Brahma Purana in Telugu

అధ్యాయం 1 మంగళాచరణతో ప్రారంభమవుతుంది—పరమ, అవికార పురుషోత్తమ హరియే మాయా-నిర్మిత జగత్తు పుట్టే ఆధారం; ఆయనలోనే అది నిలిచి, వరుస కల్పాంతాలలో లయమవుతుంది.

అధ్యాయము 3లో పురాణ సృష్టిచక్రంలో ఉద్భవించిన దేవతలు, దైత్య-దానవులు, గంధర్వులు, నాగులు, యక్ష-రాక్షసుల వంశావళి మరియు సృష్టి-వివరణ సమగ్రంగా చెప్పబడుతుంది.

అధ్యాయం 5 మన్వంతర వ్యవస్థను సంక్షిప్తంగా, దస్తావేజుల్లా క్రమబద్ధంగా వివరించి పురాణ చరిత్రకు కాలక్రమ ఆధారాన్ని చూపుతుంది. ఋషుల అభ్యర్థనపై లోమహర్షణుడు—అన్ని మన్వంతరాల విస్తారం వాక్కుకు అతీతం కాబట్టి—సంఘటిత సారాంశాన్ని అందిస్తాడు.

ఈ అధ్యాయంలో వైవస్వత మనువు వంశ పరంపరను రాజవంశాలు, ప్రాంతీయ గుర్తింపులతో అనుసంధానించి వివరిస్తారు. మనువు తొమ్మిది మంది కుమారులు—ఇక్ష్వాకు మొదలైనవారు—పేర్కొనబడతారు.

అధ్యాయము 9లో సోముడు (చంద్రుడు) జననం మరియు తరువాతి చంద్రవంశ చరిత్రకు పీఠికగా వంశావళి కథనం ఉంది. బ్రహ్మ నుండి మానసపుత్రుడైన అత్రి అనుత్తర తపస్సు చేయగా, అతని ఊర్ధ్వగామి తేజస్సు/బీజం సోమరూపమై దశదిశలలో ప్రకాశించింది.

ఈ అధ్యాయంలో లోమహర్షణుడు నహుష వంశానికి చెందిన వంశావళి మరియు ధర్మ-రాజకీయ కథనాన్ని వివరిస్తాడు. స్వర్భానువు కుమార్తె ప్రభ ద్వారా ఆయువు ఐదుగురు కుమారులు—నహుషుడు, వృద్ధశర్మ, రంభ, రాజి, అనేన—పుట్టినట్లు చెబుతాడు.

అధ్యాయము 13లో ఋషుల అభ్యర్థనకు స్పందనగా లోమహర్షణుడు పురు, ద్రుహ్యు, అనూ, యదు, తుర్వశు వంశావళులను నిరంతరంగా వివరిస్తాడు. పురువు వారసత్వంతో ప్రారంభమై అనేక రాజవంశ శాఖలుగా విస్తరించి, జనపదాలు, రాజ్యాలు, ప్రసిద్ధ రాజకులాల ఉద్భవానికి కారణకథల మాదిరి పటాన్ని అందిస్తుంది.

అధ్యాయము 15లో లోమహర్షణుడు క్రోష్టు వంశానికి చెందిన యాదవ వంశావళిని విస్తృతంగా వివరిస్తాడు. క్రోష్టు సంతానంతో ప్రారంభించి స్వాహి, ఉషద్గు, చిత్రరథ, శశబిందు మొదలైన రాజుల క్రమాన్ని చెప్పి వంశాన్ని జ్యామఘ వరకు తీసుకెళ్తాడు.

అధ్యాయం 17లో స్యమంతక మణి కథనం వేగంగా ముందుకు సాగుతుంది. మణి వివాదాస్పద బదిలీ తరువాత సత్రాజితుడు హతుడవుతాడు; శతధన్వుడు స్యమంతకాన్ని తీసుకొని పారిపోతాడు, గోప్య ఒప్పందం ప్రకారం మణిని అక్రూరుని సంరక్షణలో ఉంచుతాడు. తండ్రి మరణశోకంతో సత్యభామ ఈ అన్యాయాన్ని శ్రీకృష్ణునికి తెలియజేస్తుంది.

ఈ అధ్యాయంలో లోమహర్షణుడు జంబూద్వీపంలోని భారతవర్ష మహాత్మ్యాన్ని సంక్షిప్తంగా కానీ నియమాత్మకంగా వివరిస్తాడు. సముద్రానికి ఉత్తరంగా, హిమాలయాలకు దక్షిణంగా ఉన్న భారతాన్ని పరమ కర్మభూమిగా స్తుతించి, ఇక్కడ మానవకర్మకు మోక్షసాధక ఫలితం కలుగుతుందని చెబుతాడు.

అధ్యాయము 21లో భూమి పరిమాణ వివరణ అనంతరం, భూమి క్రింద ఉన్న ఏడు పాతాళ లోకాలు (అతల నుండి పాతాళం వరకు) క్రమంగా వర్ణించబడతాయి।

అధ్యాయము 23లో ఋషులు–లోమహర్షణుల సంభాషణ రూపంలో సంక్షిప్తమైన బ్రహ్మాండవర్ణనము, తత్త్వవిచారం చెప్పబడింది. భూర్లోకానికి పై లోకాల నిర్మాణం, ప్రమాణాలు అడిగినప్పుడు సూర్య–చంద్ర కిరణాల వ్యాప్తి మేరకు భూమి విస్తారాన్ని నిర్వచించి, దానిని ఆకాశ విస్తారంతో అనుసంధానించారు.

అధ్యాయము 25లో ఋషులు భూమిపై ఉన్న పుణ్యతీర్థాలు, పవిత్ర ధామాల క్రమబద్ధ వివరణను కోరుతారు.

అధ్యాయము 27లో భారతవర్ష మహిమను ప్రతిపాదించారు. భారతం అనన్యమైన కర్మభూమి—ఇక్కడ దేహధారులు పుణ్య‑పాప ఫలితాలను తప్పక అనుభవిస్తారు; ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్ష అనే నాలుగు పురుషార్థాలను సంపూర్ణంగా సాధించగలరు.

అధ్యాయము 29లో ఋషులు భాస్కరుని పరమ పుణ్యక్షేత్రం—భోగమూ మోక్షమూ రెండింటినీ ప్రసాదించేదని—విని, బ్రహ్మను మరింత ఉపదేశం కోరుతారు. దేవపూజా-దానఫలాలు, నమస్కారం-ప్రదక్షిణల ప్రభావం, దీప-ధూపార్పణ, శౌచవిధి, ఉపవాసం, రాత్రిభోజనం, అలాగే అర్ఘ్యము సరైన రూపం-స్థానం గురించి వారు ప్రశ్నిస్తారు.

అధ్యాయము 31లో బ్రహ్మా సూర్యుడు (ఆదిత్యుడు) యొక్క తత్త్వమహిమను వివరిస్తాడు. సూర్యుడే త్రిలోకములకు మూలకారణం, ధర్మవ్యవస్థకు నియంత, సమస్త భూతజాతికి ఆత్మస్వరూప ప్రభువు; ఆయన నుండే సృష్టి ప్రవహించి, ప్రళయంలో ఆయనలోనే లయమవుతుంది.

ఈ అధ్యాయంలో ఋషులు దివాకరునికి సంబంధించిన మరింత కథను అడుగుతారు. బ్రహ్మా సృష్టిక్రమాన్ని వివరిస్తాడు—అంధకారంలో మునిగిన లోకాలలో ప్రకృతినుండి బుద్ధి, తరువాత అహంకారం, ఆపై మహాభూతాల ప్రవర్తన, చివరికి సప్తలోకాలను కలిగిన బ్రహ్మాండం; భూమిపై ఏడు ద్వీపాలు, ఏడు సముద్రాల వ్యవస్థ.

అధ్యాయ 35లో ఉమాదేవి తపస్సు–వివాహప్రాప్తి క్రమం మరియు చిత్రకూట ఆశ్రమం తీర్తస్థానంగా ప్రతిష్ఠ పొందిన విధానం అనుసంధానంగా వర్ణించబడుతుంది. దేవతలు ధూర్జటి (శివుడు) త్వరలో ఆమె భర్త అవుతాడని దేవిని ధైర్యపరుస్తారు.

అధ్యాయం 37 శివవివాహం పూర్తైన వెంటనే జరిగిన దృశ్యాన్ని వివరిస్తుంది. ఇంద్రుని నాయకత్వంలో దేవతలు అపార తేజస్సుగల భవుని సమీపించి విస్తృత స్తోత్రం చేస్తారు; అందులో శివుని అనేక నామాలు, ఉపాధులు, విశ్వకార్యాలు చెప్పబడతాయి.

అధ్యాయము 39 వైవస్వత మన్వంతరంలో దక్షప్రజాపతి అశ్వమేధయజ్ఞ వినాశాన్ని యజ్ఞాధికారం, దైవగౌరవం గురించిన తాత్త్విక సంఘర్షణగా వివరిస్తుంది.

అధ్యాయము 41లో దక్షయజ్ఞం, శివక్రోధ కథనానంతరం ఏకామ్రక అనే శైవక్షేత్ర మహాత్మ్యం వివరించబడుతుంది. ఋషుల జిజ్ఞాసకు స్పందనగా బ్రహ్మోక్త ఉపదేశంగా—ఏకామ్రకం వారాణసితో సమానం, అత్యంత దుర్లభం, పాపనాశకం; అక్కడ అనేక లింగాలు మరియు ఎనిమిది తీర్థాల సమూహం ఉన్నదని చెప్పబడుతుంది.

అధ్యాయం 43లో బ్రహ్మ కృతయుగంలోని ఆదర్శ వైష్ణవ రాజు ఇంద్రద్యుమ్నుని చరిత్రను వివరిస్తాడు—అతడు సత్యనిష్ఠుడు, యజ్ఞకుశలుడు, పరాక్రమశాలి, జితేంద్రియుడు.

అధ్యాయం 45 తీర్థమాహాత్మ్యంగా సాగుతుంది. పరమ పవిత్రమైన పురుషోత్తమ వైష్ణవక్షేత్రంలో ముందుగా వైష్ణవ ప్రతిమ ఎందుకు స్థాపించబడలేదని ఋషులు ప్రశ్నిస్తారు.

అధ్యాయం 47లో రాజు ఇంద్రద్యుమ్నుడు వైష్ణవ ప్రాసాదం (దేవాలయ-ప్రాసాదం) నిర్మాణారంభం చేయడానికి, అలాగే అశ్వమేధ యజ్ఞాన్ని నిర్వహించడానికి చేసిన మహత్తర సమీకరణను వర్ణిస్తుంది.

అధ్యాయము 49 ‘కారుణ్య-సంజ్ఞకం విష్ణుస్తోత్రమ్’ అనే దీర్ఘ భక్తి-తత్త్వమయ స్తోత్రాన్ని వివరిస్తుంది.

ఈ అధ్యాయంలో భగవాన్ వాసుదేవుడు తనను పురుషోత్తముడిగా స్వయంగా ప్రకటిస్తాడు—దేవ, యక్ష, దైత్యాది వర్గీకరణలన్నిటికీ అతీతుడై, బ్రహ్మ, విష్ణు, శివ, ఇంద్ర, యములకు సంబంధించిన జగత్‌కార్యాలను కూడా తనలోనే సమాహరించుకున్నవాడని చెప్పబడుతుంది.

ఈ అధ్యాయంలో మహాప్రళయ దృశ్యం విస్తారంగా వర్ణించబడుతుంది. మెరుపులతో అలంకరించిన, అనేక వర్ణరూపాల మహామేఘసమూహాలు అకస్మాత్తుగా ఉద్భవించి, సమస్తాన్ని ముంచెత్తే వర్షం కురుస్తుంది.

అధ్యాయము 55లో బ్రహ్ముడు చెప్పిన దివ్య దర్శనం వర్ణించబడుతుంది. ఋషి మార్కండేయుడు దివ్య బాలుని దేహం నుండి బయటికి వచ్చి, సమస్త జీవులు లయమైన ఏకార్ణవం—ప్రళయ సముద్రం—మళ్లీ దర్శిస్తాడు.

ఈ అధ్యాయంలో బ్రహ్మా పంచతీర్థవిధిని విధిగా ఉపదేశిస్తాడు. మొదట మార్కండేయ-హ్రదంలో ఉత్తరాభిముఖంగా స్నానం చేసి, శైవ మంత్రాలతో ‘సంసారసాగరంనుండి రక్షింపబడినవాడను’ అనే భావనను కలిగించాలి.

అధ్యాయము 59లో బ్రహ్మ వాసుదేవుడు అనంతరూపంగా దర్శనమిచ్చి పూజింపబడినప్పుడు కలిగే తారకశక్తిని, శ్వేతగంగా తీర్థ మహిమను, శ్వేతమాధవ దేవుని వైభవాన్ని వివరిస్తాడు. ఋషులు శ్వేతమాధవ మహాత్మ్యం మరియు ఆ ప్రసిద్ధ క్షేత్రంలో హరి ప్రతిమ ఉద్భవకథను పూర్తిగా అడుగుతారు.

అధ్యాయము 61లో అష్టాక్షర విధానంతో మణ్డలంలో నారాయణ పూజకు సంబంధించిన మంత్రకేంద్రీత, క్రమబద్ధమైన విధి వివరించబడింది.

అధ్యాయము 63లో బ్రహ్మ ఋషులకు ఇంద్రద్యుమ్నసరస్సు తీర్థమాహాత్మ్యము మరియు ఆచరణ విధానాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. ఇది అశ్వమేధ యజ్ఞదేహమునుండి ఉద్భవించినదిగా, స్వయంగా పవిత్రీకరించే తీర్థముగా వర్ణించబడింది.

అధ్యాయము 65లో ఋషుల ప్రశ్నకు ప్రతిగా బ్రహ్మా జ్యేష్ఠ మాస పౌర్ణమి నాడు శ్రీకృష్ణుని స్నాన-అభిషేకానికి శుభకాలం, విధానాన్ని వివరిస్తాడు. నక్షత్రయోగ పౌర్ణమి మహిమను, సమస్త తీర్థశక్తి నిండిన పవిత్ర కూపాన్ని పేర్కొంటాడు.

అధ్యాయం 67 సంభాషణరూపంలో ఉంది. ఋషులు ఒక్కో యాత్రకు కలిగే ఫలాన్ని వేరువేరుగా అడుగగా, బ్రహ్మా పుణ్యఫలాన్ని మరియు విధి క్రమాన్ని సుస్పష్టంగా వివరిస్తాడు.

ఈ అధ్యాయంలో బ్రహ్ముడు ముందుగా చెప్పిన విష్ణులోక వర్ణనను, అలాగే ‘పురుష’ నామధేయముగల అరుదైన పావనక్షేత్ర మహిమను విని ఋషులు ఆశ్చర్యపడతారు—ఈ క్షేత్రంలో దేహత్యాగం చేస్తే హరికి సాలోక్యం, విష్ణులోకప్రాప్తి ఇంత సులభంగా ఎలా కలుగుతుందో అని ప్రశ్నిస్తారు.

ఈ అధ్యాయంలో నారదుడు బ్రహ్మను త్రిదైవత్య తీర్థం యొక్క స్వరూపభేదం, మహాత్మ్యాన్ని వివరించమని అడుగుతాడు. బ్రహ్మ అది ఇతర తీర్థాలు, పుణ్యదేశాలు, యజ్ఞకర్మలకన్నా శ్రేష్ఠమని చెప్పి, దాని ఆవిర్భావకథను వివరిస్తాడు.

అధ్యాయము 73లో నారదుని ప్రశ్నతో కమండలుతో సంబంధమైన దేవి, విశేష పుణ్యవర్ధక పవిత్ర జలము ఎలా ఉద్భవించిందో చెప్పబడుతుంది. బ్రహ్మ బలిచక్రవర్తి ధర్మనిష్ఠ, ప్రజారక్షణ, సామాజిక సౌఖ్యంతో కూడిన పాలనను వర్ణిస్తాడు; అయితే దేవతలు స్థానచ్యుతులై విష్ణువును శరణు కోరుతారు.

అధ్యాయము 75లో నారదుడు కైలాసపర్వతంపై ఋషి గౌతముని తపస్సు గురించి ప్రశ్నిస్తే, బ్రహ్మ ఆ వృత్తాంతాన్ని వివరిస్తాడు.

ఈ అధ్యాయంలో గౌతమీ (గోదావరి)ని విశ్వతీర్థంగా, అత్యంత ఫలప్రదమైన పరమ తీర్థంగా మహిమాపూర్వకంగా వర్ణించారు. బ్రహ్మ వర్ణించే దివ్య సంభాషణలో శివుడు గౌతమ ఋషికి—చిన్న పరిధిలోనే అనేకానేక తీర్థాలు ప్రదర్శించబడతాయని, తాను సర్వత్ర వ్యాపించి వరప్రదాతనని ప్రకటిస్తాడు.

అధ్యాయము 79లో నారదుడు తీర్థాల ప్రత్యేక ఫలితాలను క్రమంగా వినాలని, ముఖ్యంగా గంగ పవిత్ర ప్రవాహ మార్గం మరియు దానికి సంబంధించిన కారణకథలతో సహా, నిరంతర ఆసక్తి చూపుతాడు.

అధ్యాయము 81 గౌతమీ తీరంలో ఉన్న కార్త్తికేయ తీర్థం—‘కౌమార’ తీర్థమని ప్రసిద్ధమైనది—దాని ఉద్భవం మరియు మోక్షప్రద మహిమను వివరిస్తుంది. బ్రహ్మ చెప్పిన ప్రకారం, తారకాసుర వధ అనంతరం పార్వతి ప్రేమతో స్కందునికి మూడు లోకాలలో ఇష్టానుసారం విహరించే స్వేచ్ఛను ఇచ్చింది.

అధ్యాయము 83లో గౌతమీ (గోదావరి) తీరంలోని దశాశ్వమేధిక తీర్థ మహాత్మ్యం వర్ణించబడింది; దీని శ్రవణమాత్రమే అశ్వమేధ ఫలాన్ని ఇస్తుందని చెప్పబడింది. బ్రహ్మా, విశ్వకర్మ పుత్రుడు విశ్వరూపుని వంశజుడైన భౌవన రాజు మరియు అతని పురోహితుడు కశ్యపుని యజ్ఞసంకటాన్ని వివరిస్తాడు.

అధ్యాయము 85లో గౌతమీ గంగా (గోదావరి) తీరంలోని క్షుధాతీర్థ మహిమ, దాని ఆవిర్భావకథ వివరించబడింది. బ్రహ్మ నారదునికి—మనుష్యుల కోరికలను నెరవేర్చే మహాపుణ్య తీర్థమని ఉపదేశిస్తాడు.

అధ్యాయం 87లో అహల్యాసంగమం అనే తీర్థం (తర్వాత ఇంద్రతీర్థంగా ప్రసిద్ధి) యొక్క పవిత్రతకు కారణకథను వివరిస్తుంది. బ్రహ్మా అత్యంత శుభలక్షణాల అహల్యను సృష్టించి, తపస్సు‑వేదపాండిత్యంతో యుక్తుడైన గౌతమ మహర్షికి ఆమెను పెంచమని అప్పగిస్తాడు; తరువాత అతడే ఆమె భర్త అవుతాడు.

అధ్యాయము 89లో బ్రహ్మ నారదునికి గంగానదిపై అరుణా–వరుణా నదుల పుణ్య సంగమ మహిమను వివరిస్తాడు; అది స్వయంగా పవిత్రతనిచ్చేది.

అధ్యాయము 91లో గోవర్ధన తీర్థ మహిమను పరమపావనంగా వర్ణించారు; దాని స్మరణమాత్రమే పాపనాశకమై పితృలకు పుణ్యప్రదమని చెప్పబడింది. బ్రహ్మ నారదునికి ఒక ఉదాహరణ చెబుతాడు—జాబాలి అనే బ్రాహ్మణ రైతు ఎద్దులను కఠినంగా తోలడంతో గోక్షేమంపై లోకాలన్నిటిలో ఆందోళన కలుగుతుంది.

అధ్యాయము 93లో పితృతీర్థం మరియు విశ్వామిత్రతీర్థం మహిమ వర్ణించబడింది. బ్రహ్మా చెప్పినట్లు, దాశరథి రాముడు సీతాసహితంగా పితృదేవతలకు తర్పణం చేసిన స్థలం పితృతీర్థం; అక్కడ స్నానం, దానం, శ్రాద్ధ-తర్పణాలు చేసిన ఫలం అక్షయమవుతుంది.

అధ్యాయము 95లో గౌతమీ (గోదావరి) ఉత్తర తీరమున ఉన్న శుక్రతీర్థ మహిమను వివరిస్తుంది. బ్రహ్మ ఈ తీర్థాన్ని సర్వపాప-రోగనాశకమని ప్రకటించి, అంగిరసుడు మరియు భృగువు వంశకథను చెబుతాడు—వారి కుమారులు జీవుడు మరియు కవి (శుక్రుడు).

ఈ అధ్యాయంలో పౌలస్త్య తీర్థ మహిమను, ధనదుడు (వైశ్రవణుడు/కుబేరుడు)తో దాని అనుబంధాన్ని వివరించారు. బ్రహ్ముడు చెబుతాడు—విశ్రవసుని పెద్ద కుమారుడైన కుబేరుడు సంపదా‑సిద్ధులతో యుక్తుడైనా రావణ, కుంభకర్ణ, విభీషణులతో సోదర వైరం ఏర్పడుతుంది.

అధ్యాయము 99లో బ్రహ్మ నారదునికి ఋణప్రమోచన/ఋణమోచన తీర్థ మహాత్మ్యాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. కక్షీవతుని కుమారుడు పృథుశ్రవా సామర్థ్యం ఉన్నప్పటికీ వైరాగ్యంతో, అలాగే ‘పరివిత్తి’ (జ్యేష్ఠునికి ముందే కనిష్ఠుని వివాహం) అనే సామాజిక-విధి దోషభయంతో వివాహం, వైదిక అగ్నికర్మలను వదులుతాడు.

అధ్యాయము 101లో పురూరవసం అనే తీర్థస్థల మహిమ, స్మరణం మరియు ప్రత్యక్ష దర్శనం శుద్ధికారక శక్తి ప్రధానంగా వివరించబడుతుంది.

అధ్యాయము 103లో బ్రహ్మ నారదునికి శమీ-తీర్థ మహిమను ఉపదేశిస్తాడు; అది సర్వపాపనాశకమని కీర్తించబడింది. గౌతమీ నది దక్షిణ తీరంలో క్షత్రియ రాజు ప్రియవ్రతుడు, ప్రధాన పురోహితుడైన వశిష్ఠునితో పాటు అనేక ఋత్వికులు, ఋషులతో రాజస అశ్వమేధ యాగాన్ని నిర్వహించాడు.

అధ్యాయము 105లో సోమతీర్థ మహాత్మ్యం వర్ణించబడింది—ఇక్కడ స్నానం, జపం, హోమం, పితృతర్పణం చేయుటవలన పితృప్రీతి పెరిగి మహాపుణ్యం లభిస్తుంది. బ్రహ్మ నారదునికి పురాతన వృత్తాంతం చెబుతాడు: దేవులకు అమృతసమానమైన, ప్రాణదాయకమైన సోమాన్ని గంధర్వులు నిర్బంధించారు.

అధ్యాయము 107లో బ్రహ్మా, వృద్ధేశ్వర శివునితో సంబంధమైన వృద్ధాసంగమ తీర్థపు పవిత్ర భూగోళవర్ణనను, మోక్షప్రద మహిమను వివరిస్తాడు. కథలో ‘వృద్ధ’ అని పిలువబడే గౌతమ ముని శారీరక లోపం, శాస్త్రాధ్యయన లోపం వల్ల సంచార జీవితం గడుపుతూ, స్వల్ప వైదికాచారంతో నిరంతర అగ్నిపూజ చేస్తాడు.

అధ్యాయం 109లో గోదావరి తీరంలోని చక్రతీర్థ మహాత్మ్యం వర్ణించబడింది; ఇది బ్రహ్మహత్య వంటి మహాపాపాలను కూడా నశింపజేసే పవిత్ర తీర్థమని చెప్పబడింది.

అధ్యాయము 111లో బ్రహ్మా నాగతీర్థ మహాత్మ్యాన్ని వర్ణించి, అది కోరికలు నెరవేర్చే శుభ తీర్థమని ప్రకటిస్తాడు. ప్రతిష్ఠానపుర రాజు శూరసేనకు ఎంతోకాలంగా కోరుకున్న కుమారుడు భయంకర సర్పరూపంలో జన్మించి, తరువాత ‘నాగేశ్వర’ుడిగా ప్రసిద్ధి చెందుతాడు.

అధ్యాయము 113లో బ్రహ్మతీర్థం యొక్క ఆవిర్భావం, మహిమ వివరించబడుతుంది. బ్రహ్మా దేవతలకైనా దుర్లభమైన, భుక్తి మరియు ముక్తి రెండింటినీ ప్రసాదించే యాత్రాస్థలాన్ని వర్ణిస్తాడు. కథలో బ్రహ్ముని గాడిదముఖమైన భయంకరమైన ఐదవ శిరస్సు దేవగణాలకు మహాభయంగా మారి, వారు విష్ణువును ఆశ్రయిస్తారు.

అధ్యాయము 115లో శేషతీర్థము (నాగతీర్థము) యొక్క ఆవిర్భావము, మహిమ వివరించబడుతుంది. బ్రహ్మ చెప్పునది—రసాతలంలోని నాగరాజు శేషుడు దైత్య-దానవ-రాక్షసాదుల చొరబాటుతో స్థానభ్రష్టుడై శరణం కోరుతాడు.

ఈ అధ్యాయంలో బ్రహ్మ నారదునికి ఆత్మతీర్థ మహిమను వివరిస్తాడు—ఇది భుక్తి, ముక్తి రెండింటినీ ప్రసాదించే తీర్థం.

అధ్యాయము 119లో సోమతీర్థ మహిమను వర్ణిస్తుంది. అక్కడ స్నానం, దానం చేయడం సోమపానంతో సమానమైన పుణ్యాన్ని ఇస్తుందని చెప్పబడింది. తరువాత ఔషధులను ఆద్య ‘మాతృ’ స్వరూపాలుగా పేర్కొని, వారు ధర్మం, వేదాధ్యయనం, యజ్ఞకర్మలను నిలబెట్టి చరాచర జగత్తును పోషిస్తారని వివరిస్తుంది.

అధ్యాయము 121లో గంగాతో సంబంధమున్న రెండు సంగమతీర్థాల—రేవతీ–గంగా మరియు విదర్భా–గౌతమీ—ఉద్భవం, రక్షక మహిమ వివరించబడుతుంది. బ్రహ్మా భరద్వాజ తపస్వి కథను చెబుతాడు—అతని సోదరి రేవతీ శరీర వికృతితో ఉండటంతో ఆమె వివాహం, సామాజిక స్థానం గురించి భరద్వాజుడు కలవరపడతాడు.

అధ్యాయము 123లో బ్రహ్మ నారదునికి గౌతమీ (గోదావరి) తీరంలోని రామతీర్థం యొక్క ఉద్భవం, మోక్షప్రద మహిమను వివరిస్తాడు.

అధ్యాయము 125లో బ్రహ్మ యమతీర్థ మహిమను ప్రకటిస్తాడు—గంగాతీరంలోని ఈ తీర్థం పితృ తృప్తిని పెంచి దృశ్య-అదృశ్య ఫలాలను ప్రసాదిస్తుంది. కథలో కపోత (అనుహ్రాద) మరియు అతని ప్రత్యర్థి ఉలూక అనే రెండు పక్షి వంశాలు గంగ యొక్క రెండు ఒడ్డులపై దీర్ఘకాలం యుద్ధం చేస్తాయి.

అధ్యాయము 127లో గంగ ఉత్తర తీరమున ఉన్న దేవతీర్థ మహిమను వర్ణించబడింది.

అధ్యాయము 129లో గౌతమీ (గోదావరి) తీరంలోని అనేక తీర్థాల మహిమను, ఇంద్రుని అవమానం–పునరుద్ధరణ–పునఃసార్వభౌమత్వంతో అనుసంధానించి వివరిస్తుంది. బ్రహ్మ ఒక తీరం వద్ద ఇంద్రతీర్థం/ఇంద్రేశ్వరాన్ని, మరో తీరం వద్ద అబ్జక తీర్థాన్ని, అలాగే ఫేనా నది గౌతమీలో కలిసే ప్రసిద్ధ సంగమాన్ని సూచిస్తాడు.

అధ్యాయము 131లో గంగానదిపై యమతీర్థ మహిమను వర్ణిస్తుంది—ఇక్కడ పితృసంతృప్తి పెరిగి పాపం శమిస్తుంది. దివ్యశ్వానీ సరమా తన ఇద్దరు విశేషమైన, నాలుగు కళ్లున్న, యమప్రియ కుమారులతో దేవయజ్ఞ గోవులను కాపాడుతుండగా రాక్షసాదులు గోవులను అపహరించి ఆమెపై దాడి చేస్తారు.

అధ్యాయము 133లో గౌతమీ తీరంలోని శుక్లతీర్థ మహిమ, ఆవిర్భావ కారణం వివరించబడింది. గౌతమీ ఒడ్డున ఋషి భారద్వాజుడు తన పతివ్రత భార్య పైఠీనసితో నివసించుచుండగా, పురోడాశ హవిస్సు సిద్ధం చేస్తున్న వేళ యజ్ఞధూమమునుండి భయంకర రాక్షసుడు ప్రత్యక్షమై హవిని భక్షించి యజ్ఞాన్ని భంగపరచబోతాడు.

అధ్యాయము 135 వాణీ–సంగమ మహాత్మ్యాన్ని, అలాగే సత్యధర్మ నైతికతను వివరిస్తుంది. వాగీశ్వరుడు (వాక్కు అధిపతి శివుడు) పూజింపబడే ఈ సంగమతీర్థంలో బ్రహ్మ–విష్ణువుల మధ్య జ్యేష్ఠత్వ వివాదం జరుగుతుంది; అప్పుడు మహాదేవుడు వారి మధ్య అపరిమిత జ్యోతిర్మూర్తిగా ప్రదర్శితుడవుతాడు.

అధ్యాయము 137లో ‘లక్ష్మీతీర్థ’ మహాత్మ్యం వర్ణించబడింది; ఇది శ్రీ (సంపద)ను పెంపొందించి అలక్ష్మీ (దురదృష్టం)ను తొలగించేదిగా చెప్పబడింది. బ్రహ్మ నారదునికి లక్ష్మీ–దరిద్రల ప్రాచీన వాదాన్ని వివరిస్తాడు; వీరు లోకజీవితమంతా వ్యాపించిన పరస్పర విరుద్ధ శక్తులని పేర్కొంటారు.

అధ్యాయము 139లో గౌతమీ నది ఉత్తర తీరంలో ప్రసిద్ధమైన ఖడ్గతీర్థ మహాత్మ్యము, ఉపదేశాత్మక కథనం చెప్పబడింది. బ్రహ్మా ఈ స్థలాన్ని మోక్షప్రదమైన తీర్థమని, ఇక్కడ స్నానం మరియు దానం చేయుట వలన మోక్షయోగ్యత కలుగుతుందని ప్రకటిస్తాడు.

అధ్యాయము 141లో బ్రహ్మ నారదునికి కపిలాసంగమమనే ప్రసిద్ధ తీర్థమాహాత్మ్యాన్ని పుణ్యకథగా వివరిస్తాడు. వేనరాజు పతనానంతరం ధర్మసంకటము ఏర్పడి, ఋషులు పునః సుశాసనాన్ని స్థాపించేందుకు మార్గం వెదకడం చెప్పబడుతుంది. ఆ కల్లోలంలో సిద్ధతపస్వి కపిలుని సలహా కోరుతారు.

అధ్యాయము 143లో బ్రహ్మా సిద్ధతీర్థ మహిమను వివరిస్తాడు; అక్కడ శివుడు సిద్ధేశ్వరరూపంలో నివసించి భక్తులకు సిద్ధిని ప్రసాదిస్తాడు.

అధ్యాయము 145లో బ్రహ్మా నారదునికి మార్కండేయ తీర్థ మహిమను వివరిస్తాడు—ఇది పరమ పవిత్రమైన యాత్రాస్థలం, సమస్త యజ్ఞఫలాలను ప్రసాదించి పాపసంచయాన్ని తొలగిస్తుంది.

అధ్యాయం 147లో అప్సరోయుగం అనే తీర్థమాహాత్మ్యం వర్ణించబడింది; ఇది దక్షిణ తీరంలో గంగతో సంబంధమైన సంగమస్థలం. బ్రహ్మ నారదునితో—ఈ స్థలాన్ని స్మరించడమే శుభప్రదం, అక్కడ స్నానం, తర్పణం, దానాదులు చేస్తే బంధవిమోచనం కలిగి మోక్షం లభిస్తుందని చెబుతాడు.

అధ్యాయము 149లో బ్రహ్మ వచనంగా గంగానది ఉత్తర తీరంలో ఉన్న ప్రసిద్ధ నారసింహ తీర్థ మహాత్మ్యం వర్ణించబడింది. మొదట స్తంభమునుండి నృసింహుడు అవతరించి అసురుడు హిరణ్యకశిపుని సంహరించి, అనేక లోకాల్లోని దైత్య‑రాక్షసులను నాశనం చేసి ధర్మాన్ని, జగత్తు క్రమాన్ని పునఃస్థాపించిన తీరు స్మరింపబడుతుంది.

అధ్యాయము 151లో గంగానది ఉత్తర తీరంలోని ప్రసిద్ధ నిమ్నభేద తీర్థ మహిమను వర్ణిస్తుంది; దాని స్మరణమాత్రమే సర్వపాపహరమని చెప్పబడింది. కథలో ఐల (పురూరవ) రాజు–అప్సర ఉర్వశి ప్రసంగం వస్తుంది; ఉర్వశి అకస్మాత్తుగా వెళ్లిపోవడం రాజుని మోహభంగానికి, ధార్మిక-క్రియాత్మక మార్పుకు కారణమవుతుంది.

అధ్యాయము 153 గౌతమీ తీరంలోని భావతీర్థ మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తుంది; దీనిని స్వయంగా భవుడు (శివుడు) పవిత్రం చేశాడు. బ్రహ్మా—అంతర్యామి భగవాన్ జగత్తంతా వ్యాపించి ఉన్నప్పటికీ ఇక్కడ ప్రత్యక్షంగా సన్నిహితుడై ఉంటాడని చెబుతాడు.

అధ్యాయము 155లో కపిలతీర్థ మహిమ, అలాగే దానాన్ని తిరిగి తీసుకోకూడదనే (అపరిహరణ) ధర్మనీతిని వివరించారు. బ్రహ్ముడు చెప్పినట్లు—గౌతమీ నదీ దక్షిణ తీరంలో ఆదిత్యులు అంగిరస ఋషి యాజకత్వంలో యాగం చేసి దక్షిణగా ఒక భూభాగాన్ని దానం చేశారు.

అధ్యాయం 157లో గౌతమీ (గోదావరి) తీరంలోని కిష్కింధా తీర్థ మహిమను వర్ణిస్తుంది. ఇది కోరికలు నెరవేర్చే, పాపాలను నశింపజేసే తీర్థం; ఇక్కడ శివుని ప్రత్యేక సన్నిధి ఉందని చెప్పబడింది.

అధ్యాయము 159లో త్రిలోకప్రసిద్ధమైన వంజరాసంగమ తీర్థమాహాత్మ్యం వర్ణించబడింది; ఋషులు, సిద్ధులు, రాజర్షులు సేవించే పవిత్రస్థలమిది. తీర్థపవిత్రతకు కారణంగా గరుడుని నాగసేవ కథ చెప్పబడుతుంది—కద్రూతో మోసపూరిత పందెంలో వినత ఓడిపోవడంతో గరుడుడు నాగులకు దాస్యము చేయవలసి వచ్చింది.

అధ్యాయము 161లో బ్రహ్మ నారదునికి కుశతర్పణ తీర్థం మరియు ప్రణీతాసంగమం యొక్క అపూర్వ మహిమను ప్రకటిస్తాడు—ఇవి భుక్తి, ముక్తి రెండింటినీ ప్రసాదించేవని చెప్పబడింది.

అధ్యాయము 163లో సారస్వత తీర్థ మహిమను వర్ణించారు. ఇది భోగమోక్షప్రదమై, పాప–రోగ–విఘ్ననాశకమని ప్రసిద్ధి. బ్రహ్మ నారదునికి గౌతమీ నది దక్షిణ తీరంలో, పుష్పోత్కటానికి తూర్పున ఉన్న శ్వేత/శుభ్ర పర్వత సమీపంలో జరిగిన ఉపాఖ్యానాన్ని చెబుతాడు.

అధ్యాయము 165లో గౌతమీ తీరంలోని భద్రతీర్థం యొక్క ఉద్భవం, మహిమ వర్ణించబడింది. బ్రహ్మా దీనిని దురదృష్టాన్ని తొలగించే, పాపాలను శమింపజేసే, మహాశాంతిని ప్రసాదించే తీర్థంగా ప్రకటిస్తాడు.

అధ్యాయము 167లో బ్రహ్మా విప్రతీర్థం (నారాయణతీర్థం) మహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తాడు. పండిత బ్రాహ్మణ యువకుడు ఆసందివను రాత్రివేళ రూపాంతరం చెందే రాక్షసి కంకాలినీ అపహరించి, గౌతమీ/గోదావరి దక్షిణ తీరాన శ్రీగిరి సమీపంలో, రాజు బృహత్కీర్తి పాలించే నగరానికి తీసుకెళ్తుంది.

అధ్యాయము 169లో బ్రహ్మ భిల్లతీర్థ మహాత్మ్యాన్ని వర్ణిస్తాడు—ఇది రోగనాశకము, పాపహరము, మహాదేవుని పదపద్మభక్తిని ప్రసాదించే తీర్థము. కథ గంగాదక్షిణ తీరంలో శ్రీగిరి సమీపంలో ఉన్న ‘ఆదికేశ’ అనే శివలింగం వద్ద జరుగుతుంది; ఋషులు దానిని పూజిస్తారు, అది సర్వకామప్రదమని చెప్పబడింది.

అధ్యాయము 171లో గౌతమీ (గోదావరి) తీరంలోని ఉర్వశీ తీర్థం/కైతవ తీర్థ మహిమ వర్ణించబడింది. ఇక్కడ స్నానం, దానం చేసి మహేశ్వరుడు మరియు వాసుదేవుని పూజిస్తే అశ్వమేధ యాగఫలము లభిస్తుందని చెప్పబడింది.

అధ్యాయము 173లో భీమేశ్వర శివునికి సంబంధించిన క్షేత్రంలో జరిగిన ప్రసిద్ధ ఋషి-సత్రం మరియు ధర్మ-నీతిచర్చ వర్ణించబడుతుంది. బ్రహ్మా చెబుతాడు—నారదుని సమక్షంలో ఏడు ఋషులు తమ తమ వైదిక వంశపరంపరల ప్రకారం గంగను ఏడు ధారలుగా విభజించి, ఋషి-అధికారంపై నిలిచిన పుణ్యకర్మభూమిని స్థాపించారు.

అధ్యాయము 175లో గంగాదేవి యొక్క అపూర్వ పవిత్రత, దక్షిణంలో గౌతమీ (గోదావరి) రూపంగా ఆమె అవతరణం సంభాషణాత్మకంగా వివరించబడుతుంది.

అధ్యాయము 177లో పురుషోత్తమ-క్షేత్ర మహాత్మ్యాన్ని సంక్షిప్తంగా స్తుతిస్తూ, అది భుక్తి మరియు ముక్తి రెండింటినీ ప్రసాదించే పరమ పవిత్ర భూమి అని చెప్పబడింది.

అధ్యాయము 179లో కథ ముగింపు కాదు; పండితసమేతమైన జిజ్ఞాసనే ప్రధానము. వ్యాసుని ఉపదేశం విన్న మునులు మళ్లీ ఆశ్చర్యపడి, సర్వవ్యాపి నిత్య నారాయణుడు—లోకాల సృష్టి-స్థితి-లయకర్త—మర్త్యలోకంలో మానవదేహాన్ని ఎలా ధరించాడో అనే చిరకాల సందేహాన్ని వ్యక్తం చేస్తారు.

అధ్యాయము 181లో భూమి (మేదినీ)పై అవతరించిన హింసక అసురుల వల్ల పెరిగిన భూభారంతో ధర్మవ్యవస్థకు వచ్చిన సంకటాన్ని చూపించి, అవతారసిద్ధాంతాన్ని వివరిస్తుంది—అధర్మం పెరిగి ధర్మం క్షీణించినప్పుడు జనార్దనుడు సాధువుల రక్షణకు, దుష్టుల నియంత్రణకు, లోకస్థితి పునఃస్థాపనకు అవతరిస్తాడు.

అధ్యాయము 183లో కంసునికి తన ప్రాణహానిపై ఉన్న శాపవాక్యభయం మరింత పెరుగుతున్నట్లు వర్ణించబడింది.

అధ్యాయము 185లో వ్రజలీలలోని నిర్ణాయక ఘట్టం వర్ణించబడుతుంది—యమునా (కాలిందీ)లో నాగరాజు కాలియ దమనము.

అధ్యాయము 187లో తాళవనంలో గర్దభదైత్యుని పతనం అనంతరం వృందావన లీల వర్ణించబడుతుంది. కృష్ణుడు, బలరాముడు గోపులతో క్రీడిస్తుండగా దానవుడు ప్రలంబుడు గోపవేషంలో వ్రజంలోకి చొరబడి బలరాముని హతమార్చే అవకాశాన్ని వెతుకుతాడు.

ఈ అధ్యాయంలో ఇంద్రుడు వెనుదిరిగిన తరువాత గోవర్ధనాన్ని ఎత్తిన అద్భుతానికి ఆశ్చర్యపడి కృతజ్ఞతతో గోపులు శ్రీకృష్ణుని దగ్గరకు వస్తారు. వారు కాలియదమనము, ప్రలంబవధము వంటి పూర్వకార్యాలను స్మరించి—ఆయన మనుష్యుడా, దేవుడా, లేక అతిమానవుడా అని ప్రశ్నిస్తారు.

ఈ అధ్యాయంలో అక్రూరుడు కృష్ణదర్శనానికి తీవ్రమైన తపనతో వేగంగా నందగోకులానికి ప్రయాణిస్తాడు.

అధ్యాయము 193లో మథురా ఘట్టం వీధి-సంఘటనల నుండి రాజరంగంలోని రాజకీయ పరాకాష్ఠకు చేరే నిర్ణాయక ప్రజాసమక్ష మార్పు వర్ణించబడుతుంది.

అధ్యాయము 195లో వ్యాసుడు ఒక యుద్ధకథను ధార్మిక భావనతో కలిపి వివరిస్తాడు. జరాసంధుని కుమార్తెలైన అస్తి, ప్రాప్తి లతో వివాహసంబంధం వల్ల కంసుడు బలపడగా, అదే యాదవులపై జరాసంధుని కోపానికి కారణమవుతుంది. మగధరాజు మహాసేనతో మథురను చేరి నగరాన్ని ముట్టడిస్తాడు.

ఈ అధ్యాయంలో రాజభక్తి, దైవప్రతిఫలం, యాదవలోకంలోని మారుతున్న సామాజిక స్థితి—ఇవన్నీ కలిపే సంధికథనం కనిపిస్తుంది.

అధ్యాయము 199లో విదర్భదేశంలోని కుండిన నగర రుక్మిణీ కథ వర్ణించబడుతుంది. ఆమె రాజు భీష్మకుని కుమార్తె, రుక్మీకి సోదరి.

ఈ అధ్యాయంలో రుక్మిణీకి జన్మించిన కుమారులు, ఒక కుమార్తెను వంశక్రమంగా పేర్కొని, శ్రీకృష్ణుని ఇతర ప్రధాన భార్యల గురించి కూడా సంక్షిప్తంగా చెప్పబడింది. అనంతరం రుక్మి కుమార్తెతో ప్రద్యుమ్నుని వివాహం, అనిరుద్ధుని జననం వర్ణించబడుతుంది.

అధ్యాయము 203లో నరకాసురవధానంతరం శ్రీకృష్ణుడు గరుడారూఢుడై వరుణుని ఛత్రం, మణిపర్వతాన్ని మోసుకొని శంఖనాదంతో స్వర్గంలో ప్రవేశిస్తాడు. దేవతలు స్వాగతించి పూజిస్తారు; ఆయన అదితి యొక్క తేజోమయ నివాసానికి వెళ్లి పరమ కుండలాలను సమర్పించి నరకుని వినాశాన్ని తెలియజేస్తాడు.

ఈ అధ్యాయంలో శ్రీకృష్ణునికి అనేక పత్నుల ద్వారా జన్మించిన కుమారుల వంశావళి వివరించబడుతుంది. వ్యాసుడు రుక్మిణి, సత్యభామ, రోహిణి, జాంబవతి, నాగ్నజితి, శైబ్య, మాద్రి, లక్ష్మణా, కాలింది మొదలైనవారి గర్భంలో పుట్టిన ప్రముఖ కుమారులను పేర్కొని, కృష్ణసంతానం అపారమని సూచిస్తాడు.

అధ్యాయము 207లో మోహగ్రస్తుడైన పౌండ్రకుడు తనను తానే “వాసుదేవుడు” అని ప్రకటించి విష్ణు చిహ్నాలు ధరించి, దూత ద్వారా శ్రీకృష్ణుని చక్రాది ఆయుధాలను వదలమని ఆజ్ఞాపించే కథ ఉంది.

అధ్యాయము 209లో వ్యాసుడు మునిసభకు ద్వివిద అనే మహాబల వానరుని అల్లరులు మరియు అతని సంహారాన్ని వివరిస్తాడు. దేవవిరోధి నరకాసురునికి మిత్రుడై, కృష్ణుడు నరకుని వధించిన తరువాత ప్రతీకారంతో దేవతలకూ యజ్ఞాలకూ విఘ్నం కలిగిస్తాడు.

అధ్యాయము 211లో శ్రీకృష్ణుని భూలోక లీల యొక్క అంతిమ ఘట్టం మరియు అవినాశి బ్రహ్మంలో స్వచ్ఛందంగా లీనమగుట వర్ణించబడింది. దారుకుడు భగవదాజ్ఞ ప్రకారం ద్వారకకు వెళ్లి అర్జునుని, అలాగే రాజ్య వారసుడిగా పేర్కొనబడిన వజ్రుని తీసుకొని వస్తాడు.

అధ్యాయము 213లో ఋషులు రామ‑కృష్ణ కథలను విని మళ్లీ ఆశ్చర్యపడి, విష్ణువు వరాహ‑ప్రాదుర్భావాన్ని విస్తారంగా వివరించమని కోరుతారు—దాని స్వరూపం, రూపం, యజ్ఞతత్త్వార్థం, అలాగే మహాజలాల్లో మునిగిన భూమిని పైకి ఎత్తిన కార్యక్రమం.

ఈ అధ్యాయంలో మునుల పరలోకగతి గురించి ప్రశ్నలు కొనసాగుతాయి; వ్యాసుడు యమమార్గం (యమలోకానికి దారి) మరియు నరకంలోని శిక్షా-వ్యవస్థను క్రమబద్ధంగా వివరిస్తాడు। అన్ని దేహధారులు మనుష్యలోకం నుండి యామ్యలోకం వరకు కఠినమైన దూరాన్ని దాటవలసి ఉంటుంది; పుణ్యపాపాల ప్రకారం అక్కడ అనుభవం నిర్ణయమవుతుంది।

అధ్యాయము 217లో యమమార్గం, నరకయాతనల వర్ణన విన్న తరువాత ఋషులు వ్యాసుని అడుగుతారు—మరణానంతరం మనిషికి నిజంగా తోడుగా ఉండేది ఏమిటి? వ్యాసుడు చెబుతాడు: మరణ సమయంలో బంధువులు, మిత్రులు, శరీరం అన్నీ జడవస్తువుల్లా విడిచిపెట్టబడతాయి; జీవుని అనుసరించేది ధర్మమే.

అధ్యాయము 219లో ఋషులు—తమ తమ కర్మఫలానుసారం పరలోకస్థితుల్లో ఉన్న పితృదేవతలకు వంశజులు శ్రాద్ధాన్ని ఎలా గుర్తించి ఎలా చేయాలో అడుగుతారు. వ్యాసుడు భోగమోక్షప్రదమని ప్రసిద్ధమైన కోకాముఖ తీర్థంలోని ఆదర్శ ఘటనను వివరిస్తాడు.

అధ్యాయము 221లో వ్యాసుడు గృహస్థుని ధార్మిక జీవనానికి ఆధారమైన సదాచారాన్ని క్రమబద్ధంగా వివరిస్తాడు. ఋషులు నిత్య, నైమిత్తిక, కామ్య కర్మాల త్రివిధ విభాగాన్ని అడిగినప్పుడు, సదాచారశీలత లేకుండా యజ్ఞం, దానం, తపస్సు ఆధ్యాత్మిక ఫలాన్ని ఇవ్వవని చెప్పాడు.

అధ్యాయము 223 నాలుగు వర్ణాలలో ఉన్నతి‑పతనాలకు కారణాలపై ధర్మ‑ఆచార సంబంధ విచారణను వివరిస్తుంది. ఋషుల ప్రశ్నల తరువాత అంతర్కథలో హిమాలయ శిఖరంపై ఉమా శివుని అడుగుతుంది—కర్మపరిపాకంతో వైశ్యుడు లేదా క్షత్రియుడు ఎలా శూద్రస్థితికి దిగజారుతాడు? శూద్రుడు ఎలా ఉన్నత స్థానం పొందగలడు?

అధ్యాయము 225 ఉమా–మహేశ్వరుల ఉపదేశాత్మక సంభాషణగా కర్మధర్మాల నైతిక నిర్మాణాన్ని వివరిస్తుంది.

అధ్యాయము 227 ఋషులు–వ్యాసుల సంభాషణగా సాగుతుంది. కృష్ణుని పాపనాశక మహిమ విని ఋషులు ప్రశ్నిస్తారు—వాసుదేవుని విధివిధానాలతో, శ్రద్ధతో అర్చించే భక్తులకు గతి ఏమిటి: స్వర్గమా, మోక్షమా, లేక రెండూ?

అధ్యాయము 229లో ఋషులు వ్యాసుని అడుగుతారు—విష్ణు/కృష్ణ భక్తి ఎలా కలుగుతుంది? కొందరు ఎందుకు అవైష్ణవులుగా ఉంటారు? వ్యాసుడు చెబుతాడు: భయంకరమైన సంసారంలో మానవజన్మ దుర్లభం; సঞ্চిత పాపక్షయం, వివేక పరిపక్వత వచ్చినప్పుడు మాత్రమే వాసుదేవభక్తి ఉద్భవిస్తుంది.

అధ్యాయము 231 సంభాషణరూపంలో ఉంది. యుగమార్పు సమీపమా దూరమా అని ఆందోళనపడిన ఋషులు, యుగాంత నిమిత్తాలు మరియు ధర్మపతన లక్షణాలను వ్యాసుని అడుగుతారు.

అధ్యాయము 233లో వ్యాసుడు ద్విజ ఋషులకు ప్రళయాన్ని క్రమబద్ధంగా వివరిస్తాడు.

ఈ అధ్యాయంలో ఋషులు కృష్ణద్వైపాయన వ్యాసుని వద్ద ‘దుఃఖసంయోగభేషజ’మని చెప్పబడిన యోగంపై ప్రామాణిక ఉపదేశాన్ని కోరుతారు. వ్యాసుడు యోగాన్ని అత్యంత దుర్లభమైన మోక్షసాధనకు దారి తీసే నియమబద్ధ మార్గంగా వివరిస్తాడు.

అధ్యాయము 237లో ఋషులు వేదంలో కనిపించే విరోధాన్ని ప్రశ్నిస్తారు—‘కురు కర్మ’ (కర్మ చేయి) మరియు ‘త్యజ’ (త్యాగం చేయి) అని. వ్యాసుడు వేదాధారిత రెండు మార్గాలను వివరిస్తాడు: ప్రవృత్తి-ధర్మం (బాహ్యంగా కర్మకేంద్రీత జీవనం) మరియు నివృత్తి (అంతర్ముఖంగా సన్యాస/వైరాగ్యకేంద్రీత మార్గం).

అధ్యాయము 239లో సమవేత ఋషులు సాంఖ్యము, యోగము—ఈ రెండు మోక్షసాధనాల స్థితిగతులపై ప్రశ్నిస్తారు. వ్యాసుడు మొదట పంథభేదమువల్ల ప్రతి పాఠశాల తన మార్గాన్నే ప్రశంసిస్తుందని అంగీకరించి, శాస్త్రానుసారంగా తెలిసి ఆచరించినప్పుడు రెండూ పరమగతికి నడిపిస్తాయని నిర్ధారిస్తాడు.

అధ్యాయము 241లో ఋషులు అక్షరము (అవినాశి తత్త్వం, దానినుండి తిరిగి రాక) మరియు క్షరము (నశ్వర జగత్, జీవులు పునఃపునః చేరే స్థితి) మధ్య స్పష్టమైన భేదాన్ని అడుగుతారు. వ్యాసుడు కరాళ జనకుడు–మైత్రావరుణి వసిష్ఠుని ప్రాచీన సంభాషణను ప్రవేశపెడతాడు.

ఈ అధ్యాయంలో (కరాళ-)జనకుడు–వసిష్ఠుడు క్షర–అక్షర సంబంధాన్ని సాంఖ్య–యోగ వర్గీకరణలతో తాత్త్విక సంభాషణగా వివరిస్తారు। జనకుడు దేహోత్పత్తి దృష్టాంతంతో పురుష–స్త్రీ పరస్పర ఆధారతను, శరీరావయవాల్లో పితృ–మాతృ భాగాల నియమాన్ని వేద–శాస్త్ర ప్రమాణాలతో చెప్పి ప్రారంభిస్తాడు।

అధ్యాయము 245లో వసిష్ఠుడు రాజుకు అవ్యక్త స్వరూపం, వివేకం క్రమంగా ప్రబోధమై మోక్షానికి దారితీసే విధానాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. సాంఖ్యశైలిలో తత్త్వగణన చేస్తూ చతుర్వింశ తత్త్వానికి సంబంధించి పంచవింశ తత్త్వం, అలాగే నిర్మలము, నిత్యము, ప్రమాణాతీతము అయిన షడ్వింశ తత్త్వం వివరించబడుతుంది.