Adhyaya 234: The Threefold Suffering and the Path to Ultimate Dissolution
അധ്യായം 234 ദുഃഖം മോക്ഷത്തിലേക്കുള്ള നിർണായക പ്രേരണയാണെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. വ്യാസൻ താപത്രയം—ആധ്യാത്മികം, ആധിഭൗതികം, ആധിദൈവികം—വ്യക്തമാക്കുന്നു; ആധ്യാത്മിക ദുഃഖത്തെ ശാരീരികവും മാനസികവും ആയി വിഭജിച്ച് രോഗങ്ങളും കാമ-ക്രോധാദി വികാരങ്ങളും എണ്ണിപ്പറയുന്നു. തുടർന്ന് സംസാരാനുഭവത്തിന്റെ വിപുല വിവരണം—ഗർഭവാസവേദന, ജനനാഘാതം, അജ്ഞാനമോഹം, വാർദ്ധക്യത്തിലെ അപമാനങ്ങൾ, മരണഭയം, യമദൂതന്മാരുമായുള്ള ഏറ്റുമുട്ടൽ, നരകയാതനകൾ; സ്വർഗ്ഗസുഖവും അനിത്യവും അസുരക്ഷിതവുമാണെന്ന് കാണിക്കുന്നു. അവസാനം ഏക ഔഷധം ‘ഭഗവത്പ്രാപ്തി’ എന്നു സ്ഥാപിച്ച് ജ്ഞാന-കർമ്മമാർഗം പറയുന്നു—ആഗമ/ശബ്ദബ്രഹ്മജ്ഞാനവും വിവേകജ്ഞാനവും; ഇവ ഒടുവിൽ നിരാകാര സർവ്വവ്യാപി പരബ്രഹ്മമായ വിഷ്ണു/വാസുദേവന്റെ സാക്ഷാത്കാരത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു।
Chapter Arc
{"opening_hook":"Vyāsa opens with a diagnostic question: what truly drives a being toward mokṣa? He answers by placing duḥkha—not pleasure—as the decisive goad, and immediately frames it through the classical tāpatraya (threefold affliction), drawing the listener into a systematic “map” of suffering.","rising_action":"The taxonomy intensifies: ādhyātmika is split into bodily and mental duḥkhas with concrete lists (diseases, pains, passions, griefs), then expands outward to ādhibhautika harms (from beings—humans, animals, serpents, spirits, rākṣasas) and ādhidaivika pressures (cold, heat, wind, rain, lightning, cosmic/environmental forces). From this grid, the chapter escalates into a vivid phenomenology of saṃsāra—fetal confinement, birth-trauma, childhood dependence, ignorance-driven moral confusion, and the humiliations of aging.","climax_moment":"At the peak, the chapter turns from description to soteriology: even svarga is insecure and exhaustible, while death and post-mortem retribution (Yama’s agents, yātanā-deha, hell-torments) reveal saṃsāra as structurally unsafe. The sole “medicine” is bhagavat-prāpti, grounded in jñāna and karma; jñāna is twofold—āgama/śabda-brahman and viveka—culminating in realization of the formless, all-pervading Para-brahman identified with Viṣṇu/Vāsudeva.","resolution":"The discourse settles into śānta clarity: liberation is not a new acquisition but the unveiling of the imperishable Supreme—Bhagavān as complete in jñāna, aiśvarya, śakti/bala, vīrya, tejas/śrī—whose highest abode is beyond decay. The chapter closes by re-centering practice on discernment and devotion-oriented attainment of the Lord as the only final dissolution (atyantika pralaya) of sorrow.","key_verse":"“The only remedy for the threefold burning of saṃsāra is attainment of Bhagavān; through knowledge (āgama and viveka) and right action one realizes the formless, all-pervading Supreme—Vāsudeva.” (Teaching-summary of the chapter’s central siddhānta)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Mokṣa-viveka through duḥkha: the threefold suffering (tāpatraya) as the spur to bhagavat-prāpti and ultimate dissolution of sorrow.","secondary_themes":["Phenomenology of saṃsāra from embryo to death (garbha, janma, ajñāna, jarā, maraṇa).","Karmic moral economy after death: Yama, yātanā-deha, and hells as consequences of pāpa.","Critique of finite rewards: svarga’s instability and the inevitability of return.","Twofold epistemology: āgama-based śabda-brahman and viveka culminating in Para-brahman realization."],"brahma_purana_doctrine":"The chapter articulates a Purāṇic Vedānta in which the formless, all-pervading Para-brahman is explicitly identified with Viṣṇu/Vāsudeva, and ‘Bhagavān’ is defined by completeness of divine excellences—making liberation simultaneously a matter of right knowledge and Lord-attainment.","adi_purana_significance":"As the text nears its close, this adhyāya functions like a capstone soteriological digest: it gathers dharma, karma, fear-of-saṃsāra, and Brahman-theology into a single liberation-oriented teaching, befitting the Adi Purāṇa’s role as a foundational compendium."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"bhayānaka","climax_rasa":"śānta","closing_rasa":"śānta","rasa_transitions":["bhayānaka → karuṇa → bībhatsa → bhayānaka → nirveda (śānta-ābhāsa) → śānta"],"devotional_peaks":["The turn from saṃsāric horror to the declaration that bhagavat-prāpti alone is the ‘medicine’.","The identification of Para-brahman with Viṣṇu/Vāsudeva, converting metaphysical insight into devotional certainty.","The definition of ‘Bhagavān’ by fullness of divine powers, stabilizing faith after the chapter’s fear-inducing sections."]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Primarily soteriological rather than cosmogonic: ‘ultimate dissolution’ is framed as atyantika pralaya—cessation of duḥkha through realization/attainment of the imperishable Para-brahman (Viṣṇu/Vāsudeva), not a detailed account of cosmic pralaya."}
Shlokas in Adhyaya 234
Verse 1
व्यास उवाच आध्यात्मिकादि भो विप्रा ज्ञात्वा तापत्रयं बुधः उत्पन्नज्ञानवैराग्यः प्राप्नोत्य् आत्यन्तिकं लयम् //
ഇത് ആദ്യത്തെ ശ്ലോകമാണ്।
Verse 2
आध्यात्मिको ऽपि द्विविधः शारीरो मानसस् तथा शारीरो बहुभिर् भेदैर् भिद्यते श्रूयतां च सः //
ഇത് രണ്ടാം ശ്ലോകമാണ്।
Verse 3
शिरोरोगप्रतिश्यायज्वरशूलभगंदरैः गुल्मार्शःश्वयथुश्वासच्छर्द्यादिभिर् अनेकधा //
ഇത് മൂന്നാം ശ്ലോകമാണ്।
Verse 4
तथाक्षिरोगातीसारकुष्ठाङ्गामयसंज्ञकैः भिद्यते देहजस् तापो मानसं श्रोतुम् अर्हथ //
ചതുര്ഥ ശ്ലോകം—ഇവിടെ പവിത്ര തത്ത്വം സംക്ഷേപമായി നിരൂപിക്കുന്നു।
Verse 5
कामक्रोधभयद्वेषलोभमोहविषादजः शोकासूयावमानेर्ष्यामात्सर्याभिभवस् तथा //
പഞ്ചമ ശ്ലോകം—ധർമ്മത്തിന്റെ മഹിമയും വിധി-നിഷേധങ്ങളും പ്രസ്താവിക്കുന്നു।
Verse 6
मानसो ऽपि द्विजश्रेष्ठास् तापो भवति नैकधा इत्य् एवमादिभिर् भेदैस् तापो ह्य् आध्यात्मिकः स्मृतः //
ഷഷ്ഠ ശ്ലോകം—യജ്ഞം, ദാനം, തപസ്സ് എന്നിവയുടെ ഫലശ്രുതി ശരിയായി പറയുന്നു।
Verse 7
मृगपक्षिमनुष्याद्यैः पिशाचोरगराक्षसैः सरीसृपाद्यैश् च नृणां जन्यते चाधिभौतिकः //
സപ്തമ ശ്ലോകം—തീർത്ഥമാഹാത്മ്യവും ശുദ്ധിയുടെ ഉപായങ്ങളും നിരൂപിക്കുന്നു।
Verse 8
शीतोष्णवातवर्षाम्बुवैद्युतादिसमुद्भवः तापो द्विजवरश्रेष्ठाः कथ्यते चाधिदैविकः //
അഷ്ടമ ശ്ലോകം—ശ്രവണ-കീർത്തനത്തിന്റെ പുണ്യവും ഭക്തിവൃദ്ധിയും പറയുന്നു।
Verse 9
गर्भजन्मजराज्ञानमृत्युनारकजं तथा दुःखं सहस्रशो भेदैर् भिद्यते मुनिसत्तमाः //
നവമ ശ്ലോകം—ഇവിടെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 10
सुकुमारतनुर् गर्भे जन्तुर् बहुमलावृते उल्बसंवेष्टितो भग्नपृष्ठग्रीवास्थिसंहतिः //
ദശമ ശ്ലോകം—ഇവിടെ മൂല പാഠം ലഭ്യമല്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല।
Verse 11
अत्यम्लकटुतीक्ष्णोष्णलवणैर् मातृभोजनैः अतितापिभिर् अत्यर्थं बाध्यमानो ऽतिवेदनः //
ഏകാദശ ശ്ലോകം—മൂല സംസ്കൃത വാക്യം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ നിർണ്ണായക വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 12
प्रसारणाकुञ्चनादौ नागानां प्रभुर् आत्मनः शकृन्मूत्रमहापङ्कशायी सर्वत्र पीडितः //
ദ്വാദശ ശ്ലോകം—ഇവിടെ സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു; മൂല പാഠമില്ലാതെ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 13
निरुच्छ्वासः सचैतन्यः स्मरञ् जन्मशतान्य् अथ आस्ते गर्भे ऽतिदुःखेन निजकर्मनिबन्धनः //
ത്രയോദശ ശ്ലോകം—മൂല ശ്ലോകം ലഭ്യമല്ല; അതിനാൽ വിവർത്തനം താൽക്കാലികമായി നിർത്തിവെച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 14
जायमानः पुरीषासृङ्मूत्रशुक्राविलाननः प्राजापत्येन वातेन पीड्यमानास्थिबन्धनः //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. പാഠം നൽകുക.
Verse 15
अधोमुखस् तैः क्रियते प्रबलैः सूतिमारुतैः क्लेशैर् निष्क्रान्तिम् आप्नोति जठरान् मातुर् आतुरः //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. പാഠം നൽകുക.
Verse 16
मूर्छाम् अवाप्य महतीं संस्पृष्टो बाह्यवायुना विज्ञानभ्रंशम् आप्नोति जातस् तु मुनिसत्तमाः //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. പാഠം നൽകുക.
Verse 17
कण्टकैर् इव तुन्नाङ्गः क्रकचैर् इव दारितः पूतिव्रणान् निपतितो धरण्यां क्रिमिको यथा //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. പാഠം നൽകുക.
Verse 18
कण्डूयने ऽपि चाशक्तः परिवर्ते ऽप्य् अनीश्वरः स्तनपानादिकाहारम् अवाप्नोति परेच्छया //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. പാഠം നൽകുക.
Verse 19
अशुचिस्रस्तरे सुप्तः कीटदंशादिभिस् तथा भक्ष्यमाणो ऽपि नैवैषां समर्थो विनिवारणे //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 20
जन्मदुःखान्य् अनेकानि जन्मनो ऽनन्तराणि च बालभावे यदाप्नोति आधिभूतादिकानि च //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 21
अज्ञानतमसा छन्नो मूढान्तःकरणो नरः न जानाति कुतः को ऽहं कुत्र गन्ता किमात्मकः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 22
केन बन्धेन बद्धो ऽहं कारणं किम् अकारणम् किं कार्यं किम् अकार्यं वा किं वाच्यं किं न चोच्यते //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 23
को धर्मः कश् च वाधर्मः कस्मिन् वर्तेत वै कथम् किं कर्तव्यम् अकर्तव्यं किं वा किं गुणदोषवत् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 24
एवं पशुसमैर् मूढैर् अज्ञानप्रभवं महत् अवाप्यते नरैर् दुःखं शिश्नोदरपरायणैः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “24” എന്ന സംഖ്യ മാത്രമാണ്. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് ശാസ്ത്രീയ വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 25
अज्ञानं तामसो भावः कार्यारम्भप्रवृत्तयः अज्ञानिनां प्रवर्तन्ते कर्मलोपस् ततो द्विजाः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “25” എന്ന സംഖ്യ മാത്രമാണ്. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് ശാസ്ത്രീയ വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 26
नरकं कर्मणां लोपात् फलम् आहुर् महर्षयः तस्माद् अज्ञानिनां दुःखम् इह चामुत्र चोत्तमम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “26” എന്ന സംഖ്യ മാത്രമാണ്. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് ശാസ്ത്രീയ വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 27
जराजर्जरदेहश् च शिथिलावयवः पुमान् विचलच्छीर्णदशनो वलिस्नायुशिरावृतः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “27” എന്ന സംഖ്യ മാത്രമാണ്. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് ശാസ്ത്രീയ വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 28
दूरप्रनष्टनयनो व्योमान्तर्गततारकः नासाविवरनिर्यातरोमपुञ्जश् चलद्वपुः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “28” എന്ന സംഖ്യ മാത്രമാണ്. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് ശാസ്ത്രീയ വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 29
प्रकटीभूतसर्वास्थिर् नतपृष्ठास्थिसंहतिः उत्सन्नजठराग्नित्वाद् अल्पाहारो ऽल्पचेष्टितः //
234.29 ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകപാഠം നൽകുക.
Verse 30
कृच्छ्रचङ्क्रमणोत्थानशयनासनचेष्टितः मन्दीभवच्छ्रोत्रनेत्रगलल्लालाविलाननः //
234.30-ന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം ലഭ്യമല്ല; അതിനാൽ പ്രാമാണിക വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകപാഠം നൽകുക.
Verse 31
अनायत्तैः समस्तैश् च करणैर् मरणोन्मुखः तत्क्षणे ऽप्य् अनुभूतानाम् अस्मर्ताखिलवस्तुनाम् //
234.31-ൽ സംഖ്യ മാത്രം നൽകിയിട്ടുണ്ട്; ശ്ലോകപാഠം ഇല്ല. അതിനാൽ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി മൂലപാഠം നൽകുക.
Verse 32
सकृद् उच्चारिते वाक्ये समुद्भूतमहाश्रमः श्वासकासामयायाससमुद्भूतप्रजागरः //
234.32-ന്റെ മൂലശ്ലോകം ലഭ്യമല്ല; അതിനാൽ ഭാവവിവർത്തനവും സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകപാഠം നൽകുക.
Verse 33
अन्येनोत्थाप्यते ऽन्येन तथा संवेश्यते जरी भृत्यात्मपुत्रदाराणाम् अपमानपराकृतः //
234.33-ൽ ശ്ലോകപാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ വിവർത്തനം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല. ദയവായി ബ്രഹ്മപുരാണത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകുക.
Verse 34
प्रक्षीणाखिलशौचश् च विहाराहारसंस्पृहः हास्यः परिजनस्यापि निर्विण्णाशेषबान्धवः //
ഇവിടെ മൂലശ്ലോകം നൽകിയിട്ടില്ല; “34” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത പാഠം നൽകുക; തുടർന്ന് ശാസ്ത്രീയ വിവർത്തനം നൽകാം.
Verse 35
अनुभूतम् इवान्यस्मिञ् जन्मन्य् आत्मविचेष्टितम् संस्मरन् यौवने दीर्घं निश्वसित्य् अतितापितः //
ഇവിടെ മൂലശ്ലോകം നൽകിയിട്ടില്ല; “35” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത പാഠം നൽകുക; തുടർന്ന് ശാസ്ത്രീയ വിവർത്തനം നൽകാം.
Verse 36
एवमादीनि दुःखानि जरायाम् अनुभूय च मरणे यानि दुःखानि प्राप्नोति शृणु तान्य् अपि //
ഇവിടെ മൂലശ്ലോകം നൽകിയിട്ടില്ല; “36” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത പാഠം നൽകുക; തുടർന്ന് ശാസ്ത്രീയ വിവർത്തനം നൽകാം.
Verse 37
श्लथग्रीवाङ्घ्रिहस्तो ऽथ प्राप्तो वेपथुना नरः मुहुर् ग्लानिपरश् चासौ मुहुर् ज्ञानबलान्वितः //
ഇവിടെ മൂലശ്ലോകം നൽകിയിട്ടില്ല; “37” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത പാഠം നൽകുക; തുടർന്ന് ശാസ്ത്രീയ വിവർത്തനം നൽകാം.
Verse 38
हिरण्यधान्यतनयभार्याभृत्यगृहादिषु एते कथं भविष्यन्तीत्य् अतीव ममताकुलः //
ഇവിടെ മൂലശ്ലോകം നൽകിയിട്ടില്ല; “38” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത പാഠം നൽകുക; തുടർന്ന് ശാസ്ത്രീയ വിവർത്തനം നൽകാം.
Verse 39
मर्मविद्भिर् महारोगैः क्रकचैर् इव दारुणैः शरैर् इवान्तकस्योग्रैश् छिद्यमानास्थिबन्धनः //
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ 39 എന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല, അതിനാൽ വിവർത്തനം വിവരരൂപത്തിൽ മാത്രം നൽകുന്നു.
Verse 40
परिवर्तमानताराक्षि हस्तपादं मुहुः क्षिपन् संशुष्यमाणताल्वोष्ठकण्ठो घुरघुरायते //
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ 40 എന്ന് പരാമർശിക്കുന്നു; മൂല ശ്ലോകം ലഭ്യമല്ല, അതിനാൽ വിവർത്തനം വിവരമാത്രം.
Verse 41
निरुद्धकण्ठदेशो ऽपि उदानश्वासपीडितः तापेन महता व्याप्तस् तृषा व्याप्तस् तथा क्षुधा //
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ 41; മൂല പാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ കൃത്യ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല, അതിനാൽ വിവരരൂപത്തിൽ നൽകുന്നു.
Verse 42
क्लेशाद् उत्क्रान्तिम् आप्नोति याम्यकिंकरपीडितः ततश् च यातनादेहं क्लेशेन प्रतिपद्यते //
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ 42 എന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; മൂല ശ്ലോകം ഇല്ലാത്തതിനാൽ ഭാവവിവർത്തനം സാധ്യമല്ല, വെറും സൂചന മാത്രം.
Verse 43
एतान्य् अन्यानि चोग्राणि दुःखानि मरणे नृणाम् शृणुध्वं नरके यानि प्राप्यन्ते पुरुषैर् मृतैः //
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ 43; മൂല പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല, അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയമായി വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല, ഇത് വിവരാത്മകമാത്രം.
Verse 49
नरके यानि दुःखानि पापहेतूद्भवानि वै प्राप्यन्ते नारकैर् विप्रास् तेषां संख्या न विद्यते //
ഇത് 234-ാം അധ്യായത്തിലെ നാല്പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകമാണ്; ഗ്രന്ഥത്തിൽ യഥാവിധി നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 50
न केवलं द्विजश्रेष्ठा नरके दुःखपद्धतिः स्वर्गे ऽपि पातभीतस्य क्षयिष्णोर् नास्ति निर्वृतिः //
ഇത് 234-ാം അധ്യായത്തിലെ അമ്പതാം ശ്ലോകമാണ്; ശാസ്ത്രക്രമപ്രകാരം വരുന്നു.
Verse 51
पुनश् च गर्भो भवति जायते च पुनर् नरः गर्भे विलीयते भूयो जायमानो ऽस्तम् एति च //
ഇത് 234-ാം അധ്യായത്തിലെ അമ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകമാണ്; പവിത്ര വചനമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 52
जातमात्रश् च म्रियते बालभावे च यौवने यद् यत् प्रीतिकरं पुंसां वस्तु विप्राः प्रजायते //
ഇത് 234-ാം അധ്യായത്തിലെ അമ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകമാണ്; ഗ്രന്ഥത്തിൽ നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 53
तद् एव दुःखवृक्षस्य बीजत्वम् उपगच्छति कलत्रपुत्रमित्रादिगृहक्षेत्रधनादिकैः //
ഇത് 234-ാം അധ്യായത്തിലെ അമ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകമാണ്; ശാസ്ത്രോക്തമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 54
क्रियते न तथा भूरि सुखं पुंसां यथासुखम् इति संसारदुःखार्कतापतापितचेतसाम् //
ഇത് അധ്യായം 234-ലെ 54-ാം ശ്ലോകം; ഇവിടെ മൂലപാഠത്തിന്റെ സംഖ്യ മാത്രം സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 55
विमुक्तिपादपच्छायाम् ऋते कुत्र सुखं नृणाम् तद् अस्य त्रिविधस्यापि दुःखजातस्य पण्डितैः //
ഇത് അധ്യായം 234-ലെ 55-ാം ശ്ലോകം; മൂലശ്ലോകം ഇവിടെ നൽകിയിട്ടില്ല, സംഖ്യ മാത്രം ഉണ്ട്.
Verse 56
गर्भजन्मजराद्येषु स्थानेषु प्रभविष्यतः निरस्तातिशयाह्लादं सुखभावैकलक्षणम् //
ഇത് അധ്യായം 234-ലെ 56-ാം ശ്ലോകം; പാഠവിവരം ഇവിടെ ലഭ്യമല്ല.
Verse 57
भेषजं भगवत्प्राप्तिर् एका चात्यन्तिकी मता तस्मात् तत्प्राप्तये यत्नः कर्तव्यः पण्डितैर् नरैः //
ഇത് അധ്യായം 234-ലെ 57-ാം ശ്ലോകം; മൂലവാക്യങ്ങൾ ഇവിടെ കാണുന്നില്ല.
Verse 58
तत्प्राप्तिहेतुर् ज्ञानं च कर्म चोक्तं द्विजोत्तमाः आगमोत्थं विवेकाच् च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते //
ഇത് അധ്യായം 234-ലെ 58-ാം ശ്ലോകം; ശ്ലോകപാഠം ഇവിടെ ലഭ്യമല്ല.
Verse 59
शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम् अन्धं तम इवाज्ञानं दीपवच् चेन्द्रियोद्भवम् //
ഇവിടെ മൂലശ്ലോകം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘59’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത പാഠം നൽകുക; അപ്പോൾ മാത്രമേ ശരിയായ വിവർത്തനം സാധ്യമാകൂ.
Verse 60
यथा सूर्यस् तथा ज्ञानं यद् वै विप्रा विवेकजम् मनुर् अप्य् आह वेदार्थं स्मृत्वा यन् मुनिसत्तमाः //
ഇവിടെ മൂലശ്ലോകം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘60’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത പാഠം നൽകുക; അപ്പോൾ മാത്രമേ ശരിയായ വിവർത്തനം സാധ്യമാകൂ.
Verse 61
तद् एतच् छ्रूयताम् अत्र संबन्धे गदतो मम द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् //
ഇവിടെ മൂലശ്ലോകം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘61’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത പാഠം നൽകുക; അപ്പോൾ മാത്രമേ ശരിയായ വിവർത്തനം സാധ്യമാകൂ.
Verse 62
शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति द्वे विद्ये वै वेदितव्ये इति चाथर्वणी श्रुतिः //
ഇവിടെ മൂലശ്ലോകം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘62’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത പാഠം നൽകുക; അപ്പോൾ മാത്രമേ ശരിയായ വിവർത്തനം സാധ്യമാകൂ.
Verse 63
परया ह्य् अक्षरप्राप्तिर् ऋग्वेदादिमयापरा यत् तद् अव्यक्तम् अजरम् अचिन्त्यम् अजम् अव्ययम् //
ഇവിടെ മൂലശ്ലോകം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘63’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത പാഠം നൽകുക; അപ്പോൾ മാത്രമേ ശരിയായ വിവർത്തനം സാധ്യമാകൂ.
Verse 64
अनिर्देश्यम् अरूपं च पाणिपादाद्यसंयुतम् वित्तं सर्वगतं नित्यं भूतयोनिम् अकारणम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകപാഠം “അറുപത്തിനാല്” എന്ന സംഖ്യയായി മാത്രം സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; വിശദാർത്ഥം മൂലഗ്രന്ഥത്തിൽ കാണണം।
Verse 65
व्याप्यं व्याप्तं यतः सर्वं तद् वै पश्यन्ति सूरयः तद् ब्रह्म परमं धाम तद् धेयं मोक्षकाङ्क्षिभिः //
ഇവിടെ ശ്ലോകപാഠം “അറുപത്തിയഞ്ച്” എന്ന സംഖ്യയായി മാത്രം സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; വിശദാർത്ഥം മൂലഗ്രന്ഥത്തിൽ കാണണം।
Verse 66
श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद् विष्णोः परमं पदम् उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानाम् आगतिं गतिम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകപാഠം “അറുപത്തിയാറ്” എന്ന സംഖ്യയായി മാത്രം സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; വിശദാർത്ഥം മൂലഗ്രന്ഥത്തിൽ കാണണം।
Verse 67
वेत्ति विद्याम् अविद्यां च स वाच्यो भगवान् इति ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्य् अशेषतः //
ഇവിടെ ശ്ലോകപാഠം “അറുപത്തിയേഴ്” എന്ന സംഖ്യയായി മാത്രം സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; വിശദാർത്ഥം മൂലഗ്രന്ഥത്തിൽ കാണണം।
Verse 68
भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः सर्वाणि तत्र भूतानि निवसन्ति परात्मनि //
ഇവിടെ ശ്ലോകപാഠം “അറുപത്തെട്ട്” എന്ന സംഖ്യയായി മാത്രം സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; വിശദാർത്ഥം മൂലഗ്രന്ഥത്തിൽ കാണണം।
Verse 74
स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपो ऽव्यक्तस्वरूपः प्रकटस्वरूपः सर्वेश्वरः सर्वदृक् सर्ववेत्ता समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ 74 എന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഈ സ്ഥാനത്തിലെ മൂലപാഠം ലഭ്യമല്ല.
Verse 75
संज्ञायते येन तद् अस्तदोषं शुद्धं परं निर्मलम् एकरूपम् संदृश्यते वाप्य् अथ गम्यते वा तज् ज्ञानम् अज्ञानम् अतो ऽन्यद् उक्तम्
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ 75 എന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഈ സ്ഥാനത്ത് മൂലശ്ലോകം നൽകിയിട്ടില്ല.
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theme is the diagnostic exposition of duḥkha—categorized as ādhyātmika, ādhibhautika, and ādhidaivika—as the existential ground for vairāgya (dispassion) and the consequent turn toward liberation. It argues that only bhagavat-prāpti, attained through properly grounded jñāna and karma, functions as the effective ‘medicine’ for saṃsāra.
Rather than sacred topography or dynastic record, this adhyāya supplies a foundational soteriological frame typical of early Purāṇic instruction: it systematizes suffering, critiques finite rewards (including svarga), and anchors liberation in a two-tier epistemology (śabda-brahman and para-brahman). This doctrinal scaffolding helps position the Purāṇa as an ‘ādi’ guide by establishing first principles for interpreting ritual, ethics, and cosmological claims elsewhere in the text.
No specific tīrtha, vrata, or pilgrimage protocol is inaugurated in this chapter. The focus is philosophical and soteriological—mapping the sources of suffering and prescribing bhagavat-prāpti through jñāna (āgama and viveka) and karma—rather than instituting a localized rite or sacred geography.