ-ଶକୁନ-ରାଜବୈଧତା ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे आयुधलक्षणादिर्नाम चतुश् चत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः रत्नपरीक्षा अग्निर् उवाच रत्नानां लक्षणं वक्ष्ये रत्नं धार्यमिदं नृपैः वज्रं मरकतं रत्नं पद्मरागञ्च मौक्तिकं
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ “ଆୟୁଧଲକ୍ଷଣାଦି” ନାମକ ୨୪୪ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ୨୪୫ତମ ଅଧ୍ୟାୟ “ରତ୍ନପରୀକ୍ଷା” ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ମୁଁ ରତ୍ନମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ କହିବି; ରାଜାମାନେ ଧାରଣ କରିବାଯୋଗ୍ୟ ରତ୍ନ—ବଜ୍ର (ହୀରା), ମରକତ (ପନ୍ନା), ପଦ୍ମରାଗ (ମାଣିକ୍ୟ) ଓ ମୌକ୍ତିକ (ମୋତି)।
Verse 2
इन्द्रनीलं महानीलं वैदूर्यं गन्धशस्यकं चन्द्रकान्तं सूर्यकान्तं स्फटिकं पुलकं तथा
ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ, ମହାନୀଳ, ବୈଦୂର୍ୟ, ଗନ୍ଧଶସ୍ୟକ; ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ, ସୂର୍ୟକାନ୍ତ, ସ୍ଫଟିକ ଓ ପୁଲକ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ (ରତ୍ନରୂପେ) ଗଣିତ।
Verse 3
कर्केतनं पुष्परागं तथा ज्योतीरसं द्विज स्पटिकं राजपट्टञ्च तथा राजमयं शुभं
ହେ ଦ୍ୱିଜ! କର୍କେତନ, ପୁଷ୍ପରାଗ ଓ ଜ୍ୟୋତୀରସ; ତଥା ସ୍ଫଟିକ, ରାଜପଟ୍ଟ ଏବଂ ଶୁଭ ରାଜମୟ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ (ରତ୍ନ/ଦ୍ରବ୍ୟ) ଅଟନ୍ତି।
Verse 4
सौगन्धिकं तथा गञ्जं शङ्खब्रह्ममयं तथा गोमेदं रुधिराक्षञ्च तथा भल्लातकं द्विज
ହେ ଦ୍ୱିଜ! ସୌଗନ୍ଧିକ, ଗଞ୍ଜ; ତଥା ଶଙ୍ଖଜ ଓ ‘ବ୍ରହ୍ମମୟ’ ଦ୍ରବ୍ୟ; ଗୋମେଦ, ରୁଧିରାକ୍ଷ ଓ ଭଲ୍ଲାତକ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଚାର୍ଯ୍ୟ।
Verse 5
धूलीं मरकतञ्चैव तुथकं सीसमेव च पीलुं प्रवालकञ्चैव गिरिवज्रं द्विजोत्तम
ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଧୂଳି (ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚୂର୍ଣ୍ଣ), ମରକତ, ତୁଥକ (ନୀଳ ତୁଥ/ଭିଟ୍ରିଅଲ), ସୀସା, ପୀଲୁ, ପ୍ରବାଳ ଓ ଗିରିବଜ୍ର—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ (ଗଣ୍ୟ)।
Verse 6
भुजङ्गममणिञ्चैव तथा वज्रमणिं शुभं टिट्टिभञ्च तथा पिण्डं भ्रामरञ्च तथोत्पलं
ଭୁଜଙ୍ଗମଣି ଏବଂ ଶୁଭ ବଜ୍ରମଣି; ଆହୁରି ଟିଟ୍ଟିଭ, ପିଣ୍ଡ, ଭ୍ରାମର ଓ ଉତ୍ପଳ—ଏହି (ରତ୍ନ/ତାବିଜ) ନାମମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 7
सुवर्णप्रतिबद्धानि रत्नानि श्रीजयादिके अन्तःप्रभत्वं वैमल्यं सुसंस्थानत्वमेव च
ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ବନ୍ଧା—ଶ୍ରୀ, ଜୟ ଆଦି—ରତ୍ନମାନଙ୍କର ଅନ୍ତଃପ୍ରଭା, ବୈମଲ୍ୟ (ଦୋଷରହିତ ନିର୍ମଳତା) ଓ ସୁସଂସ୍ଥାନ (ସୁଗଠିତ ଆକାର) ଥିବା ଉଚିତ।
Verse 8
सुधार्या नैव धार्यास्तु निष्प्रभा मलिनास् तथा खण्डाः सशर्करा ये च प्रशस्तं वज्रधरणम्
ଯେ ବଜ୍ର କେବଳ ସୁଧାର୍ଯ୍ୟ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତଥା ନିଷ୍ପ୍ରଭ, ମଲିନ, ଖଣ୍ଡିତ କିମ୍ବା ବାଲୁକାକଣଯୁକ୍ତ ବଜ୍ର ମଧ୍ୟ ବର୍ଜନୀୟ। ପ୍ରଶସ୍ତ ନିର୍ଦୋଷ ବଜ୍ରଧାରଣ ମାତ୍ର ସମ୍ମତ।
Verse 9
अम्भस्तरति यद्वज्रमभेद्यं विमलं च यत् षट्कोणं शक्रचापाभं लघु चार्कनिभं शुभम्
ଯାହା ‘ଜଳକୁ ତରାଏ’, ଯାହା ଅଭେଦ୍ୟ ଓ ବିମଳ; ଯାହା ଷଟ୍କୋଣ, ଶକ୍ରଚାପ (ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ) ସଦୃଶ, ଲଘୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟନିଭ ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଶୁଭ—ସେହିଟିକୁ ବଜ୍ର କୁହାଯାଏ।
Verse 10
शुकपक्षनिभः स्निग्धः कान्तिमान्विमलस् तथा स्वर्णचूर्णनिभैः सूक्ष्मैर् मरकतश् च विन्दुभिः
ଏହା ଶୁକପକ୍ଷ ସଦୃଶ, ସ୍ନିଗ୍ଧ, କାନ୍ତିମାନ ଓ ବିମଳ ହେବ; ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଚୂର୍ଣ୍ଣ ସଦୃଶ ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣା ଓ ମରକତ (ପନ୍ନା) ସଦୃଶ ବିନ୍ଦୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିବ।
Verse 11
स्फटिकजाः पद्मरागाः स्यू रागवन्तो ऽतिनिर्मलाः जातवङ्गा भवन्तीह कुरुविन्दसमुद्भवाः
ସ୍ଫଟିକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପଦ୍ମରାଗ ମଣି ଗାଢ଼ ବର୍ଣ୍ଣଯୁକ୍ତ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ମଳ ହୁଏ; ଏଠାରେ କୁରୁବିନ୍ଦରୁ ଜନ୍ମିତ ପଦ୍ମରାଗକୁ ‘ଜାତବଙ୍ଗ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 12
सौगन्धिकोत्था काषाया मुक्ताफलास्तु शुक्तिजाः विमलास्तेभ्य उत्कृष्टा ये च शङ्खोद्भवा मुने
ସୌଗନ୍ଧିକ ଉତ୍ସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମୁକ୍ତାଫଳ କଷାୟ (ଭୂରା) ବର୍ଣ୍ଣର ହୁଏ; ମୁକ୍ତା ଶୁକ୍ତି (ସିପି) ରୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ମଳ ଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ହେ ମୁନେ, ଶଙ୍ଖୋଦ୍ଭବ ମୁକ୍ତା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 13
नागदन्तभवाश्चाग्र्याः कुम्भशूकरमत्स्यजाः वेणुनागभवाः श्रेष्ठा मौक्तिकं मेघजं वरं
ହାତୀର ଦନ୍ତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମୁକ୍ତା ଅଗ୍ର୍ୟ; କୁମ୍ଭମତ୍ସ୍ୟ, ଶୂକର ଓ ମତ୍ସ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମୁକ୍ତା ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା। ବେଣୁନାଗରୁ ଜନ୍ମିତ ମୁକ୍ତା ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏବଂ ମେଘଜ ମୌକ୍ତିକ ଉତ୍ତମ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ।
Verse 14
वृत्तत्वं शुक्रता स्वाच्छ्यंमहत्त्वं मौक्तिके गुणाः इन्द्रनीलं शुभं क्षीरे राजते भ्राजते ऽधिकं
ଗୋଲାକାରତା, କାନ୍ତି, ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଓ ବୃହତ୍ତ୍ୱ—ଏହିମାନେ ମୁକ୍ତାର ଗୁଣ। ଶୁଭ ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ (ନୀଳମଣି) କ୍ଷୀରରେ ରଖିଲେ ଅଧିକ ଚମକି ଝଲମଲ କରେ।
Verse 15
रञ्जयेत् स्वप्रभावेण तममूल्यं विनिर्दिशेत् नीलरक्तन्तु वैदूर्यं श्रेष्ठं हारादिकं भजेत्
ରତ୍ନ ନିଜ ସ୍ୱପ୍ରଭାବରେ ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣ-ଦୀପ୍ତି ଧାରଣ କରେ, ସେହି ଅନୁସାରେ ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ବୈଦୂର୍ୟ (ବିଲେଇ-ଆଖି) ମଧ୍ୟରେ ନୀଳ ଓ ରକ୍ତାଭ ବର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ହାର ଆଦି ଆଭୂଷଣରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଯୋଗ୍ୟ।
Frequently Asked Questions
A structured rubric for gem quality: radiance (antaḥprabhā), clarity (vaimalya), proper form (susaṃsthāna), explicit diamond disqualifiers (fractures/grit/dullness), and pearl virtues (roundness, luster, clarity, size) plus origin-based grading.
It disciplines royal consumption: gems are not mere luxury but regulated symbols of authority, to be chosen by purity and auspicious qualities, aligning wealth-management with Dharma and social order.