Adhyaya 224

Verse 1

इत्य् आग्नेये महाओपुराणे स्त्रीरक्षादिकामशास्त्रं नाम त्रयोविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुर्विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच राजपुत्रस्य रक्षा च कर्तव्या पृथिवीक्षिता धर्मार्थकामशास्त्राणि धनुर्वेदञ्च शिक्षयेत्

ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ସ୍ତ୍ରୀରକ୍ଷାଦି କାମଶାସ୍ତ୍ର’ ନାମକ ୨୨୩ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ୨୨୪ତମ ‘ରାଜଧର୍ମ’ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ। ପୁଷ୍କର କହିଲେ—ହେ ପୃଥିବୀଶାସକ, ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ରକ୍ଷା ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଧନୁର୍ବେଦ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 2

शिल्पानि शिक्षयेच्चैवमाप्तैर् मिथ्याप्रियंवदैः शरीररक्षाव्याजेन रक्षिणो ऽस्य नियोजयेत्

ଏଭଳି ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଶିଲ୍ପ ଆଦି ବ୍ୟବହାରିକ କଳା ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ, ଏମିତି ଆପ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯେମାନେ ପ୍ରିୟ—ଯଦିଓ ମିଥ୍ୟା—ବଚନ କହନ୍ତି; ଏବଂ ଶରୀରରକ୍ଷାର ନାମରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ରକ୍ଷୀ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 3

न चास्य सङ्गो दातव्यः क्रुद्धलुब्धविमानितैः अशक्यन्तु गुणाधानं कर्तुं तं बन्धयेत् मुखैः

କ୍ରୋଧୀ, ଲୋଭୀ ଓ ଅହଂକାରୀ ଲୋକଙ୍କ ସହ ତାହାକୁ ସଙ୍ଗ ଦିଆଯିବ ନାହିଁ। ଯଦି ଗୁଣ ସ୍ଥାପନ ଅସମ୍ଭବ ହୁଏ, ତେବେ ଦୃଢ଼ ଉପଦେଶ ଓ ତିରସ୍କାରରେ ତାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 4

अधिकारेषु सर्वेषु विनीतं विनियोजयेत् मृगयां पानमक्षांश् च राज्यनाशंस्त्यजेन्नृपः

ସମସ୍ତ ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦରେ ରାଜା ବିନୀତ ଓ ସୁଶିକ୍ଷିତଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ମୃଗୟା, ମଦ୍ୟପାନ ଓ ପାଶା-ଜୁଆ—ରାଜ୍ୟନାଶକ ଦୋଷ—ଶାସକ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 5

दिवास्वप्नं वृथाट्याञ्च वाक्पारुष्यं विवर्जयेत् निन्दाञ्च दण्डपारुष्यमर्थदूषणमुत्सृजेत्

ଦିନେ ଶୋଇବା, ବ୍ୟର୍ଥ ଘୁରିବା ଓ କଠୋର ବାକ୍ୟ ପରିହାର କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ନିନ୍ଦା, ଦଣ୍ଡରେ କ୍ରୂରତା, ଧନର ଦୂଷଣ/ଦୁର୍ବ୍ୟବହାର ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 6

आकाराणां समुछेदो दुर्गादीनामसत्क्रिया अर्थानां दूषणं प्रोक्तं विप्रकीर्णत्वमेव च

ଶବ୍ଦରୂପର ଛେଦ/ବିକୃତି, ଦୁର୍ଗାଦି (କଠିନ) ପଦର ଅନୁଚିତ ବ୍ୟବହାର, ଅର୍ଥର ଦୂଷଣ—ଏହିମାନେ ଦୋଷ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏବଂ ରଚନାର ବିକୀର୍ଣ୍ଣତା ମଧ୍ୟ।

Verse 7

अदेशकाले यद्दानमपात्रे दानमेव च अर्थेषु दूषणं प्रोक्तमसत्कर्मप्रवर्तनं

ଅନୁଚିତ ଦେଶ-କାଳରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ, ଏବଂ ଅପାତ୍ରକୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ—ଏହାକୁ ଧନର ଦୋଷ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏବଂ ଏହା ଅସତ୍କର୍ମକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କରେ।

Verse 8

कामं क्रोधं मदं मानं लोभं दर्पञ्च वर्जयेत् ततो भृत्यजयङ्कृत्वा पौरजानपदं जयेत्

କାମ, କ୍ରୋଧ, ମଦ, ମାନ, ଲୋଭ ଓ ଦର୍ପକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ପ୍ରଥମେ ଭୃତ୍ୟ‑ପରିଚାରକମାନଙ୍କୁ ବଶ କରି ତାଙ୍କର ନିଷ୍ଠା ଓ ଶାସନ ସ୍ଥିର କରି, ପୌର ଓ ଜନପଦବାସୀଙ୍କୁ ନିଜ ପକ୍ଷରେ ଜୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 9

जयेद्वाह्यानरीन् पश्चाद्वाह्याश् च त्रिविधारयः गुरवस्ते यथा पूर्वं कुल्यानन्तरकृत्रिमाः

ପ୍ରଥମେ ବାହ୍ୟ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଖାଇ ଦ୍ୱାରା ବାହ୍ୟ ରକ୍ଷାରେଖାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ଉଚିତ। ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଗଭୀରତା ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଅନୁସାରେ ହେଉ; ଖାଇଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ପରେ କୃତ୍ରିମ (ଖୋଦିତ) ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଉ।

Verse 10

पितृपैतामहं मित्रं सामन्तञ्च तथा रिपोः कृत्रिमञ्च महाभाग मित्रन्त्रिविधमुच्यते

ହେ ମହାଭାଗ! ମିତ୍ର ତିନି ପ୍ରକାର—(୧) ପିତା‑ପିତାମହ ଠାରୁ ଆସିଥିବା ପାରମ୍ପରିକ ମିତ୍ର, (୨) ସାମନ୍ତ ଅର୍ଥାତ୍ ପଡ଼ୋଶୀ ସହାୟ/ଅଧୀନ ରାଜା, ଏବଂ (୩) କୃତ୍ରିମ ମିତ୍ର—ନୀତି ଓ ଲାଭରେ ଶତ୍ରୁକୁ ମଧ୍ୟ ଉପାୟରେ ମିତ୍ର କରାଯାଇଥିବା।

Verse 11

स्वाम्यमात्यञ्जनपदा दुर्गं दण्दस्तथैव च कोषो मित्रञ्च धर्मज्ञ सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते

ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ! ରାଜ୍ୟର ସପ୍ତାଙ୍ଗ ହେଲା—ସ୍ୱାମୀ (ରାଜା), ଅମାତ୍ୟ (ମନ୍ତ୍ରୀ), ଜନପଦ (ପ୍ରଜା ଓ ଦେଶ), ଦୁର୍ଗ (କିଲ୍ଲା), ଦଣ୍ଡ (ଦମନଶକ୍ତି/ସେନା‑ଦଣ୍ଡନୀତି), କୋଷ (ରାଜକୋଷ), ଏବଂ ମିତ୍ର (ମିତ୍ରରାଜ୍ୟ)।

Verse 12

मूलं स्वामी स वै रक्ष्यस्तस्माद्राज्यं विशेषतः राज्याङ्गद्रोहिणं हन्यात्काले तीक्ष्णो मृदुर्भवेत्

ସ୍ୱାମୀ (ରାଜା) ହେଉଛନ୍ତି ମୂଳ ଭିତ୍ତି; ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ—ଏହିପରି ରାଜ୍ୟକୁ ବିଶେଷତଃ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ଦରକାର। ରାଜ୍ୟାଙ୍ଗରେ ଦ୍ରୋହ କରୁଥିବାକୁ କାଳାନୁସାରେ ଦଣ୍ଡ ଦେବା, ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ହତ୍ୟା କରିବା; ଏବଂ କାଳ‑ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ କେବେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, କେବେ ମୃଦୁ ହେବା ଉଚିତ।

Verse 13

एवं लोकद्वयं राज्ञो भृत्यैर् हासं विवर्जयेत् भृत्याः परिभवन्तीह नृपं हर्षणसत्कथं

ଏହିପରି ରାଜାଙ୍କ ଭୃତ୍ୟମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ନେଇ ହାସ୍ୟ-ପରିହାସ ତ୍ୟାଗ କରିବେ; କାରଣ ଏହା ରାଜାଙ୍କ ଇହ-ପର ଦୁଇ ଲୋକର କଳ୍ୟାଣକୁ ବିପଦେ ପକାଏ। ଏଠାରେ ଭୃତ୍ୟମାନେ ହର୍ଷକର ଚାଟୁକଥାରେ ନୃପଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିବାକୁ ଲାଗନ୍ତି।

Verse 14

लोकसङ्ग्रहणार्थाय कृतकव्यसनो भवेत् स्मितपूर्वाभिभाषी स्यात् लोकानां रञ्जनं चरेत्

ଲୋକସଙ୍ଗ୍ରହ ଓ ଜନସମର୍ଥନ ପାଇଁ ସୁସଂସ୍କୃତ କାବ୍ୟ-ସାହିତ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ସ୍ମିତ କରି କଥା କହିବା ଓ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ରଞ୍ଜିତ କରୁଥିବା ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 15

दीर्घसूत्रस्य नृपतेः कर्महानिर्ध्रुवं भवेत् रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि

ଦୀର୍ଘସୂତ୍ରୀ ନୃପଙ୍କର ରାଜକାର୍ଯ୍ୟରେ ହାନି ନିଶ୍ଚିତ—ବିଶେଷକରି କର୍ମ ଯଦି ରାଗ, ଦର୍ପ, ମାନ, ଦ୍ରୋହ ଓ ପାପମୟ ଆଚରଣରେ ପ୍ରେରିତ ହୁଏ।

Verse 16

अप्रिये चैव वक्तव्ये दीर्घसूत्रः प्रशस्यते सुप्तमन्त्रो भवेद्राजा नापदो गुप्तमन्त्रतः

ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିବାକୁ ପଡିଲେ ମଧ୍ୟ ବିଚାରପୂର୍ବକ ଚାଲୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରଶଂସିତ। ରାଜା ନିଜ ମନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଗୁପ୍ତ ରଖିବା ଉଚିତ; ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଣାରୁ ଆପଦ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 17

तस्माद्राष्ट्रमिति ख , ग , घ , छ , ज , ञ , ट च ज्ञायते हि कृतं कर्म नारब्धं तस्य राज्यकं आकारैर् इङ्गितैर् गत्या चेष्टया भाषितेन च

ଏହେତୁ ‘ଖ, ଗ, ଘ, ଛ, ଜ, ଞ ଓ ଟ’ ଏହି ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ‘ରାଷ୍ଟ୍ର’ ଶବ୍ଦର ବୋଧ ହୁଏ। ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ କୃତ କର୍ମ ଓ ଯାହା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆରମ୍ଭ ହୋଇନାହିଁ ସେହି ରାଜକାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ମୁଖାକାର, ଇଙ୍ଗିତ, ଗତି, ଚେଷ୍ଟା ଓ ଭାଷଣରୁ ଜଣାଯାଏ।

Verse 18

नेत्रवक्तविकाराभ्यां गृह्यते ऽन्तर्गतं पुनः नैकस्तु मन्त्रयेन् मन्त्रं न राजा बहुभिः सह

ଚକ୍ଷୁ ଓ ମୁଖଭାବର ବିକାରରୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କଥା ମଧ୍ୟ ଜଣାପଡ଼େ। ତେଣୁ ଏକା ମନ୍ତ୍ରଣା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏବଂ ରାଜା ମଧ୍ୟ ବହୁଜନ ସହ ଏକାସାଥି ମନ୍ତ୍ରଣା କରିବେ ନାହିଁ।

Verse 19

बहुभिर्मन्त्रयेत् कामं राजा मन्त्रान् पृथक् पृथक् मन्त्रिणामपि नो कुर्यान् मन्त्री मन्त्रप्रकाशनं

ରାଜା ଇଚ୍ଛାମତେ ବହୁ ଉପଦେଷ୍ଟାଙ୍କ ସହ ନୀତିବିଷୟରେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ମନ୍ତ୍ରଣା କରିପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମନ୍ତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ରାଜମନ୍ତ୍ର ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 20

क्वापि कस्यापि विश्वासो भवतीह सदा नृणां निश् चयश् च तथा मन्त्रे कार्य एकेन सूरिणा

ଏହି ଲୋକରେ ଲୋକେ କେବେ କେବେ କାହାରୋ ଉପରେ ଭରସା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମନ୍ତ୍ରବିଷୟରେ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ହେବା ଉଚିତ।

Verse 21

नश्येदविनयाद्राजा राज्यञ्च विनयाल्लभेत् त्रैविद्येभ्यस्त्रयीं विद्यां दण्डनीतिञ्च शाश्वतीं

ଅବିନୟରୁ ରାଜା ନଶିଯାଏ, ଏବଂ ବିନୟରୁ ରାଜ୍ୟ ଲଭେ। ତ୍ରିବେଦଜ୍ଞ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ତ୍ରୟୀ ବିଦ୍ୟା ଓ ଶାଶ୍ୱତ ଦଣ୍ଡନୀତି ଶିଖିବା ଉଚିତ।

Verse 22

आन्वीक्षिकीञ्चार्थविद्यां वार्तारम्भांश् च लोकतः जितेन्द्रियो हि शक्नोति वशे स्थापयितुं प्रजाः

ଲୋକାନୁଭବରୁ ଶିଖିତ ଆନ୍ୱୀକ୍ଷିକୀ, ଅର୍ଥବିଦ୍ୟା ଓ ବାର୍ତ୍ତା-ଆରମ୍ଭ (ଜୀବିକାର ଉଦ୍ୟମ) ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ବ୍ୟକ୍ତି ମାତ୍ର ପ୍ରଜାକୁ ସୁଶାସନରେ ବଶେ ରଖିପାରେ।

Verse 23

पूज्या देवा द्विजाः सर्वे दद्याद्दानानि तेषु च द्विजे दानञ्चाक्षयो ऽयं निधिः कैश्चिन्न नाश्यते

ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜ ପୂଜ୍ୟ; ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଦିଆ ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ନିଧି—କେବେ ବି ନଶେ ନାହିଁ।

Verse 24

सङ्ग्रामेष्वनिवर्तित्वं प्रजानां परिपालनं दानानि ब्राह्मणानाञ्च राज्ञो निःश्रेयसम्परं

ଯୁଦ୍ଧରେ ପଛୁଆ ନହୋଇ ଅଟୁଟ ରହିବା, ପ୍ରଜାଙ୍କ ପାଳନ-ରକ୍ଷଣ ଓ ସୁଶାସନ, ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ—ଏହିସବୁ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ନିଃଶ୍ରେୟସର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଧନ।

Verse 25

कृपणानाथवृद्धानां विधवानाञ्च योषितां योगक्षेमञ्च वृत्तिञ्च तथैव परिकल्पयेत्

ଦରିଦ୍ର, ଅନାଥ, ବୃଦ୍ଧ ଏବଂ ବିଧବା ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ ସୁରକ୍ଷା-କ୍ଷେମ, ପାଳନପୋଷଣ, ଏବଂ ଜୀବିକାର ଉପାୟ ମଧ୍ୟ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 26

वर्णाश्रमव्यवस्थानं कार्यन्तापसपूजनं न विश्वसेच्च सर्वत्र तापसेषु च विश्वसेत्

ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ସବୁଠାରେ ଅନ୍ଧଭାବେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ନୁହେଁ; (ସତ୍ୟ) ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ହିଁ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 27

विश्वासयेच्चापि परन्तत्त्वभूतेन हेतुना तस्य कर्मकमिति ख क्वचित् कस्यापि इति ख , ग , घ , ज , ट च वकविच्चिन्तयेदर्थं सिंहवच्च पराक्रमेत्

ପରମତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆଧାର କରିଥିବା ହେତୁଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମନରେ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସ ଜଗାଇବା ଉଚିତ—ଏହା ତାଙ୍କର କର୍ମକ୍ରମ। କେତେକ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବାକ୍‌କୁଶଳ ଓ ବିବେକୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଲକ୍ଷ୍ୟାର୍ଥ ଚିନ୍ତା କରି ସିଂହ ପରି ପରାକ୍ରମ କରୁ।

Verse 28

वृकवच्चावलुम्पेत शशवच्च विनिष्पतेत् दृढप्रहरी च भवेत् तथा शूकरवन्नृपः

ରାଜା ନେଉଳିଆ ପରି ଧରି ଲୁଟିବ, ଖରାଗୋଷ ପରି ଶୀଘ୍ର ଛାଲି ଦୂରେ ହଟିବ; ସେ ଦୃଢ ପ୍ରହାରୀ ହେଉ, ଏବଂ ଶୂକର ପରି ଅବିରତ ଆଗକୁ ଚାପ ଦେଇ ଅଗ୍ରସର ହେଉ।

Verse 29

चित्रकारश् च शिखिवद् दृढभक्तिस् तथाश्ववत् भवेच्च मधुराभाषी तथा कोकिलवन्नृपः

ଚିତ୍ରକାର ମୟୂର ପରି ଦୃଢ ଭକ୍ତିଶୀଳ ହେଉ ଏବଂ ଅଶ୍ୱ ପରି ଶିକ୍ଷିତ ଓ ସେବାକ୍ଷମ ହେଉ; ରାଜା ମଧ୍ୟ କୋକିଳ ପରି ମଧୁରଭାଷୀ ହେଉ।

Verse 30

काकशङ्की भवेन्नित्यमज्ञातां वसतिं वसेत् नापरीक्षितपूर्वञ्च भोजनं शयनं स्पृशेत्

କାକ ପରି ସଦା ସତର୍କ ଓ ସନ୍ଦେହଶୀଳ ହେଉ, ଜଣା-ବୁଝା ସ୍ଥାନରେ ବାସ କରୁ; ଏବଂ ପୂର୍ବେ ପରୀକ୍ଷା ନକରି ଭୋଜନ କିମ୍ବା ଶୟନ ସ୍ପର୍ଶ ନକରୁ।

Verse 31

नाविज्ञातां स्त्रियं गच्छेन्नाज्ञातां नावमारुद्वेत् राष्ट्रकर्षी भ्रस्यते च राज्यार्थाच्चैव जीवितात्

ଅଜଣା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ନିକଟେ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଅଜଣା ନାଉରେ ଚଢ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ଯେ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ଶୋଷଣ କରେ ସେ ରାଜ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟ ଖସିଯାଏ ଏବଂ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ହାରାଏ।

Verse 32

भृतो वत्सो जातबलः कर्मयोग्यो यथा भवेत् तथा राष्ट्रं महाभाग भृतं कर्मसहं भवेत्

ହେ ମହାଭାଗ! ଯେପରି ପାଳିତ ବଛଡ଼ା ବଳବାନ ହୋଇ କାମରେ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ, ସେପରି ସୁପାଳିତ ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଭାର ବହନ କରି କାର୍ଯ୍ୟସାଧନରେ ସମର୍ଥ ହୁଏ।

Verse 33

सर्वं कर्मेदमायत्तं विधाने दैवपौरुषे तयोर्दैवमचिन्त्यं हि पौरुषे विद्यते क्रिया

ଏଠାର ସମସ୍ତ କର୍ମ ଦୈବ ଓ ପୌରୁଷ—ଏହି ଦୁଇର ବିଧାନରେ ନିର୍ଭର। ତାହାମଧ୍ୟରୁ ଦୈବ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ପୌରୁଷରେ ସଚେତନ କ୍ରିୟା ରହେ।

Verse 34

जनानुरागप्रभवा राज्ञो राज्यमहीश्रियः

ରାଜାଙ୍କର ରାଜ୍ୟାଧିକାର ଓ ରାଜ୍ୟର ମହାସମୃଦ୍ଧି ପ୍ରଜାଙ୍କ ଅନୁରାଗ ଓ ସଦ୍ଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।