Brahma Purana in Malayalam

അധ്യായം 2 സ്വായംഭുവ മന്വന്തരത്തെ ആധാരമാക്കി വംശാനുക്രമം സംക്ഷിപ്തമായി മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകുന്നു. ലോമഹർഷണൻ ആദിമനു (സ്വായംഭുവ)യും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പത്നി ശതരൂപയും ഉദ്ഭവിച്ചതായി പറഞ്ഞ് രാജവംശങ്ങളും പ്രജാപതി-പരമ്പരകളും പ്രധാന സംസ്കാരനായകരിലേക്കു വരെ പിന്തുടരുന്നു.

ഈ അധ്യായത്തിൽ പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവ് ആദ്യം പൃഥു വൈണ്യനെ അധിരാജനായി അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു; തുടർന്ന് ദേവർ, ഋഷികൾ, ഭൂതവർഗങ്ങൾ, തത്ത്വങ്ങൾ, ഭൂലോകാദി പ്രകൃതി-മണ്ഡലങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്കായി വ്യത്യസ്ത അധിപതികളെ നിയമിച്ച് ഭരണത്തെ ബ്രഹ്മാണ്ഡീയ ഭരണക്രമമായി ക്രമീകരിക്കുന്നു; ദിക്പാലന്മാരെയും…

ഈ അധ്യായത്തിൽ കശ്യപപുത്രനായ വിവസ്വാൻ (മാർത്താണ്ഡൻ) എന്നും ത്വഷ്ടാവിന്റെ പുത്രിയായ സംജ്ഞയും തമ്മിലുള്ള വംശകഥയും കാരണവിവരണവും പറയുന്നു.

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തെ ആധാരമാക്കി കഥയും വംശാവലിയും ഒരുമിച്ച് അവതരിപ്പിക്കുന്നു.

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഐല (ചന്ദ്ര) വംശത്തിന്റെ വംശാവലിയും കാരണകഥകളും വിവരിക്കുന്നു. ബുധന്റെ പുത്രനായ പുരൂരവസ് വേദവിദ്യ, യജ്ഞദാനത്തിലെ ഉദാരത, സത്യനിഷ്ഠ, രാജവീര്യം എന്നിവകൊണ്ട് ധർമ്മരാജലക്ഷണങ്ങളുള്ളവനായി പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.

ഈ അധ്യായത്തിൽ നഹുഷവംശീയനായ രാജാവ് യയാതിയുടെ വംശചരിത്രവും ധാർമ്മികോപദേശവും പ്രതിപാദിക്കുന്നു. വിരജയിൽ നഹുഷന് യതി, യയാതി എന്നീ പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു; യതി തപസ്സിലൂടെ ബ്രഹ്മഭാവം പ്രാപിച്ചു.

അധ്യായം 14 വൃഷ്ണി–അന്ധക സംഘത്തിന്റെ വംശാവലിയും കാരണകഥകളും അവതരിപ്പിക്കുന്ന ഒരു രേഖാസമാഹാരമാണ്. ക്രോഷ്ടുവിന്റെ ഭാര്യമാരായ ഗന്ധാരിയും മാദ്രിയും എന്നിവരുടെ സന്തതിയിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് പല ശാഖകളായി പടർന്ന് പ്രമുഖ യാദവന്മാരിലേക്കു വംശപരമ്പര പിന്തുടരുന്നു.

അധ്യായം 16-ൽ ലോമഹർഷണൻ ആദ്യം വൃഷ്ണി–അന്ധക വംശത്തിന്റെ വംശാവലി തുടരുകയും സന്തതികളും ഉപശാഖകളും എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ് ബന്ധുത്വവും ഉത്തരാധികാരവും വ്യക്തമാക്കുന്ന പാഠ്യചട്ടക്കൂട് സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഈ അധ്യായത്തിൽ സൃഷ്ടിവിവരണത്തിനു ശേഷം ഭൂമണ്ഡലത്തിന്റെ സംക്ഷിപ്തമായെങ്കിലും സാരസമ്പന്നമായ പുണ്യഭൂഗോളവിവരണം വരുന്നു. ഋഷികളുടെ ചോദ്യം കേട്ട് ലോമഹർഷണൻ ഏഴ് ദ്വീപുകൾ ഏഴ് വ്യത്യസ്ത സമുദ്രങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതായി വിവരിച്ച്, മദ്ധ്യത്തിൽ ജംബൂദ്വീപത്തെ സ്ഥാപിക്കുന്നു.

ഈ അധ്യായത്തിൽ ലോമഹർഷണൻ പുരാണോക്ത ലോകഘടനയെ സംക്ഷിപ്തമായെങ്കിലും ക്രമബദ്ധമായ ഭൗമവിജ്ഞാന വിവരണമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു.

അധ്യായം 22 യമലോകത്തിലെ നരകങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള നിയമ-കോസ്മിക വിവരണം അവതരിപ്പിക്കുന്നു.

ഈ അധ്യായത്തിൽ ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രമയ ശിശുമാര-രൂപം ഹരിയുടെ ദിവ്യസ്വരൂപമായി വിവരിക്കുന്നു. അതിന്റെ വാലിൽ ധ്രുവതാരം സ്ഥിതിചെയ്ത് അക്ഷബിന്ദുവാകുന്നു; അതിനെ ചുറ്റി സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ, ഗ്രഹങ്ങൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ എന്നിവ കാറ്റ് നിർമ്മിച്ച ബന്ധങ്ങളാൽ ബന്ധിതമായതുപോലെ പരിക്രമിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.

അധ്യായം 26 പുണ്യഭൂഗോളംയും മോക്ഷസാധനയും സംബന്ധിച്ച പരിപാടിപരമായ അന്വേഷണത്തിന് ആമുഖം ഒരുക്കുന്നു. തപസ്വികളുടെ സംഘം ലോമഹർഷണനെ സമീപിച്ച്, വ്യാസപരമ്പരയിലൂടെ—ഭൂമിയിലെ ധർമ്മം, കാമം, അർത്ഥം, മോക്ഷം നൽകുന്ന ശ്രേഷ്ഠ കർമ്മഭൂമി ഏത്? തീർത്ഥങ്ങളിൽ പരമ തീർത്ഥം ഏത്? എന്ന് ചോദിക്കുന്നു.

അധ്യായം 28 ഭാരതവർഷത്തിന്റെ കിഴക്കൻ കടൽത്തീര പ്രദേശത്തിന്റെ പുണ്യഭൂഗോളവും ആചാരവിധാനവും വിശദീകരിക്കുന്നു.

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഋഷിമാർ ചോദിക്കുന്നു—നാലാശ്രമങ്ങളിലും മോക്ഷത്തിനായി ഏത് ദേവന്റെ ഉപാസനയാണ് ശ്രേഷ്ഠം, സൃഷ്ടിയുടെ മൂലകാരണം എന്ത്, സ്വർഗ്ഗാതീതമായ ‘അച്യുത/അപതനീയ’ സ്ഥിതി എങ്ങനെ ലഭിക്കും.

അധ്യായം 32-ൽ ബ്രഹ്മാവ് ഋഷിമാരോട് പറയുന്നു—ദക്ഷന്റെ പുത്രിമാരായ അദിതി, ദിതി, ദനു, വിനത മുതലായവർ കശ്യപന്റെ ഭാര്യമാരായി, അവരിൽ നിന്ന് ദേവർ, ദൈത്യർ, ദാനവർ എന്നിവരും പല ജീവജാലങ്ങളും ജനിച്ചു.

അധ്യായം 34 ശിവൻ (രുദ്രൻ/ശങ്കരൻ)യും പ്രജാപതി ദക്ഷനും തമ്മിലുള്ള ഭംഗത്തിന്റെയും വൈരത്തിന്റെയും കാരണകഥ പറയുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ദക്ഷന്റെ മഹായജ്ഞം ശിവൻ മുൻപ് ഭംഗപ്പെടുത്തിയതും അതിനാൽ ദേവന്മാർ ഭയപ്പെട്ടതും വിവരിച്ച്, ശിവനെ സ്വതന്ത്രമായ സർവ്വവിശ്വശക്തിയായി സ്ഥാപിക്കുന്നു.

അധ്യായം 36-ൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വചനമായി ഹിമവാന്റെ വിശാല ചരിവുകളിൽ ശൈലപുത്രി ഉമാ/പാർവതിയുടെ സ്വയംവരത്തിന്റെ ആചാരപരവും തത്ത്വപരവും ആയ വികാസം വിവരിക്കുന്നു. ദിവ്യസങ്കൽപ്പം ഗ്രഹിച്ച ഹിമവാൻ ത്രിലോകങ്ങളിലും സ്വയംവരം പ്രഖ്യാപിച്ച് രത്നാലങ്കൃത മണ്ഡപം ഒരുക്കുന്നു.

അധ്യായം 38-ൽ ബ്രഹ്മാവ് ഋഷിമാരോട് ഒരു പ്രധാന ശൈവ സംഭവകഥ പറയുന്നു. തപസ്സിനെയും ഋഷി-വ്രതങ്ങളെയും ഭംഗപ്പെടുത്തുന്ന മന്മഥൻ (കാമൻ) ശിവന്റെ സമാധി തകർക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

ഈ അധ്യായത്തിൽ ദക്ഷയാഗം ഭംഗപ്പെട്ടതിന് ശേഷം ബ്രഹ്മാവ് ദക്ഷന് ശിവന്റെ അതിപ്രബലമായ മഹിമ അനുഭവപ്പെട്ട സംഭവത്തെ വിവരിക്കുന്നു.

അധ്യായം 42-ൽ ബ്രഹ്മാവ് വിരജാ-ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പാവന മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. വിരജയും മാതൃദേവിമാരും ദർശനം മാത്രത്താൽ വംശത്തെ ശുദ്ധീകരിച്ച് പാപം നീക്കുന്നു എന്ന് സ്തുതിക്കുന്നു.

ഈ അധ്യായത്തിൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വിവരണമായി ഒരു മാതൃകാ രാജാവിനെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം സത്യവാൻ, ശാസനാനുസൃതൻ, ശുഭലക്ഷണസമ്പന്നൻ, യുദ്ധകൗശലമുള്ളവൻ; അശ്വമേധം ഉൾപ്പെടെ മഹായജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി, പ്രമുഖ ബ്രാഹ്മണർക്കു സ്വർണം, രത്നങ്ങൾ, ആനകൾ, കുതിരകൾ, അപാരധനം എന്നിവ മഹാദാനമായി നൽകുന്നു.

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഋഷികൾ ബ്രഹ്മാവിനോട് ചോദിക്കുന്നു—പ്രശസ്ത തീർത്ഥക്ഷേത്രത്തിലെത്തിയ ശേഷം രാജാവ് എന്ത് ചെയ്തു എന്ന്. ബ്രഹ്മാവ് ആ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിന്റെ സംക്ഷിപ്തമായ ഭൗമ-മാഹാത്മ്യം പറയുന്നു: രാജാവ് ത്രിലോകപ്രസിദ്ധമായ ക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് മനോഹര സ്ഥലങ്ങളും നദികളും ദർശിക്കുന്നു.

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഋഷിമാർ ദിവ്യവക്താവിനോട് ചോദിക്കുന്നു—രാജാവ് ഇന്ദ്രദ്യുമ്നൻ ഏതു ഉപായങ്ങളാൽ, ഏതു രീതിയിൽ പവിത്ര പ്രതിമകൾ നിർമ്മിച്ചു, മാധവൻ (വിഷ്ണു) എങ്ങനെ അദ്ദേഹത്തിൽ പ്രസന്നനായി.

അധ്യായം 50-ൽ രാജാവ് ഇന്ദ്രദ്യുമ്നൻ വാസുദേവന്റെ നിത്യാരാധ്യ പ്രതിമ ലഭിക്കാനുള്ള മാർഗം തേടി വ്യാകുലനാകുന്നു.

അധ്യായം 52 മഹാപ്രളയത്തിന്റെ ഭയാനക ദൃശ്യാവലി വര്ണിക്കുന്നു. സൂര്യചന്ദ്രന്മാർ അപ്രത്യക്ഷമാകുകയും ചരാചര സൃഷ്ടി നശിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ ഇടിമുഴക്കം, മിന്നൽ, വിനാശകരമായ ഉപദ്രവങ്ങൾ സമ്പൂർണ്ണ ലയത്തിന്റെ തുടക്കം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അധ്യായം 54-ൽ ബ്രഹ്മാവ് ഒരു ദിവ്യമായ വിശ്വദർശന അത്ഭുതം വിവരിക്കുന്നു. ഒരു ശ്രേഷ്ഠ ഋഷി ദിവ്യശിശുവിന്റെ ഉദരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അവിടെ ഭൂമിയും സമസ്ത ബ്രഹ്മാണ്ഡവും ദർശിക്കുന്നു.

അധ്യായം 56 ബ്രഹ്മാവിന്റെ വിവരണചട്ടക്കൂടിൽ മാർക്കണ്ഡേയ മഹർഷിയും ഭഗവാനും തമ്മിലുള്ള തത്ത്വസംവാദമായി വിരിയുന്നു. ദിവ്യ ബാലരൂപത്തെ സ്തുതിച്ച ശേഷം മാർക്കണ്ഡേയൻ പ്രഭുവിന്റെ അഗമ്യമായ മായയും, ദേവദേഹത്തിൽ അന്തർലീനമായ സർവ്വബ്രഹ്മാണ്ഡദർശനത്തിന്റെ രഹസ്യവും ചോദിക്കുന്നു.

അധ്യായം 58-ൽ ബ്രഹ്മാവ് ഋഷിമാർക്ക് നരസിംഹമാഹാത്മ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു. ആരംഭത്തിൽ ശ്രീകൃഷ്ണൻ, ബലരാമൻ, സുഭദ്ര എന്നിവരുടെ ഭക്തിപൂർവ ദർശനം ധർമ്മ-അർത്ഥ-കാമ-മോക്ഷം എന്ന നാലു പുരുഷാർത്ഥങ്ങളും നൽകുന്നു എന്ന് പറഞ്ഞ ശേഷം, നരസിംഹനെ പരമ രക്ഷകനായും താരകനായും മുഖ്യമായി പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു.

അധ്യായം 60‑ൽ ബ്രഹ്മാവ് ഋഷിമാരോട് രണ്ടു ഭാഗങ്ങളായി ഉപദേശം നൽകുന്നു. ആദ്യഭാഗത്തിൽ വേദസംരക്ഷണവും പ്രളയജലത്തിൽ ധർമ്മപുനഃസ്ഥാപനവും ചെയ്ത പ്രാചീന അവതാരമായ മത്സ്യരൂപ മാധവന്റെ ദർശന‑പൂജയുടെ മോക്ഷദായക മഹാത്മ്യം പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

ഈ അധ്യായത്തിൽ സാഗരത്തെ തീർത്ഥരാജൻ—സകല തീർത്ഥങ്ങളുടെയും അധിപൻ—എന്ന് മഹിമപ്പെടുത്തി പറയുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ഉപദേശിക്കുന്നത്: ഭക്തിയോടെ പുരുഷോത്തമ നാരായണനെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ച് നമസ്കരിച്ച ശേഷം, ജീവികളുടെ പ്രാണസ്വരൂപനും നദികളുടെ ഉറവിടവും ആയ സാഗരത്തെ പ്രസന്നമാക്കണം.

അധ്യായം 64-ൽ ബ്രഹ്മാവ് ‘മഹാജ്യൈഷ്ഠീ’ എന്ന പ്രത്യേക കാലയോഗത്തെ (രാശി–നക്ഷത്ര സംയോഗം) ഉപദേശിക്കുന്നു. ആ അവസരത്തിൽ മനുഷ്യർ പരിശ്രമപൂർവം പുരുഷോത്തമ ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് തീർത്ഥയാത്ര ചെയ്യണമെന്ന് പറയുന്നു.

അധ്യായം 66 ഗുഡിവാ-യാത്രയുടെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. കൃഷ്ണനോടൊപ്പം സങ്കർഷണൻ (ബലരാമൻ/ഹലിന്‍)യും സുഭദ്രയും ഉൾപ്പെട്ട ദേവത്രയത്തിന്റെ പൊതുദർശനവും ആരാധനയും കേന്ദ്രമാക്കിയ മോക്ഷദായക തീർത്ഥാചാരമാണിത്.

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഋഷിമാർ വിഷ്ണുലോകത്തിന്റെ അളവ്, ദീപ്തി, ഭോഗങ്ങൾ, ധർമ്മനിഷ്ഠർ ഏത് കർമ്മ/ഉപാസനയാൽ അത് പ്രാപിക്കുന്നു എന്നതിനെക്കുറിച്ച് വ്യക്തമായി ചോദിക്കുന്നു.

ഈ അധ്യായത്തിൽ സംവാദരൂപത്തിൽ തീർത്ഥയാത്രയുടെ തത്ത്വപരവും ഭൗഗോളികവുമായ മൂല്യനിർണ്ണയം അവതരിപ്പിക്കുന്നു.

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഹിമവത് പർവതപ്രദേശം രത്നസമൃദ്ധവും ജലസമൃദ്ധവും യജ്ഞകർമ്മങ്ങൾക്ക് അത്യന്തം ശുഭകരമായ പുണ്യഭൂമിയുമായി ചിത്രീകരിക്കുന്നു.

ഈ അധ്യായത്തിൽ നാരദ–ബ്രഹ്മ സംവാദമായി, ശിവന്റെ ജടകളിൽ വസിക്കുകയും ബ്രഹ്മന്റെ കമണ്ഡലുവുമായി ബന്ധപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ദേവി ഗംഗ ഭൂമിയിൽ അവതരിക്കുമ്പോൾ എങ്ങനെ ദ്വിരൂപമായി (രണ്ടുവഴിയായി) പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു എന്നത് പറയുന്നു.

അധ്യായം 76-ൽ ഗംഗാദേവിയെയും ഗൗതമമഹർഷിയെയും കേന്ദ്രമാക്കി പുണ്യഭൂ-തീർത്ഥകഥയും ഗോദാവരി തീർത്ഥസ്നാനവിധിയും വിവരിക്കുന്നു.

അധ്യായം 78 ഗംഗയുടെ ‘ദ്വൈവിദ്ധ്യം’ (രണ്ടുരൂപം) വംശകഥയിലൂടെയും പുണ്യഭൂഗോള വിവരണത്തിലൂടെയും വ്യക്തമാക്കുന്നു.

ഈ അധ്യായത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് കുശാവർത്ത തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. നീലപർവതത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച നീലഗംഗയെ ഋഷി ഗൗതമൻ കുശപ്പുല്ലുകൊണ്ട് വിധിപൂർവം ‘ആവർത്തിത’ ചെയ്തതിനാൽ ആഗ്രഹസിദ്ധി നൽകുന്ന കുശാവർത്തം എന്ന പേര് ലഭിച്ചു.

അധ്യായം 82 കൃത്തികാ-തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹത്വവും ഷൺമുഖൻ (കാർത്തികേയൻ) ജനിച്ചതിന്റെ പുണ്യകഥയും അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ്—ഈ തീർത്ഥകഥ കേൾക്കുന്നതുമാത്രം സോമപാനഫലം ലഭിക്കുമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

അധ്യായം 84-ൽ ഗൗതമീ നദിയുടെ തെക്കൻ തീരത്ത് ബ്രഹ്മഗിരിക്ക് സമീപമുള്ള കുറച്ച് അറിയപ്പെടുന്നെങ്കിലും മഹാഫലപ്രദമായ ‘പൈശാച തീർത്ഥ’ത്തിന്റെ പ്രാദുര്ഭാവകഥ പറയുന്നു.

അധ്യായം 86 ഗോദാവരിയിലെ ഗൗതമീ-സംഗമവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ചക്രതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമയെ പാടുന്നു. ബ്രഹ്മാവ്, ഭക്തിയോടെ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ ഹരിലോകപ്രാപ്തിയുണ്ടെന്നും, ശുക്ല ഏകാദശിയിൽ ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ച് ഗണികാ-സംഗമത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ ‘അക്ഷയപദം’ ലഭിക്കുമെന്നും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.

അധ്യായം 88-ൽ ഭുക്തിയും മുക്തിയും തമ്മിലുള്ള സ്ഥാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള തത്ത്വചോദ്യത്തെ ആധാരമാക്കി ജനസ്ഥാന-തീർത്ഥമാഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു.

അധ്യായം 90 ഗാരുഡതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹത്വവും ഗൗതമി (ഗോദാവരി) സ്നാനത്തിന്റെ ശുദ്ധീകരണ-പുനഃസ്ഥാപനശക്തിയും സ്ഥാപിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് നാരദനോട് പറയുന്നു—ശേഷന്റെ പുത്രനായ ശക്തിമാൻ മണിനാഗൻ ഗരുഡഭയത്തിൽ ശിവനെ പ്രീതിപ്പെടുത്തി അഭയവരം നേടുന്നു; എങ്കിലും ഗരുഡൻ അവനെ പിടിച്ചു ബന്ധിക്കുന്നു.

അധ്യായം 92-ൽ ബ്രഹ്മാവ് നാരദനോട് ഗൗതമീ ഗംഗയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ‘പാപ-പ്രണാശന’ (ധൗതപാപ) തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു.

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഗൗതമീ തീരത്തിലെ ശ്വേത-തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമയും തത്ത്വോപദേശവും വിവരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് നാരദനോട് ശ്വേതൻ എന്ന ബ്രാഹ്മണന്റെ കഥ പറയുന്നു—അവൻ മനസ്സും വാക്കും പ്രവൃത്തിയും കൊണ്ട് ശിവഭക്തൻ, അതിഥിസൽക്കാരത്തിൽ പ്രസിദ്ധൻ, നിത്യപൂജയിൽ നിരതൻ.

ഈ 96-ാം അധ്യായത്തിൽ വൃത്രവധത്തിനു ശേഷം ബ്രഹ്മഹത്യാദോഷഭീതിയോടെ ഇന്ദ്രൻ പലയിടങ്ങളിലേക്കു ഓടിപ്പോകുന്നതും വിവരിക്കുന്നു.

അധ്യായം 98-ൽ ഗൗതമീ നദീതീരത്തിലെ അഗ്നിതീർത്ഥം (വഹ്നിതീർത്ഥം) എന്ന പുണ്യസ്ഥാനത്തിന്റെ മഹിമ വിവരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ഇതിനെ വിഘ്നനാശകവും സർവയജ്ഞഫലദായകവും എന്നു പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു.

അധ്യായം 100 ഗംഗാതീരത്തിലെ മഹേശ്വരൻ വസിക്കുന്ന തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹത്വവും, സുപർണാ–കദ്രൂ സംഗമത്തിന്റെ കാരണകഥയും അവതരിപ്പിക്കുന്നു.

അധ്യായം 102-ൽ സാവിത്രി, ഗായത്രി, ശ്രദ്ധ, മേധ, സരസ്വതി എന്നീ അഞ്ചു പുണ്യനദീ-തീർത്ഥങ്ങളുടെ മഹാത്മ്യവും ഉദ്ഭവകഥയും വിവരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് നാരദനോട്—ഇവ ഋഷിമാർ അറിയുന്ന പ്രസിദ്ധ തീർത്ഥങ്ങളാണ്; ഇവിടെ സ്നാനവും ജലപാനവും ചെയ്താൽ സർവ കല്മഷവും നശിക്കും എന്നു പറയുന്നു.

അധ്യായം 104-ൽ ഗൗതമീ (ഗോദാവരി)–ഗംഗ നദീതീർത്ഥസമുച്ചയത്തിന്റെ പുണ്യഭൂഗോളംയും ധർമ്മനീതിയോടുകൂടിയ കഥാവൃത്തവും വിവരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് വാരുണ, ബ്രാഹ്മ, ആഗ്നേയ, ഐന്ദ്ര, വൈഷ്ണവ മുതലായ പേരുള്ള തീർത്ഥങ്ങളെ പട്ടികപ്പെടുത്തുന്നു.

അധ്യായം 106 പ്രవరാസംഗമം എന്ന തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു; സർവ്വഹിതകാരിയായ സിദ്ധേശ്വരന്റെ സാന്നിധ്യത്താൽ ഗംഗാസംഗമം അത്യന്തം പുണ്യമെന്നു സ്ഥാപിക്കുന്നു.

അധ്യായം 108 ഇലാതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമയെ വിവരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മഹത്യ ഉൾപ്പെടെയുള്ള മഹാപാപങ്ങളെ ശുദ്ധീകരിക്കുകയും ഇഷ്ടഫലങ്ങൾ നൽകുകയും ചെയ്യുന്ന അത്യന്തം പ്രഭാവശാലിയായ തീർത്ഥമാണിത്.

അധ്യായം 110 ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലെ ഗോദാവരി–ഗൗതമീ തീരത്തുള്ള ചക്രതീർത്ഥവും പിപ്പലേശ്വരൻ (ചക്രേശ്വരൻ/പിപ്പലേശ) എന്ന ക്ഷേത്രതീർത്ഥത്തിന്റെ ഉത്ഭവവും മഹിമയും വിവരിക്കുന്ന പുണ്യഭൂഗാഥയാണ്.

അധ്യായം 112-ൽ ഗൗതമീ തീരത്തിലെ മാതൃതീർത്ഥങ്ങളുടെ പ്രാദുർഭാവവും മഹിമയും വിവരിക്കുന്നു.

അധ്യായം 114-ൽ ഗൗതമീ നദിയുടെ ഉത്തരതീരത്തിലെ അവിഘ്ന തീർത്ഥത്തിന്റെ ഉദ്ഭവവും മഹിമയും വിവരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് നാരദനോട്—ദേവസത്രത്തിൽ വിനായകന്റെ കാരണമായി യാഗകർമ്മങ്ങളിൽ വിഘ്നങ്ങൾ സംഭവിച്ച് ക്രിയകൾ തടസ്സപ്പെട്ടു എന്ന് പറയുന്നു.

അധ്യായം 116 മഹാനല/വഡവാനല തീർത്ഥത്തിന്റെയും വഡവാ-സംഗമത്തിന്റെയും മഹാത്മ്യം പറയുന്നു.

അധ്യായം 118-ൽ അശ്വത്ഥ–പിപ്പലബന്ധിതമായ തീർത്ഥങ്ങളുടെ ഉത്ഭവം, നാമങ്ങൾ, അനുഷ്ഠാനഫലങ്ങൾ എന്നിവ പവിത്രമായി വിവരിക്കുന്നു.

അധ്യായം 120 ഗംഗാതീരത്തിലെ ധാന്യതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു—സമൃദ്ധി, സംരക്ഷണം, ദുരിതനിവാരണം എന്നിവ നൽകുന്ന സർവ്വഹിതകര തീർത്ഥമായി അത് പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.

അധ്യായം 122 പൂർണതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമയെ വിവരിക്കുന്നു. ഇത് ഗംഗയുടെ ഉത്തരതീരത്തുള്ളതായും, പിന്നീട് പല സംഗമങ്ങളും ദേവസന്നിധികളും ചേർന്ന തീർത്ഥസമുച്ചയവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതായും പറയുന്നു.

അധ്യായം 124-ൽ ബ്രഹ്മാവ് നാരദനോട് ഗൗതമീ തീരത്തിലെ ‘പുത്രതീർത്ഥ’ത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു; ഇത് ഇഷ്ടസിദ്ധി നൽകുന്ന തീർത്ഥമായി പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.

അധ്യായം 126‑ൽ തപസ്തീർത്ഥം (സത്ത്രതീർത്ഥം, അഗ്നിതീർത്ഥം, സാരസ്വതം) എന്ന തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ‘ജ്യേഷ്ഠം’ ആരാണ്—അഗ്നിയോ ആപഃ (ജലം) ആണോ—എന്ന വൈദിക ഋഷിമാരുടെ തത്ത്വവാദത്തിലൂടെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു.

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഗൗതമിയുടെ തെക്കൻ തീരത്തിലെ പുണ്യഭൂഗോളത്തെ വിശദീകരിക്കുന്ന തീർത്ഥമാഹാത്മ്യം പറയുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് തപോവനം, നന്ദിനീ–ഗംഗാ സംഗമം, സിദ്ധേശ്വരം എന്നിവ മഹാപുണ്യസ്ഥാനങ്ങളായി ചൂണ്ടിക്കാട്ടി, ശാർദൂല തീർത്ഥത്തെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു; അതിന്റെ ശ്രവണമേ പാപക്ഷയം വരുത്തുമെന്നു പറയുന്നു.

അധ്യായം 130-ൽ ത്രിലോകപ്രസിദ്ധവും സ്മരണ മാത്രത്താൽ പോലും ഫലദായകവുമായ ആപസ്തംബ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യവും ത്രിമൂർത്തികളുടെ ഏകത്വനിർണ്ണയവും വിവരിക്കുന്നു.

അധ്യായം 132-ൽ ഗൗതമീ നദിയിലെ യക്ഷിണീ-സംഗമ തീർത്ഥത്തിന്റെ സംക്ഷിപ്തമായ തീർത്ഥമാഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ഈ സ്ഥലത്തെ “സർവ്വഫലപ്രദം” എന്നു സ്തുതിച്ച്, അവിടെ സ്നാനവും ദാനവും ചെയ്താൽ പുരുഷാർത്ഥങ്ങൾ സിദ്ധിക്കുമെന്നും മഹാ വൈദിക യാഗഫലത്തോട് തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കുമെന്നും പറയുന്നു.

അധ്യായം 134-ൽ ചക്രതീർത്ഥത്തിന്റെ ഉത്ഭവവും അതിന്റെ പാപനാശക‑മോക്ഷപ്രദ മഹിമയും വിവരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് നാരദനോട്—ഈ തീർത്ഥത്തെ സ്മരണമാത്രം ചെയ്താലും പാപക്ഷയം ഉണ്ടാകുമെന്ന് പറയുന്നു.

അധ്യായം 136-ൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വചനമായി വിഷ്ണുതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമയും, മുദ്ഗലപുത്രനായ മഹർഷി മൗദ്ഗല്യന്റെ മാതൃകാപരമായ വൈഷ്ണവഭക്തിയും വിവരിക്കുന്ന തീർത്ഥമാഹാത്മ്യം പ്രതിപാദിക്കുന്നു.

അധ്യായം 138-ൽ ഗൗതമീ തീരത്തിലെ ഭാനുതീർത്ഥം (മൃതസംജീവന-തീർത്ഥം) എന്ന പുണ്യതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ വർണ്ണിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ഇതിനെ മഹാപാതകനാശകവും സർവ്വപാപഹരവും സർവ്വഫലദായകവുമായ തീർത്ഥമായി സ്തുതിക്കുന്നു.

അധ്യായം 140-ൽ ഗൗതമീ നദിയുടെ ഉത്തര തീരത്തിലുള്ള ആത്രേയ (അന്വിന്ദ്ര) തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു.

അധ്യായം 142-ൽ ബ്രഹ്മാവ് നാരദനോട് ദേവസ്ഥാന-തീർത്ഥത്തിന്റെ ഉത്ഭവം, നാമകരണം, മഹിമയും ആചാരഫലപ്രാപ്തിയും വിവരിക്കുന്നു. കൃതയുഗാദിയിൽ ദേവ-ദാനവ സംഘർഷത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ സിംഹികാവംശം—രാഹുവും രാഹുവിന്റെ പുത്രൻ മേഘഹാസനും—എന്ന കഥ വരുന്നു.

അധ്യായം 144 പരുഷ്ണീ–ഗംഗാ സംഗമതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യവും ഉദ്ഭവകഥയും വിവരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ഇതിനെ ത്രിലോകപ്രസിദ്ധവും, കേൾക്കുന്നതുമാത്രം പാപഹരവുമായ തീർത്ഥമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

അധ്യായം 146-ൽ കാലഞ്ജര എന്ന ശൈവ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു; അത് സർവപാപഹരവും ജരാ-രോഗനാശകവുമായ തീർത്ഥമായി പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.

അധ്യായം 148-ൽ കോടിതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വർണ്ണിക്കുന്നു. ഇത് ദക്ഷിണ ഗംഗാതീരത്തിലെ പ്രസിദ്ധ തീർത്ഥമായി, ആശയപരമായി ഗൗതമീ (ഗോദാവരി) തീരപരമ്പരയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഗംഗയുടെ ഉത്തരതീരത്തിലുള്ള പൈശാച തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു.

അധ്യായം 152-ൽ ഗംഗയിലെ പുണ്യഘട്ടമായ ‘നന്ദീതട’ത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു; വേദവിദഗ്ധർ അതിനെ അതിപ്രഭാവമുള്ള തീർത്ഥമായി അംഗീകരിക്കുന്നു.

അധ്യായം 154-ൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ അധികാരവചനത്തോടെ ഗൗതമീ (ഗോദാവരി) തീരത്തിലെ സഹസ്രകുണ്ഡ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം പ്രസ്താവിക്കുന്നു—അതിന്റെ സ്മരണ മാത്രവും ക്ഷേമം നൽകുന്നു.

അധ്യായം 156 ശംഖഹ്രദ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. ഇവിടെ വിഷ്ണു ശംഖഗദാധര രൂപത്തിൽ ദർശനം നൽകുന്നു; ഈ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവദർശനം ചെയ്താൽ തീർത്ഥയാത്രികന്‍ സംസാരബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കും എന്ന് ബ്രഹ്മാവ് പറയുന്നു.

അധ്യായം 158‑ൽ വ്യാസതീർത്ഥം (പ്രാചേതസ) എന്ന തീർത്ഥത്തിന്റെ അപൂർവ മഹിമയാണ് പ്രതിപാദിക്കുന്നത്. ബ്രഹ്മാവ് പറയുന്നു: തന്റെ മനസ്സിൽ ജനിച്ച പത്ത് പ്രജാപതികൾ—പിന്നീട് വേദ‑വേദാംഗ‑ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ പണ്ഡിതരായ ദിവ്യ ആംഗിരസർ—മാതാവിനെ ആദരിക്കാതെ തപസ് ആരംഭിച്ചു.

അധ്യായം 160-ൽ ഗൗതമീ (ഗോദാവരി) തീരത്തിലെ ദേവാഗമ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. ഇത് ശൈവ തീർത്ഥമായി ഭുക്തി‑മുക്തി നൽകുന്നതും, അവിടെ ചെയ്യുന്ന ശ്രാദ്ധ‑തർപ്പണങ്ങളാൽ പിതൃകൾ തൃപ്തരാകുന്നതുമാണ്.

അധ്യായം 162 മന്യു-തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് പറയുന്നു: ഇതിന്റെ സ്മരണം, സ്നാനം, ദാനം എന്നിവ പാപനാശകരവും അഭിലഷിതഫലദായകവുമാണ്.

അധ്യായം 164-ൽ ഉത്തര തീരത്തിലെ ഗദാധരൻ (വിഷ്ണു) ബന്ധപ്പെട്ട ഗൗതമീ/ഗംഗാനദിയോടനുബന്ധിച്ച ചിച്ചികാ-തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമയാണ് പ്രതിപാദിക്കുന്നത്.

അധ്യായം 166 ഗൗതമീ തീരത്തിലുള്ള പതത്രി-തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമയെ പാടിപ്പുകഴ്ത്തുന്നു. ഇത് രോഗനാശിനിയും പാപഹാരിണിയും ആണെന്നും, ഇതിന്റെ മഹിമ കേൾക്കുന്നതുമാത്രം ആത്മസാഫല്യം നൽകുന്നതാണെന്നും പറയുന്നു.

അധ്യായം 168-ൽ ഭാനുതീർത്ഥവും അതിനോടടുത്ത ത്വഷ്ടൃ, യാമ്യ (യമ), അഗ്നി, ഐന്ദ്ര (ഇന്ദ്ര), മാഹേശ്വര തീർത്ഥങ്ങളുടെയും മഹാത്മ്യം പാപനാശകമായി വിവരിക്കുന്നു.

അധ്യായം 170-ൽ ഗൗതമീ നദിയുടെ തെക്കൻ തീരത്ത് യോഗേശ്വര ഹരിയെ ആരാധിക്കുന്ന ചക്ഷുസ്തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം, ധർമ്മം അധർമ്മത്തെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമാണെന്ന് തെളിയിക്കുന്ന നൈതികകഥയിൽ ചേർത്ത് വിവരിക്കുന്നു.

അധ്യായം 172-ൽ സാമുദ്രതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വർണ്ണിക്കുന്നു—ഇത് സർവതീർത്ഥഫലദായകം, പാപനാശകം, ഭോഗവും മോക്ഷവും നൽകുന്ന ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥം. ബ്രഹ്മാവ് നാരദനോട്, ലോകഹിതാർത്ഥം ഗൗതമൻ മോചിപ്പിച്ച ഗൗതമീഗംഗ കിഴക്കൻ സമുദ്രത്തേയ്ക്ക് സമീപിച്ച പുരാണകഥ പറയുന്നു.

അധ്യായം 174-ൽ ബ്രഹ്മാവ് ഗൗതമീ ഗംഗയുടെ പരമപാവനതയും, അവളുടെ പ്രസിദ്ധ സംഗമങ്ങളെ ചുറ്റി രൂപപ്പെട്ട തീർത്ഥ-ജാലവും വിവരിക്കുന്നു. ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും ആരാധിക്കുന്ന ഈ ദേവീനദിയിലേക്കു അനേകം ഋഷികൾ എത്തി വൈദിക മന്ത്രങ്ങളാലും ഹൃദയഭക്തിയാലും സ്തുതി അർപ്പിക്കുന്നു.

അധ്യായം 176 അനന്ത-വാസുദേവന്റെ സംക്ഷിപ്ത മഹാത്മ്യം ഒരു പുണ്യപ്രതിമയുടെ ജീവിതചരിത്രമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു.

അധ്യായം 178 തപസ്സിലെ ദൗർബല്യം, ദൈവിക ഇടപെടൽ, മോക്ഷദായകമായ പുണ്യക്ഷേത്രമഹിമ എന്നിവ ഉപദേശരൂപത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. വ്യാസൻ ഗോമതീ നദിയുടെ ഏകാന്ത തീരത്ത് വേദപാരംഗതനും ജിതേന്ദ്രിയനുമായ ഋഷി കണ്ഡുവിന്റെ കഠിനതപസ് വിവരിക്കുന്നു.

അധ്യായം 180 വ്യാസന്റെ വിപുലമായ വിഷ്ണുസ്തുതിയോടെ ആരംഭിക്കുന്നു. വിഷ്ണു ശാശ്വതനും അക്ഷയപുരുഷനും ആകുന്നു; ഒരേസമയം നിർഗുണനും സഗുണനും, വ്യക്ത-അവ്യക്ത രൂപങ്ങളിൽ സർവ്വജഗത്തിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നവനെന്നു പ്രതിപാദിക്കുന്നു. സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, പ്രളയം എന്നിവയുടെ ആധാരമായി അവനെ കാണിക്കുന്നു.

അധ്യായം 182 കൃഷ്ണാവതാരചക്രത്തിലെ നിർണായകമായ അർദ്ധരാത്രി ഘട്ടം വിവരിക്കുന്നു. ത്രിലോകക്ഷേമത്തിനായി വിഷ്ണു ദേവകിയുടെ ഗർഭത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; പരമസ്രഷ്ടാവിന്റെ മുൻനിയമപ്രകാരം അതേ സമയത്ത് യോഗമായ യശോദയുടെ ഗർഭത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.

അധ്യായം 184-ൽ വ്രജലീലയുടെ ആരംഭത്തിൽ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ശൈശവ സംഭവങ്ങളും, ആവർത്തിച്ച് ഉണ്ടായ അശുഭസൂചനകളോട് ഗോകുലസമൂഹം കാണിച്ച പ്രതികരണവും വിവരിക്കുന്നു.

അധ്യായം 186-ൽ വ്യാസൻ വിവരിക്കുന്നത്: ഗോപബാലന്മാരോടൊപ്പം പശുക്കളെ മേയിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന രാമൻ (സങ്കർഷണൻ/ബലഭദ്രൻ)യും ശ്രീകൃഷ്ണനും സുഗന്ധമുള്ള പാകഫലങ്ങൾ നിറഞ്ഞ താളവനത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു.

ഈ അധ്യായത്തിൽ വ്രജചക്രത്തിലെ പരമോന്നത സംഭവമാണ് വിവരിക്കുന്നത്. തന്റെ മാനഭംഗത്തിൽ കോപിതനായ ഇന്ദ്രൻ സംവർത്തകനേതൃത്വത്തിലുള്ള മേഘസേനയെ നന്ദഗോകുലത്തിന്മേൽ ഭീകര കാറ്റും മഴയും നിറഞ്ഞ പ്രളയം വിടുവിക്കാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു.

അധ്യായം 190-ൽ കൃഷ്ണചരിതം ഗോപാലവിജയങ്ങളിൽ നിന്ന് മഥുരയിലെ രാഷ്ട്രീയസങ്കടത്തിലേക്ക് മാറുന്നു. നാരദൻ കംസനോട് കൃഷ്ണന്റെ മുൻവിജയങ്ങൾ—അരിഷ്ട, ധേനുക, പ്രലമ്പ, കാലിയ, പൂതനാവധം, ശകടഭംഗം—എന്നിവ വിവരിച്ച് വസുദേവപുത്രന്മാരുടെ ദൈവിക ഉത്ഭവം ഉറപ്പാക്കുന്നു.

ഈ അധ്യായത്തിൽ അക്രൂരന്റെ വ്രജാഗമനവും ശ്രീകൃഷ്ണ–ബലരാമന്മാരെ ഭക്തിപൂർവം കണ്ടുമുട്ടുന്നതും വിവരിക്കുന്നു. കംസൻ വസുദേവൻ (ആനകദുന്ദുഭി), ദേവകി, രാജാവ് ഉഗ്രസേനൻ എന്നിവർക്കു ചെയ്യുന്ന പീഡനവും, തന്റെ ദൗത്യത്തിനുള്ള രാഷ്ട്രീയ ഉദ്ദേശ്യവും അക്രൂരൻ അറിയിക്കുന്നു.

ഈ അധ്യായത്തിൽ കംസവധത്തിനു ശേഷം മഥുരയിൽ ധർമ്മവും രാഷ്ട്രീയക്രമവും പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നതു വിവരിക്കുന്നു.

അധ്യായം 196-ൽ കാലയവനന്റെ നാശത്തിലേക്ക് നയിച്ച കാരണപരമ്പരയും യാദവരുടെ തന്ത്രപരമായ സ്ഥലംമാറ്റവും വിവരിക്കുന്നു. ഗാർഗ്യൻ സമൂഹത്തിൽ അപമാനിതനായി ദക്ഷിണദേശത്ത് ഘോരതപസ്സ് ചെയ്ത് മഹാദേവനെ പ്രസന്നനാക്കി, യാദവനല്ലാത്ത മഹാബലവാനായ ശത്രു ജനിക്കുവാൻ ഇടയാക്കുന്ന വരം നേടുന്നു.

അധ്യായം 198-ൽ വ്യാസൻ വ്രജകേന്ദ്രിതമായ ഒരു സംഭവകഥ പറയുന്നു. ഭൂമിയെ ധരിക്കുന്ന അനന്തൻ മനുഷ്യവേഷത്തിൽ ബലരാമനായി, കഠിനമായ ദൈവികകർമ്മങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷം വിനോദത്തിനായി നിയുക്തനാകുന്നു.

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഋഷിമാർ ചോദിക്കുന്നു—ശക്തനായ ശംബരൻ അപഹരിച്ച പ്രദ്യുമ്നൻ പിന്നെ അതേ ദാനവനെ എങ്ങനെ ജയിച്ചു? വ്യാസൻ പറയുന്നു: ജനനത്തിന്റെ ആറാം ദിവസം കാലശംബരൻ പ്രസവഗൃഹത്തിൽ നിന്ന് ശിശുവിനെ എടുത്ത് ഭയങ്കരമായ ലവണസമുദ്രത്തിൽ എറിയുന്നു; ഒരു മത്സ്യം അവനെ വിഴുങ്ങിയാലും ഹാനി ചെയ്യില്ല.

അധ്യായം 202 യുദ്ധവും ധർമ്മസംരക്ഷണവും ചേർന്ന ദൈവിക സംഭവമാണ് അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) ഐരാവതത്തിൽ കയറി ദ്വാരകയിൽ എത്തി ദേവകീസുതൻ ശ്രീകൃഷ്ണനോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു—പ്രാഗ്ജ്യോതിഷപുരാധിപൻ നരകൻ (ഭൗമൻ) ലോകങ്ങളെ കലക്കി അക്രമം നടത്തുന്നു; അവനെ നിഗ്രഹിക്കണമെന്നു.

അധ്യായം 204-ൽ വ്യാസൻ പറയുന്നു—ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രന്റെ സ്തുതി കേട്ട ശേഷം കേശവൻ ഗൗരവത്തോടെ ‘അപരാധം’ ക്ഷമിക്കണമെന്നു അപേക്ഷിച്ച്, പാരിജാതവൃക്ഷഹരണം സത്യപ്രതിജ്ഞ പാലിക്കാനായി മാത്രമാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു.

അധ്യായം 206-ൽ അനിരുദ്ധ–ഉഷാ സംഭവകഥ ശോണിതപുരത്തിലെ ബാണാസുരന്റെ കോട്ടനഗരത്തെ കേന്ദ്രമാക്കി മഹാദേവയുദ്ധമായി വികസിക്കുന്നു. യോജ്യമായ യുദ്ധം ആഗ്രഹിച്ച ബാണന്, തന്റെ മയൂരധ്വജം തകർന്നാൽ ആഗ്രഹിച്ച സമരം സംഭവിക്കുമെന്ന ശകുനം ശിവൻ നൽകുന്നു.

അധ്യായം 208 യാദവരും കൗരവരും തമ്മിൽ ഉണ്ടായ ദൗത്യസങ്കടം വിവരിക്കുന്നു. ജാംബവതീപുത്രൻ സാമ്ബൻ ദുര്യോധനന്റെ പുത്രിയെ സ്വയംവരത്തിൽ നിന്ന് ബലമായി അപഹരിച്ചതിനെ തുടർന്ന്, യുദ്ധത്തിൽ തോറ്റ സാമ്ബനെ കൗരവർ പിടികൂടി ബന്ധിക്കുന്നു.

അധ്യായം 210-ൽ ലോകക്രമത്തിന്റെ പൂർ‍ത്തീകരണമായി യാദവകുലത്തിന്റെ സ്വയം-ഉപസംഹാരവും ദ്വാരക സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങാനിരിക്കുന്നതുമായ സംഭവക്രമം സുതാര്യമായി വിവരിക്കുന്നു.

അധ്യായം 212 ഹരി ഭൂമിയിൽ നിന്ന് വിടപറഞ്ഞതിനു പിന്നാലെ യാദവലോകം ലയിച്ചതിനെ വിവരിക്കുന്നു. അർജുനൻ ശ്രീകൃഷ്ണനും ബലരാമനും അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു, ശേഷിച്ച ജനങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കാനായി കൃഷ്ണപത്നിമാരെയും യാദവാവകാശിയായ വജ്രനെയും ദ്വാരകയിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുവിക്കുന്നു.

അധ്യായം 214-ൽ ഋഷിമാർ വ്യാസനോട് ചോദിക്കുന്നു—മരണാനന്തരം യമലോകത്തിലേക്കുള്ള യാത്രാമാർഗത്തിന്റെ കഠിനത, അതിന്റെ അളവ്, പുണ്യവാന്റെയും പാപിയുടെയും ഗതി, നരകങ്ങളുടെ എണ്ണം-ഭേദങ്ങൾ എന്നിവ.

അധ്യായം 216-ൽ യമമാർഗത്തിൽ മുമ്പ് വിവരിച്ച ഭയാനക ദുഃഖങ്ങൾ കേട്ട് ഋഷിമാർ ഭീതരായി—ആ ഭയങ്കര പാത എളുപ്പത്തിൽ കടക്കാൻ ഉപായമുണ്ടോ? എന്ന് ചോദിക്കുന്നു.

അധ്യായം 218-ൽ അധർമത്തിന്റെ ഗതി കേട്ട ഋഷിമാർ, ധർമ്മത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന ഗതി എന്ത്, പാപകർമ്മത്തിൽ നിന്ന് ശുഭസ്ഥിതിയിലേക്കെങ്ങനെ നീങ്ങാം എന്നതും വ്യാസനോട് ചോദിക്കുന്നു.

അധ്യായം 220-ൽ വ്യാസൻ ശ്രാദ്ധകൽപം (പിതൃമേധ-വിധാനം) വിപുലമായി ക്രമീകരിച്ച് അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഋഷികളുടെ അഭ്യർത്ഥനപ്രകാരം കർത്താവ്, സ്ഥലം, സമയം, ദ്രവ്യങ്ങൾ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുത്തി സമഗ്രമായ ആചാരമാനുവൽ വിശദീകരിക്കുന്നു.

അധ്യായം 222 സംവാദരൂപത്തിൽ വർണാശ്രമധർമ്മത്തെ നിയമബദ്ധമായി വിശദീകരിക്കുന്നു. ഋഷികൾ വർണധർമ്മങ്ങളും നാലാശ്രമങ്ങളുടെ കർത്തവ്യങ്ങളും വിശദമായി ചോദിക്കുമ്പോൾ, വ്യാസൻ ക്രമബദ്ധമായ നിർദ്ദേശാത്മക രൂപരേഖ നൽകുന്നു.

അധ്യായം 224 ഉമയുടെ ചോദ്യംകൊണ്ട് സംവാദരൂപത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്നു—ദേഹധാരികൾ കർമ്മം, വാക്ക്, മനസ് എന്ന ത്രിവിധ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ എങ്ങനെ ബന്ധിതരാകുകയോ മോചിതരാകുകയോ ചെയ്യുന്നു?

അധ്യായം 226‑ൽ തീർത്ഥയാത്രാസന്ദർഭത്തിൽ സമാഗമിച്ച ഋഷിമാർ ത്രിപുരാരി ശിവനെ സമീപിച്ച് ഭയാനകമായ സംസാരചക്രവും കർമബന്ധവും വിട്ടുമാറാനുള്ള നിർണായക മാർഗം ചോദിക്കുന്നു.

അധ്യായം 228-ൽ ഏകാദശി ആചരണമെല്ലാം സമ്പൂർണ്ണ വൈഷ്ണവ ആചാരചക്രമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു—ഉപവാസം, ശുദ്ധീകരണം, ക്ഷേത്രാരാധന, രാത്രിജാഗരണം (പ്രജാഗര) എന്നിവ സ്തോത്രം, ജപം, ഹോമം, പ്രദക്ഷിണ, ഭക്തിഗാനം (ഗീതികാ) എന്നിവയാൽ നിലനിൽക്കും.

അധ്യായം 230 സംവാദരൂപത്തിലാണ്. ഋഷികൾ വ്യാസനോട് കല്പാന്തത്തിലെ ‘ഉപസംഹൃതി’യും മഹാപ്രളയവും വിശദീകരിക്കണമെന്ന് അപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ, അദ്ദേഹം ആദ്യം പുരാണകാലഗണന വ്യക്തമാക്കുന്നു—പിതൃകാലവും ദേവകാലവും തമ്മിലുള്ള അനുപാതം, കൂടാതെ സഹസ്ര ചതുര്യുഗങ്ങളാൽ നിർവചിക്കപ്പെടുന്ന ബ്രഹ്മദിനം.

ഈ അധ്യായത്തിൽ പുരാണീയ ബ്രഹ്മാണ്ഡശാസ്ത്രപ്രകാരം പ്രതിസഞ്ചാരം/പ്രളയം വ്യാസൻ മൂന്നു വിധമായി നിർവചിക്കുന്നു—നൈമിത്തിക (ആവർത്തക), പ്രാകൃതിക (ഭൂത-പ്രകൃതിയുടെ ലയം), ആത്യന്തിക (മോക്ഷരൂപ അന്തിമ ലയം)।

അധ്യായം 234 ദുഃഖം മോക്ഷത്തിലേക്കുള്ള നിർണായക പ്രേരണയാണെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. വ്യാസൻ താപത്രയം—ആധ്യാത്മികം, ആധിഭൗതികം, ആധിദൈവികം—വ്യക്തമാക്കുന്നു; ആധ്യാത്മിക ദുഃഖത്തെ ശാരീരികവും മാനസികവും ആയി വിഭജിച്ച് രോഗങ്ങളും കാമ-ക്രോധാദി വികാരങ്ങളും എണ്ണിപ്പറയുന്നു.

അധ്യായം 236-ൽ ഋഷിമാർ വ്യാസന്റെ വാക്കിനെ അമൃതസമമെന്ന് പുകഴ്ത്തി, മോക്ഷത്തിലേക്കുള്ള നേരിട്ടുള്ള മാർഗങ്ങളായ യോഗവും സാംഖ്യവും വിശദമായി ഉപദേശിക്കണമെന്നു അപേക്ഷിക്കുന്നു. വ്യാസൻ പറയുന്നു—ജ്ഞാന‑തപസ്സ്, ഇന്ദ്രിയസംയമം, പൂർണ്ണവൈരാഗ്യം/സർവ്വസന്ന്യാസം എന്ന ത്രയം ഇല്ലാതെ സിദ്ധി അസാധ്യം.

അധ്യായം 238-ൽ വ്യാസൻ സമാഗമിച്ച ഋഷിമാർക്ക് മോക്ഷത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ദീർഘമായ തത്ത്വോപദേശം നൽകുന്നു. തുടക്കത്തിൽ ഗുണതത്ത്വവും ഭഗവാന്റെ പ്രത്യക്ഷമായ നിർലിപ്തതയും വിശദീകരിച്ച്, സ്വഭാവം വഴി സൃഷ്ടിവ്യാപനം ചിലന്തി–നൂൽ ദൃഷ്ടാന്തത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നു.

അധ്യായം 240-ൽ ഋഷികൾ യോഗവിധി കേട്ട ശേഷം, സാംഖ്യദൃഷ്ടിയിൽ ധർമ്മത്തിന്റെ കൃത്യമായ വ്യാഖ്യാനം അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. വ്യാസൻ വിഷയങ്ങളുടെ ആകർഷണവും അപകടവും, ദേഹധാരികളുടെ പരിശ്രമഫലഭേദം (സ്വർഗം, നരകം, തിര്യക്-യോനി) കൂടാതെ സുഖത്തിന്റെ ക്ഷണഭംഗുരത്വവും വിവേചിക്കുന്നു.

അധ്യായം 242-ൽ വസിഷ്ഠൻ സംസാരതത്ത്വം ഉപദേശിക്കുന്നു—അജ്ഞാനം (അപ്രതിബുദ്ധത്വം) മൂലം പ്രകൃതിയോടും അതിന്റെ ത്രിഗുണങ്ങളോടും ആത്മാവിനെ തെറ്റായി ഐക്യപ്പെടുത്തുന്നതാണ് ജന്മമരണചക്രത്തെ മുന്നോട്ട് നയിക്കുന്നത്.

അധ്യായം 244-ൽ വസിഷ്ഠൻ രാജാവിനോട് സാംഖ്യ തത്ത്വങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ഉപദേശം തുടരുന്നു; ‘വിദ്യ’–‘അവിദ്യ’യെ പടിപടിയായ തത്ത്വശൃംഖലയായി പുനർവ്യാഖ്യാനിച്ച് അത് പഞ്ചവിംശകമായ 25-ാം തത്ത്വത്തിൽ സമാപിക്കുന്നതായി പറയുന്നു.

അധ്യായം 246-ൽ ലോമഹർഷണൻ ബ്രഹ്മപുരാണത്തിന്റെ പരമ്പരാഗത പ്രചാരവും അതിന്റെ പ്രഭാവവും ഉപസംഹാരമായി വിവരിക്കുന്നു. വ്യാസൻ മുനിസഭയിൽ ദോഷരഹിതവും പരിഷ്കൃതവും ശാസ്ത്രസാര-സമന്വിതവും, സിദ്ധാന്തവും രീതിയും പൂർണ്ണമായ വൈഷ്ണവപുരാണം പാരായണം ചെയ്തു.