Matsya Purana in Malayalam

നൈമിഷാരണ്യത്തിൽ ദീർഘ സത്രത്തിനു ശേഷം ഋഷിമാർ സൂതനോട് വീണ്ടും അമൃതസമമായ പുരാണകഥകൾ പറയാനും, സൃഷ്ടിവൃത്താന്തം, വിഷ്ണു മത്സ്യരൂപം ധരിച്ച കാര്യം, ശിവന്റെ ഭൈരവ/കപാലിന ഭാവങ്ങൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചും ചോദിക്കുന്നു. സൂതൻ വിഷ്ണുപ്രോക്തമായ മത്സ്യപുരാണം ആരംഭിക്കുന്നു.

മനു ചോദിക്കുന്നു—ബ്രഹ്മാവിന് ചതുര്മുഖത്വം എങ്ങനെ ലഭിച്ചു, സൃഷ്ടി എങ്ങനെ നടന്നു. മത്സ്യൻ പറയുന്നു—ആദിയിൽ തപസ്സും വേദപ്രകടനവും; തുടർന്ന് ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആദ്യസൃഷ്ടിയായി മനോജന്മ ഋഷികൾ, പിന്നെ ദേഹജന്യ പ്രജാപതികളും അന്തഃശക്തികളും.

ഋഷിമാർ സൂതനോട് വിവിധ സൃഷ്ടിജാതികളുടെ ഉദ്ഭവം വിശദമായി ചോദിക്കുന്നു. സൂതൻ ആദിയിലെ അയോഗസൃഷ്ടിയെയും പിന്നീട് ദക്ഷനിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച യോഗജനനത്തെയും വേർതിരിച്ച് പറയുന്നു.

ഋഷിമാർ സൂതനോടു ചോദിക്കുന്നു—ദിതിയുടെ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് മരുതന്മാർ എങ്ങനെ ജനിച്ചു, ദേവന്മാരോടുള്ള അവരുടെ സൗഹൃദം എങ്ങനെ ഉണ്ടായി. സൂതൻ ദിതിയുടെ തപസ്സും, ദുഃഖനാശകവും ശുഭസന്താനദായകവുമായ വ്രതത്തെക്കുറിച്ച് വസിഷ്ഠനോടു ചോദിച്ചതും വിവരിക്കുന്നു.

മുൻ ഉപദേശം ശ്രവിച്ച ശേഷം മനു വീണ്ടും ജനാർദ്ദനനോട് മുൻ മനുക്കളുടെ ചരിതം പറയണമെന്നു അപേക്ഷിക്കുന്നു.

ഋഷികൾ സൂതനോട് ആദിത്യ-സോമ വംശങ്ങളുടെ വൃത്താന്തം പറയാൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു. സൂതൻ വിവസ്വാന്റെ ജന്മങ്ങളും വിവാഹങ്ങളും, സംജ്ഞയ്ക്ക് സൂര്യതേജസ് സഹിക്കാനാകാതിരുന്നത്, മക്കളുടെ പരിപാലനത്തിനായി ‘ഛായ’യെ സൃഷ്ടിച്ചതും വിവരിക്കുന്നു.

മനു മത്സ്യനോട് പിതൃവംശവും രവി–സോമന്മാരുടെ ശ്രാദ്ധദേവതാ-സ്ഥാനവും ചോദിക്കുന്നു. മത്സ്യൻ പിതൃഗണങ്ങളെ വർഗ്ഗീകരിക്കുന്നു—സ്വർഗത്തിൽ ഏഴ് ഗണങ്ങൾ, നിരാകാരരും സാകാരരുമായി; പിതൃതത്ത്വത്തെ യോഗസിദ്ധിയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി, ശ്രാദ്ധദാനങ്ങൾ യോഗികൾക്കായി അർപ്പിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു.

സൂതൻ ധർമ്മകേന്ദ്രമായ വിവരണത്തിൽ ദീപ്തമായ പിതൃലോകങ്ങൾ (വിഭ്രാജാ മുതലായവ) വിവരിക്കുന്നു; അവിടെ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുന്നവർ ആനന്ദിക്കുന്നു, അനേകം ദിവ്യഗണങ്ങൾ ആരാധനയിൽ പങ്കുചേരുന്നു.

സൂതൻ ‘ഹേ രാജാവേ’ എന്നു അഭിസംബോധന ചെയ്ത് വിഷ്ണുവിന്റെ ഉപദേശപ്രകാരം എല്ലാവർക്കും ആവർത്തിച്ച് ചെയ്യാവുന്ന ‘സാധാരണ ശ്രാദ്ധം’ വിവരിക്കുന്നു.

ഋഷിമാർ ചോദിക്കുന്നു—ബ്രാഹ്മണർ ഭുജിച്ച ഹവ്യം അല്ലെങ്കിൽ അഗ്നിയിൽ അർപ്പിച്ച ദ്രവ്യം പിതൃലോകത്തിലെ പിതൃകൾക്ക് എങ്ങനെ ‘ഭോഗ്യമായി’ എത്തുന്നു, പ്രത്യേകിച്ച് ശുഭ-അശുഭ പരലോകാവസ്ഥകളിലുള്ളവർക്ക്?

ഋഷികൾ സൂതനോട് ചോദിക്കുന്നു—ബ്രഹ്മദത്തൻ എങ്ങനെ സർവ്വസത്ത്വ-രുതജ്ഞൻ (എല്ലാ ജീവികളുടെ ഭാഷ അറിയുന്നവൻ) ആയി, ചക്രവാകങ്ങളുടെ ചതുഷ്ടയം എങ്ങനെ ഉദിച്ചു?

ഋഷിമാർ സോമന്റെ പിതൃ-പ്രഭുത്വവും അവനിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച രാജവംശപരമ്പരയും ചോദിക്കുന്നു.

ഋഷിമാർ സൂതനോടു ചോദിക്കുന്നു—യദുവംശം എന്തുകൊണ്ട് ക്ഷയിച്ചു, പൗരവർ എന്തുകൊണ്ട് ഉയർന്നു? യയാതിയുടെ പുണ്യചരിതം പറയണമെന്നു അവർ അപേക്ഷിക്കുന്നു. സൂതൻ, മുൻപ് ശതാനീകൻ ശൗനകനോടു യയാതിയെയും പുരുവിന്റെ രാജാവകാശത്തെയും കുറിച്ച് ചോദിച്ച സംഭാഷണം ഓർക്കുന്നു.

ശൗനകൻ പറയുന്നു—കചൻ പവിത്രവിദ്യയോടെ വിജയമായി മടങ്ങിയതോടെ ദേവന്മാർ ആനന്ദിച്ച് ഇന്ദ്രനെ ശത്രുനാശത്തിന് പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ യാത്രയിൽ വനത്തിൽ കളിക്കുന്ന കന്യകളെ കണ്ടു വായുരൂപം ധരിച്ചു അവരുടെ വസ്ത്രങ്ങൾ കലക്കി ഇടുന്നു.

ശൗനകൻ ശുക്രനും വൃഷപർവണനും തമ്മിലുള്ള ഏറ്റുമുട്ടൽ വിവരിക്കുന്നു. ശുക്രൻ പറയുന്നു—അധർമ്മം മന്ദഗതിയിലായാലും ഉറപ്പായി ഫലം തരുന്നു; എന്നാൽ ബ്രാഹ്മണൻ കചനെ കൊല്ലുന്നത് പാപം ഉടൻ തന്നെ പരിപക്വമായി ഫലിപ്പിക്കും.

ശൗനകൻ യയാതിയുടെ വൃത്താന്തം തുടരുന്നു. യയാതി ദേവയാനിയെ അന്തഃപുരത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു; വൃഷപർവൻ ശർമിഷ്ഠയെ അശോകവനത്തിനടുത്ത് സേവകരും ആവശ്യസാമഗ്രികളും സഹിതം പാർപ്പിക്കുന്നു. ദേവയാനി ഗർഭം ധരിച്ചു ഒരു പുത്രനെ പ്രസവിക്കുന്നു.

ശൗനകൻ പറയുന്നു—ശുക്രന്റെ ശാപം മൂലം യയാതിക്ക് അകാല വാർദ്ധക്യം വന്നു. അദ്ദേഹം നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങി മൂത്തപുത്രൻ യദുവിനോട്, ‘എന്റെ ജരയും പാപ്മാനവും നീ ഏറ്റെടുക്കുക; നിന്റെ യൗവനം എനിക്ക് തരിക; ഞാൻ ആയിരം വർഷം ഭോഗം അനുഭവിക്കും’ എന്നു അപേക്ഷിച്ചു.

ശൗനകൻ യയാതി പൂരുവിന് രാജ്യം ഏല്പിച്ച് വനപ്രസ്ഥം സ്വീകരിച്ച കഥ പറയുന്നു. വാനപ്രസ്ഥധർമ്മത്തിൽ ബ്രാഹ്മണരുടെ സമീപവാസം, ഫല-മൂലാഹാരം, അതിഥിസത്കാരം, ശിലോഞ്ചവൃത്തി, പിതൃ-ദേവ തർപ്പണം, പവിത്രാഗ്നികളുടെ ധാരണം എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.

സന്ന്യാസത്തിനു ശേഷം യയാതിയുടെ തപസ്സിനെ ഇന്ദ്രൻ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. യയാതി—താൻ ചെയ്ത തപസ്സിന് തുല്യൻ ആരുമില്ലെന്ന് പറയുന്നു.

കാമരൂപത്തിലെ നന്ദനത്തിൽ നിന്ന് യയാതി പുറപ്പെട്ടതിന്റെ കാരണം അഷ്ടകൻ ചോദിക്കുന്നു. യയാതി ഉപദേശിക്കുന്നു—പുണ്യം ക്ഷീണിക്കുമ്പോൾ സ്വർഗ്ഗത്തിലും ജീവൻ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; തുടർന്ന് ഭൗമനരകത്തിൽ വീണ് ഭൂമിജ ഭയങ്കര ജീവികളാൽ ദീർഘകാലം പീഡിക്കപ്പെടുന്നു.

അഷ്ടകൻ യയാതിയോട് ചോദിക്കുന്നു—ദിവ്യസാമ്യം ആദ്യം ആര് നേടുന്നു? യയാതി കാമപ്രേരിത ഗൃഹസ്ഥരെക്കാൾ സംയമമുള്ള ഭിക്ഷു-മുനിയെ പ്രശംസിച്ച്, അപൂർവമായ ദീർഘായുസ്സ് ദുരുപയോഗം ചെയ്താൽ പശ്ചാത്താപവും കഠിനതപസ്സും ആവശ്യമാണ് എന്നു മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു.

സൂതൻ പറയുന്നു—ശൗനകനിൽ നിന്ന് കേട്ടതിൽ സന്തുഷ്ടനായ ശതാനീകൻ വിധിപൂർവം ആദരവും ദാനങ്ങളും നടത്തുന്നു. ശൗനകൻ ആ ധനം ബ്രാഹ്മണർക്കു ദാനം ചെയ്ത് അന്തർധാനം ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് ഋഷികൾ യദുവിലൂടെ യയാതിയുടെ വംശപരമ്പര വിശദമായി ചോദിക്കുന്നു.

സൂതൻ വംശാനുകീർത്തനം തുടരുന്നു—വൃഷ്ണി പ്രവാഹത്തിൽ ഗാന്ധാരിയും മാദ്രിയും ഭാര്യമാർ; അവരുടെ സന്താനം സുമിത്രൻ, യുധാജിത്, ദേവമീഢുഷൻ, അനമിത്രൻ, ശിബി. അനമിത്രനിൽ നിന്ന് നിഘ്നൻ; നിഘ്നനിൽ നിന്ന് പ്രസേനനും ശക്തിസേനനും. സ്യാമന്തകമണി പ്രസേനന്റെതാണ്; അപേക്ഷിച്ചാലും അവൻ നൽകുന്നില്ല.

സൂതൻ ദേവകിയുടെ ഗർഭത്തിൽ വിഷ്ണുവിന്റെ മാനുഷജന്മം, കംസഭയത്തിൽ വസുദേവന്റെ ആശങ്ക, ശിശുവിനെ രഹസ്യമായി നന്ദന്റെ ഗൃഹത്തിലേക്ക് മാറ്റി മറച്ചുവെച്ച സംഭവം എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു.

സൂതൻ വംശവിവരണം തുടരുന്നു—പുരുവിന്റെ സന്തതിയിൽ അന്തിനാരൻ, തുടർന്ന് ഇലിനനും ദുഷ്യന്തനും; ശകുന്തലയിൽ ഭരതൻ ജനിച്ച് ‘ഭാരത’ നാമത്തിന്റെ പ്രചോദകനാകുന്നു.

ദ്വിജന്മാർക്ക് നിത്യോപാസ്യമായ പവിത്ര അഗ്നികളുടെ ക്രമബദ്ധമായ വംശവിവരണം ഋഷികൾ ചോദിക്കുന്നു.

ഋഷിമാർ സൂതനോട് പുരാണങ്ങളുടെ എണ്ണം/വർഗ്ഗീകരണക്രമവും ദാനധർമ്മത്തിന്റെ ശരിയായ വിധിയും ഘട്ടംഘട്ടമായി ചോദിക്കുന്നു.

ഉപവാസം ചെയ്യാൻ കഴിയാത്തവർക്ക് ഉപവാസസമമായ പുണ്യം നൽകുന്ന ശ്രേഷ്ഠ വ്രതം ഏതാണ് എന്ന് നാരദൻ ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ആദിത്യശയന/രവിശയന വ്രതത്തിൽ ‘നക്ത’—രാത്രിയിൽ ഒരിക്കൽ മാത്രം ഭക്ഷണം—അനുവദിച്ച് അതിന്റെ അക്ഷയഫലം പറയുന്നു.

നാരദൻ ചന്ദ്രശേഖരപ്രഭുവിനോട് ആയുസ്സ്, ആരോഗ്യം, കുലവർദ്ധനം, പുനഃപുനഃ സത്സംഗം/രാജസംഗം ലഭ്യമാക്കുന്ന വ്രതം ചോദിക്കുന്നു. പ്രഭു ചോദ്യം പുണ്യമെന്ന് പറഞ്ഞ് രഹസ്യമായി രോഹിണീ–ചന്ദ്രശയന വ്രതം (ഇന്ദു-കീർത്തനസഹിതം) വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.

ഋഷിമാർ സൂതനോട് വൃക്ഷങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ക്രമബദ്ധമായ വിശദമായ നിയമങ്ങളും വൃക്ഷ-പ്രതിഷ്ഠ/ഉദ്യാപനവിധിയും ചോദിക്കുന്നു; പരമ്പരയിൽ പറയുന്ന ലോകങ്ങളും മരണാനന്തരഫലങ്ങളും വ്യക്തമാക്കണമെന്നും അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു.

നാരദൻ ആദ്യം ഏഴ് ദിവ്യലോകങ്ങളെ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ് മഹേശ്വരനോട്—സാർവഭൗമത്വവും മംഗളസമൃദ്ധിയും എങ്ങനെ ലഭിക്കും?—എന്ന് ചോദിക്കുന്നു.

ഈശ്വരൻ പ്രായശ്ചിത്തവ്രതങ്ങളുടെ പരമ്പരയിൽ മൂന്നാമതായി “രസകല്യാണിനീ” വ്രതം ഉപദേശിക്കുന്നു. മാഘമാസത്തിലെ ദീക്ഷാസമയം, സ്നാനനിയമങ്ങൾ, ദേവിയുടെ അഭിഷേകം, വലത്തുനിന്ന് ഇടത്തേക്ക് അങ്കപൂജ—ദേവിയുടെ വിശേഷനാമങ്ങൾ ശരീരഭാഗങ്ങളിൽ നിയോഗിച്ച്—വിവരിക്കുന്നു.

ഭഗവാൻ ഉപദേശക്രമത്തിൽ തൃതീയാ വ്രതം വിവരിക്കുന്നു; അത് സർവകാമദാ എന്നു പ്രസിദ്ധം. ഈ തിഥിയിൽ ചെയ്യുന്ന ദാനം, ഹോമം, ജപം എന്നിവ അക്ഷയഫലം നൽകുന്നു എന്ന നിയമം അദ്ദേഹം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

സംഭാഷകൻ ഗ്രഹണകാല സ്നാനവിധി—സാമഗ്രികൾ, മന്ത്രങ്ങൾ, ക്രമം—കൃത്യമായി അറിയാൻ ചോദിക്കുന്നു. മത്സ്യഭഗവാൻ ഗ്രഹണത്തെ ‘ഗ്രഹണ-സമ്പ്ലവം’പോലെ രാശിയിൽ ഗ്രഹപീഡ ഉണ്ടാക്കുന്നതായി വ്യാഖ്യാനിച്ച്, മാനദണ്ഡമായ ‘ഗ്രഹ-സ്നാനം’ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.

മത്സ്യൻ പറയുന്നു—പൂർവകൽപ്പത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് ശിവനോട് ചോദിച്ചു: അല്പതപസ്സിലൂടെ ആരോഗ്യവും ഐശ്വര്യവും മോക്ഷവും എങ്ങനെ ലഭിക്കും? ശിവൻ അറിയിച്ചു: വൈവസ്വത മന്വന്തരത്തിൽ വാസുദേവൻ ഭീമനോട് ഉപവാസം ചെയ്യാൻ കഴിയാത്തവർക്കും അനുയോജ്യമായ ശ്രേഷ്ഠ വ്രതം ഉപദേശിക്കും.

ബ്രഹ്മാവ് ചോദിക്കുന്നു—(1) മോഹമോ മദ്യമത്തോ മൂലം പരസ്ത്രീഗമനം ചെയ്ത പുരുഷന് പ്രായശ്ചിത്തം എന്ത്? (2) സ്ത്രീ–പുരുഷ വേർപാടാൽ ഉണ്ടാകുന്ന ശോകദുഃഖം തടയാനുള്ള ധാർമ്മിക മാർഗം ഏത്?

പിപ്പലാദൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരനോട് ‘പ്രതിശുക്ര’ എന്ന ശാന്തികര അനുഷ്ഠാനം ഉപദേശിക്കുന്നു; യാത്രയുടെ ആരംഭ‑അവസാനങ്ങളിലും ശുക്രോദയ സമയത്തും ഇത് ചെയ്യണം.

ഋഷിയുടെ ഭക്തിപൂർവമായ ചോദ്യം കേട്ട് ഭഗവാൻ പുരാണസംഭാഷണത്തിൽ ദുഃഖനാശകമായ ‘വിശോകാ-സപ്തമി’ വ്രതം ഉപദേശിക്കുന്നു.

ഭഗവാൻ ശർക്കരാ-സപ്തമി വ്രതവിധാനം ഉപദേശിക്കുന്നു; ഇത് പാപഹരവും ദീർഘായുസ്സും സമൃദ്ധിയും നൽകുന്നതുമാണ്. മാധവ മാസത്തിലെ ശുക്ല സപ്തമിയിൽ വെളുത്ത എള്ള്, മാല, അനുലേപനം മുതലായ ശുദ്ധ ദ്രവ്യങ്ങളാൽ താമരമണ്ഡലം ഒരുക്കി സവിതൃ (സൂര്യൻ) ദേവനെ ഗന്ധ-ധൂപങ്ങളാൽ പൂജിക്കണം.

ഭഗവാൻ മന്ദാര-സപ്തമി വ്രതം പാപനാശിനിയെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. പഞ്ചമിയിൽ ലഘുഭക്ഷണം, ഷഷ്ഠിയിൽ ഉപവാസവും ദന്തകാഷ്ഠവിധിയും; ബ്രാഹ്മണസത്കാരം, രാത്രിയിൽ മന്ദാരോപയോഗം, പ്രഭാതസ്നാനം.

മനു മത്സ്യനോടു ചോദിക്കുന്നു—ഇഷ്ടവസ്തുക്കളുടെ വിരഹം മൂലമുള്ള കടുത്ത ദുഃഖം നീക്കി, സമൃദ്ധി നൽകുകയും, സംസാരഭയം കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഉപവാസം/വ്രതം ഏത്?

നാരദൻ അക്ഷയ പരലോകപുണ്യം നൽകുന്ന പരമോന്നത ദാനത്തിന്റെ മഹിമ ചോദിക്കുന്നു. ഉമാപതി ‘മേരു-ദാനം’ പർവതാകൃതിയിലുള്ള ദശവിധ ദാനക്രമമായി ഉപദേശിച്ച് പത്ത് ‘പർവതങ്ങളുടെ’ പേരുകൾ, ശുഭ തിഥികൾ, സംധി-കാലങ്ങൾ എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.

സംവാദശൈലിയിൽ ഭഗവാൻ പുണ്യദാനങ്ങളുടെ തുടർച്ചയായ ഉപദേശക്രമത്തിൽ ‘ഉത്തമ’ ഗുഡപർവതദാനവിധി അവതരിപ്പിക്കുന്നു.

ഭഗവാൻ അനുഷ്ഠാനോപദേശക്രമത്തിൽ തിലാശൈല/തിലാചല ദാനം അവതരിപ്പിച്ച്, അതിന്റെ രക്ഷാകര ഫലമായി വിഷ്ണുലോകപ്രാപ്തി പറയുന്നു.

ഭഗവാൻ വിധിപൂർവ്വം ഉപദേശിക്കുന്നു—‘അതുല’ ഘൃതാചലദാനം പാപനാശകമായ ശ്രേഷ്ഠകർമ്മം. നെയ്യ്‌കുംഭങ്ങളുടെ എണ്ണമനുസരിച്ച് മൂന്ന് നിലകൾ നിർണ്ണയിച്ച്, കുറവ് സാമർത്ഥ്യമുള്ളവർക്ക് വിഷ്കംഭ/പർവതഘടകങ്ങൾ അനുപാതമായി കുറച്ച് ലളിതവികല്പവും പറയുന്നു.

ദാനധർമ്മോപദേശങ്ങൾ തുടരുമ്പോൾ ഭഗവാൻ സോമലോകം നൽകുന്ന ‘രൗപ്യാചല’ ദാനവിധി പഠിപ്പിക്കുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. രജതപർവ്വതത്തിനായി ക്രമാനുസൃത ഭാരമാനങ്ങൾ നിർദ്ദേശിക്കുകയും, ഉയർന്ന അളവുകൾ സാധ്യമല്ലാത്തവർക്ക് അനുപാതമായി കുറച്ച് ചെയ്യാൻ അനുവാദം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു.

സൂതൻ പറയുന്നു: മുൻസഭയിൽ ശൗനകൻ വൈശമ്പായനനോട്—നിത്യമായി ആഗ്രഹസിദ്ധിക്കായി ശാന്തികവും പൗഷ്ടികവും ആയ കർമങ്ങൾ എങ്ങനെ ചെയ്യണം? എന്നു ചോദിച്ചു. വൈശമ്പായനൻ മറുപടി പറയുന്നു—ശാന്തി, സമൃദ്ധി, വർധനം, ആയുസ്സ്, ബലം, പോഷണം, അനിഷ്ടനിവാരണം എന്നിവയ്ക്കുള്ള മുഖ്യോപായം ഗ്രഹയജ്ഞമാണ്.

നാരദൻ ലോകഫലവും മോക്ഷഫലവും നൽകുന്ന ഉപദേശം വീണ്ടും അരുളണമെന്നു ശിവനോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു. ശിവൻ നന്ദിയെ പവിത്രവാണിയുടെയും പുരാണവിദ്യയുടെയും ആചാര്യനെന്നു സ്തുതിച്ച്, വൃഷഭരൂപത്തിൽ ധർമ്മസ്വരൂപനെന്നു നിർദ്ദേശിച്ച്, മാഹേശ്വരധർമ്മങ്ങൾ ഉപദേശിക്കുവാൻ നിയോഗിച്ച് അന്തർധാനം ചെയ്യുന്നു.

നാരദൻ ആരോഗ്യവും അനന്തഫലവും ശാന്തിയും നൽകുന്ന വ്രതം ചോദിച്ചു. നന്ദികേശ്വരൻ പരമതത്ത്വം സൂര്യ‑അഗ്നി‑ചന്ദ്ര രൂപങ്ങളിൽ ത്രിവിധമായി നിലകൊള്ളുന്നതെന്ന് പറഞ്ഞ് ഞായറാഴ്ച നക്താശനനിയമം വിധിക്കുന്നു; ഞായർ ഹസ്ത നക്ഷത്രത്തോടു ചേർന്നാൽ ശനിയാഴ്ച ഏകഭക്ത എന്ന പ്രത്യേക നിയമം.

നന്ദികേശ്വരൻ നാരദനോട് വിഷ്ണുവിന്റെ പരമവ്രതമായ ‘വിഭൂതി-ദ്വാദശി’യുടെ വിധി പ്രസ്താവിക്കുന്നു. തിരഞ്ഞെടുത്ത മാസങ്ങളിൽ ശുക്ല ദശമിയിൽ ആരംഭം, സായംസന്ധ്യയ്ക്കുശേഷം നിയന്ത്രണങ്ങൾ, ഏകാദശിയിൽ ജനാർദനപൂജയോടുകൂടിയ ഉപവാസം എന്നിവ പറയുന്നു.

നാരദൻ പുണ്യകരമായ വ്രതങ്ങളെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചതിന് മറുപടിയായി നന്ദികേശ്വരൻ ‘വ്രത-ഷഷ്ഠി’യുടെ ഉപദേശാരംഭം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

നന്ദികേശ്വരൻ, മാർക്കണ്ഡേയൻ മുമ്പ് യുധിഷ്ഠിരനോട് പറഞ്ഞ പ്രയാഗമാഹാത്മ്യത്തിന്റെ പ്രശംസ വീണ്ടും തുടരുന്നു. ഭാരതയുദ്ധത്തിന് ശേഷം യുധിഷ്ഠിരൻ മഹാസംഹാരത്തെ ഓർത്ത് ദുഃഖത്തിലും ധർമ്മഭയത്തിലും മുങ്ങി, മഹാപാപകല്മഷം വേഗത്തിൽ നീക്കി വിഷ്ണുലോകം പ്രാപിക്കാനുള്ള മാർഗം അന്വേഷിക്കുന്നു.

മാർകണ്ഡേയൻ രാജാവിനോട് പാപഹരമായ പ്രയാഗമാഹാത്മ്യം വീണ്ടും കേൾക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. പ്രയാഗം ഗുഹ്യോപദേശവും ദുരിതർക്കുള്ള ആശ്രയവും ആണെന്ന് അദ്ദേഹം വർണ്ണിക്കുന്നു.

മാർക്കണ്ഡേയൻ രാജാവിനോട് പ്രയാഗത്തിന്റെ മഹിമ വീണ്ടും വിവരിക്കുന്നു. ഗംഗയുടെ വടക്കേ തീരത്തിലെ മാനസാ-തീർത്ഥം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി—അവിടെ മൂന്ന് രാത്രികളുടെ ഉപവാസം, തീർത്ഥസ്മരണയുടെ ശക്തി, ഗംഗയിൽ പ്രവേശനം മോക്ഷപ്രദമെന്ന വാഗ്ദാനം—എന്നിവ പറയുന്നു.

മാർകണ്ഡേയൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഉപദേശം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു—അസംഖ്യ തീർത്ഥങ്ങൾ പവിത്രമാക്കുന്നു; സോമതീർത്ഥം പാപനാശകമാണ്.

യുധിഷ്ഠിരൻ മോക്ഷസാധനമായി പ്രയാഗത്തിന്റെ ഉപദേശം സമ്പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിക്കണമെന്ന് അപേക്ഷിക്കുന്നു.

ഋഷിമാർ സൂതനോട് ചോദിക്കുന്നു—ദ്വീപങ്ങൾ, സമുദ്രങ്ങൾ, പർവതങ്ങൾ, വർഷങ്ങൾ, നദികൾ എന്നിവയുടെ സമഗ്ര ബ്രഹ്മാണ്ഡക്രമം, ലോകാലോകവും സൂര്യ-ചന്ദ്ര ഗതികളും വിശദമായി പറയണമെന്ന്.

മനു ജനാർദനനോട് ശ്രാദ്ധവിധിയും മഹാദാനഫലവും കേട്ട ശേഷം, ഉർവശി ദേവന്മാരെയുമൊഴിഞ്ഞ് പുരൂരവസിനെ തന്നെ തിരഞ്ഞെടുത്തത്ര അതിശയ രൂപ‑സൗഭാഗ്യത്തിന് കാരണമായ പൂർവകർമ്മം എന്തെന്ന് ചോദിക്കുന്നു.

സൂതൻ പറയുന്നു—പുണ്യനദിയുടെ സ്പർശവും ശീതള കാറ്റും കൊണ്ട് പുതുമയാർന്ന ഒരു രാജാവ് ഹിമവാനിലേക്കെത്തി.

സൂതൻ ഒരു പർവ്വതപ്രദേശത്തെ വിവരിക്കുന്നു; അവിടെ ഗുഹയ്ക്കുള്ളിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഒരു സരോവരം ഉണ്ട്. ഒരു രാജാവ് മല്ലിപ്പൂമാല ചുറ്റിയ പ്രവേശനം കണ്ടു അകത്തു കടന്ന്, ഘനാന്ധകാരത്തിന്റെ ഭയങ്കര പാത കടന്ന് സ്വയംപ്രകാശമുള്ള ഭൂഗർഭ വിശാലതയിലെത്തുന്നു.

സൂതന്റെ വിവരണത്തിൽ കഥ ഹിമവത്–കൈലാസങ്ങളുടെ വടക്കേയുള്ള പുണ്യപർവതപ്രദേശത്തേക്ക് മാറുന്നു. അവിടെയുള്ള ദിവ്യശിഖരങ്ങൾ, വനങ്ങൾ, തടാകങ്ങൾ എന്നിവ പറഞ്ഞ്, അലകാനഗരത്തിൽ ഗുഹ്യകരോടുകൂടി കുബേരന്റെ വാസവും, വിവിധ സ്ഥലങ്ങളിൽ നിയുക്തരായ യക്ഷന്മാരുടെ പേരുകളും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഋഷികളുടെ ബ്രഹ്മാണ്ഡവിചാരണയ്ക്ക് മറുപടിയായി സൂതൻ ആറാം ദ്വീപായ ഗോമേദകദ്വീപവും അതിനെ ചുറ്റിയ സുരോദകസമുദ്രവും വിവരിക്കുന്നു; അവിടത്തെ പർവതങ്ങളുടെ പേരുകൾ പറഞ്ഞ് ഭൂമിയെ തെക്കൻ ധാതകീഖണ്ഡവും വടക്കൻ കുമുദവും ആയി വിഭജിക്കുന്നു.

മുന്‍ ദിവ്യാഖ്യാനം കേട്ട ശേഷം ഋഷികള്‍ സൂതനോട് ചോദിക്കുന്നു—സൂര്യ‑ചന്ദ്ര‑ഗ്രഹ‑നക്ഷത്രങ്ങളുടെ ഗതിയില്‍ കൂട്ടിയിടി എന്തുകൊണ്ട് സംഭവിക്കില്ല, അവയെ ആര്‍ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു?

സൂതൻ ബ്രഹ്മാണ്ഡവിചാരം തുടരുകയും ഗ്രഹങ്ങളുടെ രഥങ്ങളും അവയുടെ അശ്വങ്ങളും വിശദീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഋഷികൾ ഭക്തിയോടെ വീണ്ടും വീണ്ടും ചോദിക്കുന്നു—മഹേശ്വരന് ‘പുരാരി’ എന്ന വിശേഷണം എങ്ങനെ ലഭിച്ചു? ത്രിപുരം ഒരൊറ്റ അമ്പുകൊണ്ട് എങ്ങനെ ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടു?

സൂതൻ പറയുന്നു—മായൻ ത്രിപുരയുടെ നിർമ്മാണം പൂർത്തിയാക്കിയപ്പോൾ ദൈത്യ‑ദാനവർ മഹാസംഖ്യയിൽ അവിടെ കുടിയേറി. നഗരം ഭോഗസുഖം, സംഗീതം, സാമൂഹിക സൗഹാർദം എന്നിവകൊണ്ട് സമൃദ്ധമായി. ദേവശത്രുക്കളായിരുന്നിട്ടും കുറെകാലം അവർ ധർമ്മാനുസൃതമായി ജീവിച്ച് ത്രിപുരയിലെ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ ശിവപൂജ നടത്തി.

സൂതൻ വിവരിക്കുന്നു—മായയുടെ ത്രിപുരത്തിൽ വസിക്കുന്ന ദാനവന്മാരുടെ പീഡനത്തിൽ വലയുന്ന ദേവന്മാർ രക്ഷയ്ക്കായി മഹാദേവനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു. ശിവൻ അവരെ സ്നേഹത്തോടെ സ്വീകരിച്ച് ക്ഷേമം വാഗ്ദാനം ചെയ്തു, ത്രിപുരം ദഹിപ്പിക്കുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച് യഥാവിധി രഥം നിർമ്മിക്കാൻ ആജ്ഞാപിച്ചു.

സൂതൻ പറയുന്നു—നാരദൻ ത്രിപുരയിൽ നിന്ന് മടങ്ങി യുദ്ധത്തിനിടയിൽ ദേവസഭയിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. രംഗം ഇലാവൃതത്തിൽ; ദേവജന്മഭൂമിയും യജ്ഞ‑സംസ്കാരങ്ങൾ നടക്കുന്ന പുണ്യദേശവും.

സൂതൻ പറയുന്നു: പ്രമഥന്മാരാൽ ദൈത്യർ പരാജിതരായി ഭീതിയോടെ ത്രിപുരത്തിൽ അഭയം തേടി. മയൻ നിരുത്സാഹപ്പെട്ട ദൈത്യരെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് ഈ തിരിച്ചടിയെ കാലബലത്തിന്റെ ഫലമെന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു.

സൂതൻ ത്രിപുരവൃത്താന്തം തുടരുന്നു. താരകൻ വധിക്കപ്പെട്ട ശേഷം മയ ദാനവൻ പ്രമഥന്മാരെ തുരത്തിവിട്ട് ഭീതരായ ദാനവരെ അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്നു.

ഋഷിമാർ സൂതനോട് ചോദിക്കുന്നു—പുരൂരവസ് (ഐലൻ) എങ്ങനെ ഓരോ അമാവാസ്യയിലും ആവർത്തിച്ച് സ്വർഗ്ഗാരോഹണം ചെയ്യുന്നു? അവന്റെ പിതൃ-തർപ്പണം എങ്ങനെ ഫലപ്രദമാകുന്നു?

ത്രേതായുഗാരംഭത്തിൽ സ്വായംഭുവ മന്വന്തരത്തിലെപ്പോലെ യജ്ഞം ആദ്യമായി എങ്ങനെ പ്രവർത്തിച്ചു എന്നു ഋഷികൾ ചോദിക്കുന്നു. സൂതൻ കൃതയുഗാന്ത്യത്തിൽ കാലപ്രവേശത്തോടെ ലോകവും സമൂഹവും സജ്ജമായ നില വിവരിക്കുന്നു—ഔഷധികളുടെ വർധനം, മഴ, വാർത്ത, വർണ്ണ‑ആശ്രമക്രമം, സംഹിതകളുടെ വിന്യാസം.

സംവാദരൂപത്തിൽ സൂതൻ സമവേത ഋഷിമാരെ ഉപദേശിക്കുന്നു—ആദ്യം മന്വന്തരക്രമവും, യുഗംതോറും ആയുസ്സിലും ദേഹപ്രമാണത്തിലും വരുന്ന മാറ്റങ്ങളും വിവരിക്കുന്നു.

വരാംഗി ഇന്ദ്രന്റെ ക്രൂരതയെക്കുറിച്ച് വിലപിച്ച്, തന്റെ ദുഃഖം നീക്കുന്ന പുത്രൻ ലഭിക്കാത്തപക്ഷം ജീവത്യാഗം ചെയ്യുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ക്രോധം ഉണ്ടായിട്ടും സംയമത്തോടെ വജ്രാംഗൻ വീണ്ടും അതികഠിന തപസ്സിലൂടെ ശക്തനായ അവകാശിയെ നേടാൻ തീരുമാനിക്കുന്നു.

യുദ്ധവിവരണം തുടരുമ്പോൾ സൂതൻ പറയുന്നു—ദേവന്മാരും ദൈത്യന്മാരും ഏറ്റുമുട്ടിയപ്പോൾ മഹാഗർജ്ജനവും ഉഗ്രകോപവും പടർന്നു. സേനകൾ അടുത്തുവരുമ്പോൾ പാദാതി, തുരഗ, രഥ, ഗജ ദളങ്ങളുടെ പരസ്പര സഹായക കൂട്ടുകെട്ടുകളും സമരപ്രവേശത്തിന്റെ ക്രമവും അദ്ദേഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

സൂതൻ യുദ്ധവൃത്താന്തം തുടരുന്നു. നിമിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ മഥന, ജംഭക, ശുംഭ, മഹിഷ, ജംഭ, ഗ്രസന തുടങ്ങിയ ദൈത്യാധിപന്മാർ വിവിധായുധങ്ങളാൽ വിഷ്ണുവിനെ ആക്രമിക്കുന്നു.

സൂതൻ പറയുന്നു—ഹരി പിന്മാറുന്നത് കണ്ട ഇന്ദ്രൻ പരാജയം കരുതി വിഷ്ണുവിന്റെ ഉപദേശം തേടുന്നു. ദുഷ്ടശത്രുക്കളെ സഹിച്ചാൽ അവർ കൂടുതൽ ധാർഷ്ട്യമാകും എന്ന് ഇന്ദ്രൻ പറയുമ്പോൾ, ദൈത്യാധിപന്മാർ നിശ്ചിതമായ ഉപായത്തിലൂടെയേ വീഴൂ എന്ന് വിഷ്ണു പറഞ്ഞു, ദിവ്യരക്ഷയോടെ ജംഭനെ വധിക്കണമെന്ന് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു.

ശിവൻ പാർവതിയോട്, തന്റെ ദേഹത്ത് വെളുത്ത സുഗന്ധപ്രഭ ചന്ദനലേപംപോലെ ചേർന്നിരിക്കുന്നുവെന്നും, പാർവതിയുടെ സാന്നിധ്യം തന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ‘ദോഷം’പോലെ തോന്നുന്നുവെന്നും പറയുന്നു.

പുരാണിക സംവാദത്തിൽ ദേവിയുടെ ശാസനയും ശാപഫലപ്രസംഗവും കഴിഞ്ഞ് ക്രോധത്തിൽ നിന്ന് സിംഹപ്രാദുർഭാവം സംഭവിക്കുന്നു. അവളുടെ ഉദ്ദേശം അറിഞ്ഞ് ബ്രഹ്മാവ് ആശ്രമത്തിലെത്തി വരം നൽകി അതിതപസ്സ് അവസാനിപ്പിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു.

സൂതൻ സ്കന്ദൻ (ഗുഹ) ഉദ്ഭവവും, കൃത്തികകളുമായുള്ള ബന്ധം മൂലം അദ്ദേഹത്തിന് ആറുമുഖങ്ങളും വിശാഖ, ഷൺമുഖ, ഷഡ്വക്ത്ര, കാർത്തികേയ എന്നീ നാമങ്ങളും എങ്ങനെ പ്രസിദ്ധമായതെന്നും വിവരിക്കുന്നു.

ഋഷിമാർ ഹിരണ്യകശിപുവിന്റെ മരണം, നരസിംഹമഹിമ, പാപനാശം എന്നിവ കേൾക്കാൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു. സൂതൻ പറയുന്നു—ദീർഘതപസ്സിന് ശേഷം ബ്രഹ്മാവ് ദേവന്മാർ, ദിക്കുകൾ, കാലവിഭാഗങ്ങൾ, ഗ്രഹങ്ങൾ, മുനികൾ, ദിവ്യഗണങ്ങൾ എന്നിവരോടൊപ്പം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.

സൂതൻ ദൈത്യ-ദാനവന്മാർ ഭീകരമായ മൃഗമുഖങ്ങളോടെ സിംഹരൂപിയായ നൃസിംഹഭഗവാനെ ആക്രമിക്കുന്നതായി വിവരിക്കുന്നു. അവരുടെ അമ്പുകളും ചക്രങ്ങളും പരാജയപ്പെടുന്നു; ഭഗവാൻ ചക്രങ്ങളെ വിഴുങ്ങുകയും, ഒരു ഘർഷണത്തോടെ ജ്വലിക്കുന്ന ശൂലം തകർക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

മത്സ്യൻ രാജാവിനോടുള്ള ഉപദേശസംവാദത്തിൽ സന്ധ്യാ–സന്ധ്യാംശങ്ങളോടുകൂടിയ യുഗമാനങ്ങൾ നിർണ്ണയിച്ച് നാലു യുഗങ്ങളിലെ ധർമ്മസ്ഥിതി വിവരിക്കുന്നു.

മത്സ്യൻ പ്രളയം വിവരിക്കുന്നു: ലോകം മുഴുവൻ ഏകാർണവമായി മാറുമ്പോൾ നാരായണൻ ഹംസരൂപത്തിൽ ആ മഹാസമുദ്രത്തിൽ ശയിക്കുന്നു. സാത്ത്വിക മനസ്സാൽ അനുഭവിക്കപ്പെടുന്ന അക്ഷരബ്രഹ്മത്തെ സൂചിപ്പിച്ച് ഉപനിഷത്തുകളുടെ ‘ഗുഹ്യ’ ഉപദേശവുമായി അതിന്റെ ബന്ധം വ്യക്തമാക്കുന്നു.

സംവാദരൂപത്തിൽ മത്സ്യൻ നരാധിപനോട് ആദിസൃഷ്ടിയും ലോകക്രമീകരണവും ഉപദേശിക്കുന്നു. നാരായണൻ വിശാലമായ സ്വർണ്ണപദ്മത്തിനുള്ളിൽ ബ്രഹ്മാവിനെ ഉദ്ഭവിപ്പിക്കുന്നു.

മത്സ്യൻ പറയുന്നു—പദ്മത്തിൽ നില്ക്കുന്ന ബ്രഹ്മാവ് ഘോരതപസ് ചെയ്യുന്നു. അപ്പോൾ നാരായണൻ ശംഭു-രൂപത്തിൽ കപിലനോടുകൂടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു ബ്രഹ്മാവിനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് സത്യവും ഋതവും സ്മരിക്കുന്നതുതന്നെ പരമാവസ്ഥയെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു.

മത്സ്യൻ പറയുന്നു—വിഷ്ണുവിന്റെ ആശ്വാസവചനങ്ങൾ കേട്ട ദൈത്യ-ദാനവർ യുദ്ധവിജയത്തിനായുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുന്നു.

മത്സ്യപുരാണത്തിൽ ദേവ–അസുര മഹായുദ്ധം വിവരിക്കുന്നു. ദാനവമയയും ബാണജാലങ്ങളും കൊണ്ട് ദേവന്മാർ കുടുങ്ങുമ്പോൾ ഇന്ദ്രൻ വജ്രംകൊണ്ട് വഴിതുറന്ന് താമസാസ്ത്രജാലം എറിഞ്ഞ് ദൈത്യരെ അന്ധകാരത്തിൽ അന്ധരാക്കുന്നു; ദേവന്മാർ പ്രത്യാക്രമണം നടത്തുന്നു.