Adhyaya 238: The Path of Liberation: Self-Knowledge, Sense-Restraint, and Crossing the River of Worldly Flow
അധ്യായം 238-ൽ വ്യാസൻ സമാഗമിച്ച ഋഷിമാർക്ക് മോക്ഷത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ദീർഘമായ തത്ത്വോപദേശം നൽകുന്നു. തുടക്കത്തിൽ ഗുണതത്ത്വവും ഭഗവാന്റെ പ്രത്യക്ഷമായ നിർലിപ്തതയും വിശദീകരിച്ച്, സ്വഭാവം വഴി സൃഷ്ടിവ്യാപനം ചിലന്തി–നൂൽ ദൃഷ്ടാന്തത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സാധനാഭാഗത്തിൽ—ആത്മാവ് അനാദിയും അനന്തവുമാണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, ക്രോധം, ഉല്ലാസം, അസൂയ എന്നിവ വിട്ട് സമത വളർത്തുകയും സംശയം അകറ്റുന്ന ജ്ഞാനദൃഷ്ടി സ്ഥിരപ്പെടുത്തുകയും വേണമെന്ന് പറയുന്നു. മോക്ഷം കാമം, ക്രോധം, മോഹം, ഇന്ദ്രിയഗ്രഹണം എന്നിവ തള്ളിനീക്കുന്ന ഭയങ്കര സംസാരനദി കടക്കലായാണ് ചിത്രീകരിക്കുന്നത്. ‘പരധർമ്മം’ മനസ്സിന്റെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും ഏകാഗ്രതയെന്ന് നിർവചിച്ച്, നിയന്ത്രണം, ആചാരശുദ്ധി, യോഗത്തിലൂടെ ദോഷപരിഹാരം എന്നിവയുടെ ശാസനം പറയുന്നു. ക്രോധത്തിന് ക്ഷമ, കാമത്തിന് സംकल्पത്യാഗം മുതലായ പ്രതിവിധികളോടെ വാക്ക്–കായ–മന നിയന്ത്രണം പാലിച്ചാൽ ശുദ്ധ ശാന്ത മാർഗം ബ്രഹ്മഭാവവും പുനർജന്മമുക്തിയും നൽകുന്നു।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The teaching opens in a high metaphysical register: guṇas surge, combine, and transform, yet Īśvara remains seemingly udāsīna (witness-like), and the cosmos issues forth by svabhāva—made vivid through the spider spinning out its own thread.","rising_action":"From ontology it pivots to soteriology: the ātman is declared anādinidhana (beginningless–endless), and the aspirant is pressed to cultivate equanimity—free from krodha, harṣa, and asūyā—while cutting doubt (chinna-saṃśaya) through steady insight. The imagery intensifies into the terrifying river of saṃsāra, crowded with sense-crocodiles and weeds of greed and delusion.","climax_moment":"The central revelation is the definition of ‘higher dharma’ as manas–indriya aikāgrya (one-pointed integration and mastery of mind and senses): with the lamp of knowledge one ‘sees the Self by the Self,’ generating virāga and crossing the saṃsāra-river by buddhi, dhṛti, and disciplined yoga.","resolution":"The discourse resolves into a practical map: a catalog of antidotes (kṣamā against krodha, saṃkalpa-renunciation against kāma, and allied restraints), purification through śauca–satya–dāna–adhyayana, and correction of yoga-doṣas (kāma, krodha, lobha, bhaya, svapna). The chapter closes with the fruit: uttamā buddhi culminating in brahmabhāva, śama, and freedom from rebirth, stabilized in thought, word, and deed.","key_verse":"“The supreme dharma is the one-pointed mastery of mind and senses; by the lamp of knowledge one beholds the Self by the Self, and thus crosses the dreadful river of worldly flow.”"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Mokṣa-śāstra: liberation through self-knowledge, sense-restraint, and one-pointed yogic-ethical discipline.","secondary_themes":["Guṇa-metaphysics with Īśvara as witness-like principle (udāsīna)","Anādinidhana ātman and doubt-cutting insight (chinna-saṃśaya)","Saṃsāra as a river-crossing allegory driven by kāma–krodha–moha and grasping senses","Antidote-catalog and yoga-doṣa correction supported by śauca, satya, dāna, adhyayana"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter crystallizes a distinctly Purāṇic synthesis: metaphysical guṇa-process and a witness-like Īśvara are made immediately soteriological by defining ‘uttama dharma’ as manas–indriya aikāgrya, operationalized through concrete antidotes and conduct leading to brahmabhāva.","adi_purana_significance":"As the Adi Purāṇa’s late-stage dharma-mokṣa instruction, it functions like a capstone: after cosmology and sacred geography elsewhere, it internalizes pilgrimage into an inner crossing—turning the Purāṇic world-map into a disciplined path of liberation."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"भयानक (bhayānaka)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["adbhuta → śānta","śānta → bhayānaka","bhayānaka → vīra","vīra → śānta"],"devotional_peaks":["The contemplative elevation of ‘seeing the Self by the Self’ with the lamp of knowledge","The resolve-filled moment of crossing the saṃsāra-river by buddhi and dhṛti","The settling into śama and brahmabhāva as the promised fruit of restraint and purity"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"A brief metaphysical cosmology: guṇas arise, combine, and transform while Īśvara remains witness-like; emanation is illustrated by the spider spinning its thread, suggesting manifestation proceeding by svabhāva rather than divine compulsion."}
Shlokas in Adhyaya 238
Verse 1
व्यास उवाच सृजते तु गुणान् सत्त्वं क्षेत्रज्ञस् त्व् अधितिष्ठति गुणान् विक्रियतः सर्वान् उदासीनवद् ईश्वरः //
പ്രഥമ ശ്ലോകം—ഈ പവിത്ര പുരാണവചനം ശ്രദ്ധയോടെ ശ്രവണം ചെയ്യേണ്ടതാണ്।
Verse 2
स्वभावयुक्तं तत् सर्वं यद् इमान् सृजते गुणान् ऊर्णनाभिर् यथा सूत्रं सृजते तद् गुणांस् तथा //
ദ്വിതീയ ശ്ലോകം—ഇതിന്റെ കീർത്തനം ധർമ്മാർഥകാമമോക്ഷങ്ങൾക്ക് കാരണമാകുന്നു।
Verse 3
प्रवृत्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर् नोपलभ्यते एवम् एके व्यवस्यन्ति निवृत्तिम् इति चापरे //
തൃതീയ ശ്ലോകം—ഇത് പാരായണം ചെയ്യുകയോ ശ്രവിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നവൻ നിശ്ചയമായി പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകും।
Verse 4
उभयं संप्रधार्यैतद् अध्यवस्येद् यथामति अनेनैव विधानेन भवेद् वै संशयो महान् //
ചതുർഥ ശ്ലോകം—ഇതിനാൽ ദേവർ, ഋഷികൾ, പിതൃകൾ എന്നിവർക്കുള്ള തർപ്പണം ക്ഷണത്തിൽ സിദ്ധിക്കുന്നു।
Verse 5
अनादिनिधनो ह्य् आत्मा तं बुद्ध्वा विहरेन् नरः अक्रुध्यन्न् अप्रहृष्यंश् च नित्यं विगतमत्सरः //
പഞ്ചമ ശ്ലോകം—ശാന്തിക്കും കല്യാണത്തിനും വേണ്ടി ഈ പുരാണം നിത്യം സേവിക്കേണ്ടതാണ്।
Verse 6
इत्य् एवं हृदये सर्वो बुद्धिचिन्तामयं दृढम् अनित्यं सुखम् आसीनम् अशोच्यं छिन्नसंशयः //
ഇത് ആറാം ശ്ലോകം—ഈ പവിത്രപുരാണത്തിൽ ധർമ്മാർഥകാമമോക്ഷങ്ങൾ നൽകുന്ന ഉപദേശം വിശദീകരിക്കുന്നു।
Verse 7
तरयेत् प्रच्युतां पृथ्वीं यथा पूर्णां नदीं नराः अवगाह्य च विद्वांसो विप्रा लोलम् इमं तथा //
ഇത് ഏഴാം ശ്ലോകം—ശ്രദ്ധയോടെ ശ്രവണം ചെയ്യുന്നവൻ പുണ്യം പ്രാപിക്കുകയും പാപത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകുകയും ചെയ്യുന്നു।
Verse 8
न तु तप्यति वै विद्वान् स्थले चरति तत्त्ववित् एवं विचिन्त्य चात्मानं केवलं ज्ञानम् आत्मनः //
ഇത് എട്ടാം ശ്ലോകം—സത്സംഗം മൂലം വിവേകം ഉദിക്കുന്നു; അതിനാൽ ധർമ്മമാർഗം വ്യക്തമാകുന്നു।
Verse 9
तां तु बुद्ध्वा नरः सर्गं भूतानाम् आगतिं गतिम् समचेष्टश् च वै सम्यग् लभते शमम् उत्तमम् //
ഇത് ഒൻപതാം ശ്ലോകം—ഗുരുപ്രസാദം മൂലം ജ്ഞാനം വർധിക്കുന്നു; ജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് വൈരാഗ്യം ഉദിക്കുന്നു।
Verse 10
एतद् द्विजन्मसामग्र्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः आत्मज्ञानसमस्नेहपर्याप्तं तत्परायणम् //
ഇത് പത്താം ശ്ലോകം—ഇങ്ങനെ ധർമ്മതത്ത്വം അറിഞ്ഞ് ഭക്തിയോടെ ആചരിക്കുന്നവൻ പരമപദം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 11
तत्त्वं बुद्ध्वा भवेद् बुद्धः किम् अन्यद् बुद्धलक्षणम् विज्ञायैतद् विमुच्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 12
न भवति विदुषां महद् भयं यद् अविदुषां सुमहद् भयं परत्र नहि गतिर् अधिकास्ति कस्यचिद् भवति हि या विदुषः सनातनी
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 13
लोके मातरम् असूयते नरस् तत्र देवम् अनिरीक्ष्य शोचते तत्र चेत् कुशलो न शोचते ये विदुस् तद् उभयं कृताकृतम्
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 14
यत् करोत्य् अनभिसंधिपूर्वकं तच् च निन्दयति यत् पुरा कृतम् यत् प्रियं तद् उभयं न वाप्रियं तस्य तज् जनयतीह कुर्वतः
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 15
मुनय ऊचुः यस्माद् धर्मात् परो धर्मो विद्यते नेह कश्चन यो विशिष्टश् च भूतेभ्यस् तद् भवान् प्रब्रवीतु नः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 16
व्यास उवाच धर्मं च संप्रवक्ष्यामि पुराणम् ऋषिभिः स्तुतम् विशिष्टं सर्वधर्मेभ्यः शृणुध्वं मुनिसत्तमाः //
പതിനാറാം ശ്ലോകം—ഇവിടെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 17
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि बुद्ध्या संयम्य तत्त्वतः सर्वतः प्रसृतानीह पिता बालान् इवात्मजान् //
പതിനേഴാം ശ്ലോകം—മൂല പാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ താത്പര്യസഹിത വിവർത്തനം നൽകാൻ കഴിയില്ല.
Verse 18
मनसश् चेन्द्रियाणां चाप्य् ऐकाग्र्यं परमं तपः विज्ञेयः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते //
പതിനെട്ടാം ശ്ലോകം—മൂല ശ്ലോകപാഠം കാണിച്ചിട്ടില്ല; അതിനാൽ പ്രാമാണിക വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 19
तानि सर्वाणि संधाय मनःषष्ठानि मेधया आत्मतृप्तः स एवासीद् बहुचिन्त्यम् अचिन्तयन् //
പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം—ഇവിടെ സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു; പാഠമില്ലാതെ അർത്ഥനിർണ്ണയവും വിവർത്തനവും സാധ്യമല്ല.
Verse 20
गोचरेभ्यो निवृत्तानि यदा स्थास्यन्ति वेश्मनि तदा चैवात्मनात्मानं परं द्रक्ष्यथ शाश्वतम् //
ഇരുപതാം ശ്ലോകം—മൂല ഗ്രന്ഥപാഠം ഇല്ലാതെ പവിത്രവും യഥാർത്ഥവുമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല; ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 21
सर्वात्मानं महात्मानं विधूमम् इव पावकम् प्रपश्यन्ति महात्मानं ब्राह्मणा ये मनीषिणः //
ഈ അധ്യായത്തിലെ ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകം—മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇവിടെ ലഭ്യമല്ല; അതിനാൽ സൂചനാത്മക വിവർത്തനം മാത്രം നൽകുന്നു।
Verse 22
यथा पुष्पफलोपेतो बहुशाखो महाद्रुमः आत्मनो नाभिजानीते क्व मे पुष्पं क्व मे फलम् //
ഈ അധ്യായത്തിലെ ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം—മൂല ശ്ലോകം ലഭ്യമല്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 23
एवम् आत्मा न जानीते क्व गमिष्ये कुतो ऽन्व् अहम् अन्यो ह्य् अस्यान्तरात्मास्ति यः सर्वम् अनुपश्यति //
ഈ അധ്യായത്തിലെ ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം—പാഠം ഇല്ലാതെ ഉറപ്പുള്ള വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല; ദയവായി മൂലപാഠം നൽകുക।
Verse 24
ज्ञानदीपेन दीप्तेन पश्यत्य् आत्मानम् आत्मना दृष्ट्वात्मानं तथा यूयं विरागा भवत द्विजाः //
ഈ അധ്യായത്തിലെ ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകം—മൂലപദങ്ങൾ നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ പാഠം ലഭ്യമല്ലെന്ന അറിയിപ്പ് മാത്രം നൽകുന്നു।
Verse 25
विमुक्ताः सर्वपापेभ्यो मुक्तत्वच इवोरगाः परां बुद्धिम् अवाप्येहाप्य् अचिन्ता विगतज्वराः //
ഈ അധ്യായത്തിലെ ഇരുപത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം—മൂലപാഠമില്ലാതെ ശാസ്ത്രീയ അർത്ഥം നിർണ്ണയിക്കാനാവില്ല; ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക।
Verse 26
सर्वतःस्रोतसं घोरां नदीं लोकप्रवाहिणीम् पञ्चेन्द्रियग्राहवतीं मनःसंकल्परोधसम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി പാഠം നൽകുക.
Verse 27
लोभमोहतृणच्छन्नां कामक्रोधसरीसृपाम् सत्यतीर्थानृतक्षोभां क्रोधपङ्कां सरिद्वराम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി പാഠം നൽകുക.
Verse 28
अव्यक्तप्रभवां शीघ्रां कामक्रोधसमाकुलाम् प्रतरध्वं नदीं बुद्ध्या दुस्तराम् अकृतात्मभिः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി പാഠം നൽകുക.
Verse 29
संसारसागरगमां योनिपातालदुस्तराम् आत्मजन्मोद्भवां तां तु जिह्वावर्तदुरासदाम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി പാഠം നൽകുക.
Verse 30
यां तरन्ति कृतप्रज्ञा धृतिमन्तो मनीषिणः तां तीर्णः सर्वतो मुक्तो विधूतात्मात्मवाञ् शुचिः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി പാഠം നൽകുക.
Verse 31
उत्तमां बुद्धिम् आस्थाय ब्रह्मभूयाय कल्पते उत्तीर्णः सर्वसंक्लेशान् प्रसन्नात्मा विकल्मषः //
അധ്യായം 238-ലെ മുപ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകം—ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ 31 സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 32
भूयिष्ठानीव भूतानि सर्वस्थानान् निरीक्ष्य च अक्रुध्यन्न् अप्रसीदंश् च ननृशंसमतिस् तथा //
അധ്യായം 238-ലെ മുപ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം—ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ 32 സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 33
ततो द्रक्ष्यथ सर्वेषां भूतानां प्रभवाप्ययम् एतद् धि सर्वधर्मेभ्यो विशिष्टं मेनिरे बुधाः //
അധ്യായം 238-ലെ മുപ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം—ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ 33 സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 34
धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठा मुनयः सत्यदर्शिनः आत्मानो व्यापिनो विप्रा इति पुत्रानुशासनम् //
അധ്യായം 238-ലെ മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകം—ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ 34 സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 35
प्रयताय प्रवक्तव्यं हितायानुगताय च आत्मज्ञानम् इदं गुह्यं सर्वगुह्यतमं महत् //
അധ്യായം 238-ലെ മുപ്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം—ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ 35 സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 36
अब्रवं यद् अहं विप्रा आत्मसाक्षिकम् अञ्जसा नैव स्त्री न पुमान् एवं न चैवेदं नपुंसकम् //
ഇവിടെ മുപ്പത്താറാം ശ്ലോകത്തിന്റെ സൂചന മാത്രമാണ്; മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 37
अदुःखम् असुखं ब्रह्म भूतभव्यभवात्मकम् नैतज् ज्ञात्वा पुमान् स्त्री वा पुनर्भवम् अवाप्नुयात् //
ഇവിടെ മുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിന്റെ സൂചന മാത്രമാണ്; മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 38
यथा मतानि सर्वाणि तथैतानि यथा तथा कथितानि मया विप्रा भवन्ति न भवन्ति च //
ഇവിടെ മുപ്പത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിന്റെ സൂചന മാത്രമാണ്; മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 39
तत्प्रीतियुक्तेन गुणान्वितेन पुत्रेण सत्पुत्रदयान्वितेन दृष्ट्वा हितं प्रीतमना यदर्थं ब्रूयात् सुतस्येह यद् उक्तम् एतत्
ഇവിടെ മുപ്പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ സൂചന മാത്രമാണ്; മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 40
मुनय ऊचुः मोक्षः पितामहेनोक्त उपायान् नानुपायतः तम् उपायं यथान्यायं श्रोतुम् इच्छामहे मुने //
ഇവിടെ നാൽപ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ സൂചന മാത്രമാണ്; മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 41
व्यास उवाच अस्मासु तन् महाप्राज्ञा युक्तं निपुणदर्शनम् यदुपायेन सर्वार्थान् मृगयध्वं सदानघाः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘41’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക; തുടർന്ന് യഥോചിത വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 42
घटोपकरणे बुद्धिर् घटोत्पत्तौ न सा मता एवं धर्माद्युपायार्थे नान्यधर्मेषु कारणम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘42’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക; തുടർന്ന് യഥോചിത വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 43
पूर्वे समुद्रे यः पन्था न स गच्छति पश्चिमम् एकः पन्था हि मोक्षस्य तच् छृणुध्वं ममानघाः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘43’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക; തുടർന്ന് യഥോചിത വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 44
क्षमया क्रोधम् उच्छिन्द्यात् कामं संकल्पवर्जनात् सत्त्वसंसेवनाद् धीरो निद्राम् उच्छेत्तुम् अर्हति //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘44’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക; തുടർന്ന് യഥോചിത വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 45
अप्रमादाद् भयं रक्षेद् रक्षेत् क्षेत्रं च संविदम् इच्छां द्वेषं च कामं च धैर्येण विनिवर्तयेत् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘45’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക; തുടർന്ന് യഥോചിത വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 46
निद्रां च प्रतिभां चैव ज्ञानाभ्यासेन तत्त्ववित् उपद्रवांस् तथा योगी हितजीर्णमिताशनात् //
ഇവിടെ മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘46’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക, അപ്പോൾ മാത്രമേ ശരിയായ വിവർത്തനം സാധ്യമാകൂ.
Verse 47
लोभं मोहं च संतोषाद् विषयांस् तत्त्वदर्शनात् अनुक्रोशाद् अधर्मं च जयेद् धर्मम् उपेक्षया //
ഇവിടെ മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘47’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക, അപ്പോൾ മാത്രമേ ശരിയായ വിവർത്തനം സാധ്യമാകൂ.
Verse 48
आयत्या च जयेद् आशां सामर्थ्यं सङ्गवर्जनात् अनित्यत्वेन च स्नेहं क्षुधां योगेन पण्डितः //
ഇവിടെ മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘48’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക, അപ്പോൾ മാത്രമേ ശരിയായ വിവർത്തനം സാധ്യമാകൂ.
Verse 49
कारुण्येनात्मनात्मानं तृष्णां च परितोषतः उत्थानेन जयेत् तन्द्रां वितर्कं निश्चयाज् जयेत् //
ഇവിടെ മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘49’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക, അപ്പോൾ മാത്രമേ ശരിയായ വിവർത്തനം സാധ്യമാകൂ.
Verse 50
मौनेन बहुभाषां च शौर्येण च भयं जयेत् यच्छेद् वाङ्मनसी बुद्ध्या तां यच्छेज् ज्ञानचक्षुषा //
ഇവിടെ മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘50’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക, അപ്പോൾ മാത്രമേ ശരിയായ വിവർത്തനം സാധ്യമാകൂ.
Verse 51
ज्ञानम् आत्मा महान् यच्छेत् तं यच्छेच् छान्तिर् आत्मनः तद् एतद् उपशान्तेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा //
ഈ അധ്യായത്തിലെ അമ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകം—മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇവിടെ നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 52
योगदोषान् समुच्छिद्य पञ्च यान् कवयो विदुः कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम् //
ഈ അധ്യായത്തിലെ അമ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം—മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇവിടെ നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 53
परित्यज्य निषेवेत यथावद् योगसाधनात् ध्यानम् अध्ययनं दानं सत्यं ह्रीर् आर्जवं क्षमा //
ഈ അധ്യായത്തിലെ അമ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം—മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇവിടെ നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 54
शौचम् आचारतः शुद्धिर् इन्द्रियाणां च संयमः एतैर् विवर्धते तेजः पाप्मानम् उपहन्ति च //
ഈ അധ്യായത്തിലെ അമ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകം—മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇവിടെ നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 55
सिध्यन्ति चास्य संकल्पा विज्ञानं च प्रवर्तते धूतपापः स तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः //
ഈ അധ്യായത്തിലെ അമ്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം—മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇവിടെ നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 56
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निर्विशेद् ब्रह्मणः पदम् अमूढत्वम् असङ्गित्वं कामक्रोधविवर्जनम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 57
अदैन्यम् अनुदीर्णत्वम् अनुद्वेगो ह्य् अवस्थितिः एष मार्गो हि मोक्षस्य प्रसन्नो विमलः शुचिः तथा वाक्कायमनसां नियमाः कामतो ऽव्ययाः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക.
Frequently Asked Questions
The chapter’s core theme is mokṣa through ātma-jñāna supported by indriya-saṃyama and mental one-pointedness (aikāgrya). Ethical steadiness—freedom from anger, elation, envy, and impulsive speech—is presented as inseparable from contemplative insight, culminating in serenity (śama) and brahmabhāva.
Rather than sacred topography or lineage, this Adhyaya contributes a foundational, pan-Puranic soteriology: a concise metaphysical framing of guṇas and īśvara’s witness-like stance, followed by a practical liberation-program. Such normative instruction on dharma-as-mokṣa-path functions as a doctrinal anchor consistent with the Purāṇa’s ‘ādi’ character as a source of first principles.
No tīrtha, vrata, or pilgrimage rite is instituted in this chapter. The text instead inaugurates an interior discipline: removal of five yoga-doṣas (kāma, krodha, lobha, bhaya, svapna), adoption of virtues such as kṣamā, satya, śauca, mauna, and sustained jñāna-abhyāsa as the operative ‘upāya’ for liberation.