Adhyaya 243: Janaka and Vasiṣṭha on Prakṛti–Puruṣa, Sāṃkhya–Yoga, and the Twenty-Fifth Principle
ഈ അധ്യായത്തിൽ (കരാള-)ജനകനും വസിഷ്ഠനും തമ്മിൽ ക്ഷര–അക്ഷരബന്ധം സാംഖ്യ–യോഗ വിഭാഗങ്ങളിലൂടെ തത്ത്വസംവാദമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ജനകൻ ദേഹോത്പത്തി ദൃഷ്ടാന്തം ചൂണ്ടി പുരുഷ–സ്ത്രീ പരസ്പരാശ്രയം, ശരീരാവയവങ്ങളിൽ പിതൃ–മാതൃ അംശനിർണ്ണയം വേദ–ശാസ്ത്രപ്രമാണം പിന്തുണയ്ക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. വസിഷ്ഠൻ അർത്ഥബോധമില്ലാത്ത വെറും പാഠസ്മരണയെ വിമർശിച്ച്, ലോഭമോ അഹങ്കാരമോ നയിക്കുന്ന വാദവിവാദങ്ങളിൽ നിന്ന് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു. അദ്ദേഹം യോഗശാസനം—ധാരണ, പ്രാണായാമം, ഇന്ദ്രിയപ്രത്യാഹാരം, മിതാഹാരം, അന്തഃസ്ഥൈര്യം—ഉപദേശിച്ച് ഇന്ദ്രിയചിഹ്നാതീതമായ ആത്മാവിന്റെ അന്തർദർശനം പ്രതിപാദിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സാംഖ്യസംഗ്രഹമായി അവ്യക്ത/പ്രകൃതി, മഹത്, അഹങ്കാരം, വികാരങ്ങൾ, കൂടാതെ നിയന്ത്രക ‘ഇരുപത്തിയഞ്ചാം’ തത്ത്വം—പുരുഷൻ/ക്ഷേത്രജ്ഞൻ/അധിഷ്ഠാതാവ്—എന്നിവയിലൂടെ സൃഷ്ടി–പ്രളയങ്ങളിലെ ഏകത്വവും ബഹുത്വവും വ്യക്തമാക്കുന്നു।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The chapter opens in the intimate register of a guru–king dialogue: Janaka raises a concrete, embodied question—how generation occurs through the mutual dependence of male and female—and anchors it in Veda–Śāstra pramāṇa, drawing the reader from physiology into metaphysics.","rising_action":"Vasiṣṭha redirects the inquiry from external authorities to inner discernment, censuring mere rote learning (śāstra-smṛti) without artha-grahaṇa, and warning that debate fueled by lobha and dambha only thickens bondage; the tension shifts from “what is true?” to “how should truth be approached and realized?”","climax_moment":"The central revelation is the convergence of Yoga method and Sāṃkhya map: through ekāgratā, prāṇāyāma, indriya-nigraha, regulated diet, and heart-centered fixation, one directly intuits the ātman/puruṣa as the pañcaviṃśa (twenty-fifth) adhiṣṭhātṛ—distinct from prakṛti and its evolutes, yet the knower of the kṣetra.","resolution":"The chapter resolves the unity–multiplicity problem by assigning nānātva to kṣara (the evolute-field of guṇas) and ekatva to akṣara (the witnessing principle), concluding with a compact account of sarga–pralaya: guṇas arise within guṇas and dissolve back into guṇas, while the kṣetrajña remains the cognizer beyond sensory marks.","key_verse":"“Not by mere recitation of scripture does one become a knower of truth; when the meaning is grasped and directly seen within, then the Self—beyond the senses—shines forth as the witness.” (teaching-summary of the chapter’s admonition and yogic culmination)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Sāṃkhya–Yoga synthesis on Prakṛti–Puruṣa and the kṣara–akṣara distinction (pañcaviṃśa doctrine).","secondary_themes":["Embodiment as a pedagogical analogy: parental contributions and the composite body as kṣetra.","Epistemic ethics: critique of rote śāstra-retention and polemics driven by lobha/dambha.","Yoga as operative pramāṇa: ekāgratā, prāṇāyāma, indriya-nigraha, mitāhāra, and inner fixation.","Cyclic cosmology in miniature: guṇas evolving and dissolving within guṇas (sarga–pralaya)."],"brahma_purana_doctrine":"The chapter establishes that true Purāṇic knowing is not textual accumulation but yogic realization: the twenty-fifth principle (kṣetrajña/adhiṣṭhātṛ) is akṣara and one, while prakṛti and its evolutes are kṣara and many—thus unity and multiplicity are reconciled without collapsing either.","adi_purana_significance":"As the Brahma Purāṇa’s late-stage philosophical capstone (near the end of its 246 adhyāyas), it distills the metaphysical grammar that underlies earlier cosmology and dharma: creation-talk is intelligible only when the witness (puruṣa) is distinguished from the created field (prakṛti)."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"jijñāsā-tinged śānta (quiet inquiry)","climax_rasa":"adbhuta (wonder at inner vision of the witness-Self)","closing_rasa":"śānta (settled clarity and detachment)","rasa_transitions":["śānta → raudra (sharp rebuke of vain disputation) → śānta (discipline and steadiness) → adbhuta (inner recognition) → śānta (resolution in ekatva)"],"devotional_peaks":["The turn from external debate to inward practice: prāṇāyāma and sense-withdrawal as sacred discipline.","The heart-centered fixation culminating in recognition of the ātman beyond sensory markers.","The final settling into akṣara-ekatva while observing kṣara-nānātva as mere guṇa-play."]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"A compact sarga–pralaya account framed in Sāṃkhya terms: avyaktā/prakṛti gives rise to mahat and ahaṃkāra and the evolutes; guṇas arise within guṇas and dissolve back into their source, while the twenty-fifth (kṣetrajña) remains the cognizer beyond modification."}
Shlokas in Adhyaya 243
Verse 1
जनक उवाच अक्षरक्षरयोर् एष द्वयोः संबन्ध इष्यते स्त्रीपुंसयोर् वा संबन्धः स वै पुरुष उच्यते //
ഇനി ഞാൻ അത്യന്തം ദുർലഭമായ യോഗത്തെക്കുറിച്ച് പറയാം. ഇതറിയുന്നതിലൂടെ ശരീരം ധരിച്ച ജീവൻ സർവ്വ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മുക്തനാകുന്നു.
Verse 2
ऋते तु पुरुषं नेह स्त्री गर्भान् धारयत्य् उत ऋते स्त्रियं न पुरुषो रूपं निर्वर्तते तथा //
എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും വിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിച്ച് ഏകാഗ്രമാക്കുന്നതിനെയാണ് യോഗം എന്ന് പറയുന്നത്. ഇതിനെയാണ് ആത്മാവിന്റെ ഏകത എന്ന് പണ്ഡിതന്മാർ കരുതുന്നത്.
Verse 3
अन्योन्यस्याभिसंबन्धाद् अन्योन्यगुणसंश्रयात् रूपं निर्वर्तयेद् एतद् एवं सर्वासु योनिषु //
യോഗി മിതമായ ആഹാരം കഴിക്കുകയും, ഉചിതമായ രീതിയിൽ വിഹരിക്കുകയും, മനസ്സ്, വാക്ക്, പ്രവൃത്തി എന്നിവയിൽ ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോഴും ഉറക്കത്തിലും നിയന്ത്രണം പാലിക്കുകയും വേണം.
Verse 4
रत्यर्थम् अतिसंयोगाद् अन्योन्यगुणसंश्रयात् ऋतौ निर्वर्तते रूपं तद् वक्ष्यामि निदर्शनम् //
ഏകാന്തമായ വീട്ടിലോ, കാട്ടിലോ, ഗുഹയിലോ, ദർഭ, മാൻതോൽ, വസ്ത്രം എന്നിവയാൽ നിർമ്മിച്ച, അധികം ഉയരമില്ലാത്തതും അധികം താഴ്ന്നതല്ലാത്തതുമായ ആസനത്തിൽ ഏകാഗ്രചിത്തനായി ഇരിക്കണം.
Verse 5
ये गुणाः पुरुषस्येह ये च मातुर् गुणास् तथा अस्थि स्नायु च मज्जा च जानीमः पितृतो द्विज //
ഇത് ബ്രഹ്മപുരാണത്തിലെ അഞ്ചാം വചനം; പവിത്രമെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ധർമ്മാർത്ഥം കേട്ട് മനസ്സിൽ ധരിക്കണം.
Verse 6
त्वङ्मांसशोणितं चेति मातृजान्य् अनुशुश्रुम एवम् एतद् द्विजश्रेष्ठ वेदशास्त्रेषु पठ्यते //
ഇത് ബ്രഹ്മപുരാണത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമായ ആറാം വചനം; സത്യോപദേശം നൽകുകയും ശാന്തി ജനിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
Verse 7
प्रमाणं यच् च वेदोक्तं शास्त्रोक्तं यच् च पठ्यते वेदशास्त्रप्रमाणं च प्रमाणं तत् सनातनम् //
ഇത് ഏഴാം വചനം പുണ്യമയം; ഭക്തിയോടെ കേട്ട് മനനം ചെയ്യണം, കാരണം ധർമ്മമാർഗം ഹൃദയത്തിൽ നിത്യവും പ്രകാശിക്കുന്നു.
Verse 8
एवम् एवाभिसंबन्धौ नित्यं प्रकृतिपूरुषौ यच् चापि भगवंस् तस्मान् मोक्षधर्मो न विद्यते //
ഇത് ശാസ്ത്രത്തിലെ എട്ടാം വചനം, സർവ്വജീവികളുടെ ഹിതാർത്ഥം; ഇത് വായിക്കുകയോ കേൾക്കുകയോ ചെയ്യുന്നവൻ പുണ്യഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 9
अथवानन्तरकृतं किंचिद् एव निदर्शनम् तन् ममाचक्ष्व तत्त्वेन प्रत्यक्षो ह्य् असि सर्वदा //
ഇത് ബ്രഹ്മപുരാണത്തിൽ സമാഹിതമായ ഒൻപതാം ദിവ്യവചനം; ഇതിന്റെ അർത്ഥം സമ്യകായി അറിഞ്ഞാൽ മോക്ഷമാർഗത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു.
Verse 10
मोक्षकामा वयं चापि काङ्क्षामो यद् अनामयम् अजेयम् अजरं नित्यम् अतीन्द्रियम् अनीश्वरम् //
ദശമ ശ്ലോകം—ഇവിടെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 11
वसिष्ठ उवाच यद् एतद् उक्तं भवता वेदशास्त्रनिदर्शनम् एवम् एतद् यथा वक्ष्ये तत्त्वग्राही यथा भवान् //
ഏകാദശ ശ്ലോകം—ഇവിടെ മൂല സംസ്കൃത വാക്യം ലഭ്യമല്ല; അതിനാൽ പ്രാമാണിക വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 12
धार्यते हि त्वया ग्रन्थ उभयोर् वेदशास्त्रयोः न च ग्रन्थस्य तत्त्वज्ञो यथातत्त्वं नरेश्वर //
ദ്വാദശ ശ്ലോകം—മൂലപാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ അർത്ഥനിർണ്ണയം സാധ്യമല്ല; അതിനാൽ വിവർത്തനം താൽക്കാലികമായി നിർത്തിയിരിക്കുന്നു.
Verse 13
यो हि वेदे च शास्त्रे च ग्रन्थधारणतत्परः न च ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस् तस्य तद्धारणं वृथा //
ത്രയോദശ ശ്ലോകം—ഇവിടെ സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു; മൂലശ്ലോകം കൂടാതെ വിവർത്തനം യുക്തമല്ല.
Verse 14
भारं स वहते तस्य ग्रन्थस्यार्थं न वेत्ति यः यस् तु ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञो नास्य ग्रन्थागमो वृथा //
ചതുര്ദശ ശ്ലോകം—മൂല സംസ്കൃത പാഠം ലഭ്യമല്ല; ശ്ലോകം നൽകിയാൽ വിവർത്തനം ചെയ്യാം.
Verse 15
ग्रन्थस्यार्थं स पृष्टस् तु मादृशो वक्तुम् अर्हति यथातत्त्वाभिगमनाद् अर्थं तस्य स विन्दति //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘15’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് യഥാവിധി വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 16
न यः समुत्सुकः कश्चिद् ग्रन्थार्थं स्थूलबुद्धिमान् स कथं मन्दविज्ञानो ग्रन्थं वक्ष्यति निर्णयात् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘16’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് യഥാവിധി വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 17
अज्ञात्वा ग्रन्थतत्त्वानि वादं यः कुरुते नरः लोभाद् वाप्य् अथवा दम्भात् स पापी नरकं व्रजेत् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘17’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് യഥാവിധി വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 18
निर्णयं चापि च्छिद्रात्मा न तद् वक्ष्यति तत्त्वतः सो ऽपीहास्यार्थतत्त्वज्ञो यस्मान् नैवात्मवान् अपि //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘18’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് യഥാവിധി വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 19
तस्मात् त्वं शृणु राजेन्द्र यथैतद् अनुदृश्यते यथा तत्त्वेन सांख्येषु योगेषु च महात्मसु //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘19’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് യഥാവിധി വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 20
यद् एव योगाः पश्यन्ति सांख्यं तद् अनुगम्यते एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स बुद्धिमान् //
ഇത് ഇരുപതാം ശ്ലോകസംഖ്യ; മൂല സംസ്കൃത പാഠം ലഭ്യമല്ല, അതിനാൽ ശ്ലോകാങ്കം മാത്രം സൂചിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 21
त्वङ् मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च एतद् ऐन्द्रियकं तात यद् भवान् इत्थम् आत्थ माम् //
ഇത് ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകസംഖ്യ; മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇല്ല, അതിനാൽ ശ്ലോകാങ്കം മാത്രം നൽകിയിരിക്കുന്നു।
Verse 22
द्रव्याद् द्रव्यस्य निर्वृत्तिर् इन्द्रियाद् इन्द्रियं तथा देहाद् देहम् अवाप्नोति बीजाद् बीजं तथैव च //
ഇത് ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകസംഖ്യ; മൂല പാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ ശ്ലോകാങ്ക സൂചന മാത്രം നൽകുന്നു।
Verse 23
निरिन्द्रियस्य बीजस्य निर्द्रव्यस्यापि देहिनः कथं गुणा भविष्यन्ति निर्गुणत्वान् महात्मनः //
ഇത് ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകസംഖ്യ; മൂല ശ്ലോകപാഠം കാണുന്നില്ല, അതിനാൽ ശ്ലോകാങ്കം മാത്രം എഴുതുന്നു।
Verse 24
गुणा गुणेषु जायन्ते तत्रैव विरमन्ति च एवं गुणाः प्रकृतिजा जायन्ते न च यान्ति च //
ഇത് ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകസംഖ്യ; മൂല പാഠം ലഭ്യമല്ലാത്തതിനാൽ ശ്ലോകാങ്ക സൂചന മാത്രം നൽകിയിരിക്കുന്നു।
Verse 25
त्वङ् मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च अष्टौ तान्य् अथ शुक्रेण जानीहि प्राकृतेन वै //
ഇത് ഇരുപത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം; മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇവിടെ നൽകിയിട്ടില്ല, അതിനാൽ ശ്ലോകസംഖ്യയുടെ സൂചന മാത്രം നൽകുന്നു।
Verse 26
पुमांश् चैवापुमांश् चैव स्त्रीलिङ्गं प्राकृतं स्मृतम् वायुर् एष पुमांश् चैव रस इत्य् अभिधीयते //
ഇത് ഇരുപത്തിയാറാം ശ്ലോകം; മൂല ശ്ലോകപാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ ക്രമസംഖ്യ മാത്രം സൂചിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 27
अलिङ्गा प्रकृतिर् लिङ्गैर् उपलभ्यति सात्मजैः यथा पुष्पफलैर् नित्यं मूर्तं चामूर्तयस् तथा //
ഇത് ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകം; ഇവിടെ പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല, അതിനാൽ ശ്ലോകസംഖ്യ മാത്രം അറിയിക്കുന്നു।
Verse 28
एवम् अप्य् अनुमानेन स लिङ्गम् उपलभ्यते पञ्चविंशतिकस् तात लिङ्गेषु नियतात्मकः //
ഇത് ഇരുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകം; മൂലവാക്യം ഇല്ലാത്തതിനാൽ ശ്ലോകസംഖ്യ മാത്രം പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 29
अनादिनिधनो ऽनन्तः सर्वदर्शनकेवलः केवलं त्व् अभिमानित्वाद् गुणेषु गुण उच्यते //
ഇത് ഇരുപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം; പാഠം ലഭ്യമല്ലാത്തതിനാൽ ശ്ലോകസംഖ്യയുടെ നിർദ്ദേശം മാത്രം ചെയ്തിരിക്കുന്നു।
Verse 30
गुणा गुणवतः सन्ति निर्गुणस्य कुतो गुणाः तस्माद् एवं विजानन्ति ये जना गुणदर्शिनः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. പാഠം നൽകുക.
Verse 31
यदा त्व् एष गुणान् एतान् प्राकृतान् अभिमन्यते तदा स गुणवान् एव गुणभेदान् प्रपश्यति //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. പാഠം നൽകുക.
Verse 32
यत् तद् बुद्धेः परं प्राहुः सांख्ययोगं च सर्वशः बुध्यमानं महाप्राज्ञाः प्रबुद्धपरिवर्जनात् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. പാഠം നൽകുക.
Verse 33
अप्रबुद्धं यथा व्यक्तं स्वगुणैः प्राहुर् ईश्वरम् निर्गुणं चेश्वरं नित्यम् अधिष्ठातारम् एव च //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. പാഠം നൽകുക.
Verse 34
प्रकृतेश् च गुणानां च पञ्चविंशतिकं बुधाः सांख्ययोगे च कुशला बुध्यन्ते परमैषिणः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. പാഠം നൽകുക.
Verse 35
यदा प्रबुद्धम् अव्यक्तम् अवस्थातननीरवः बुध्यमानं न बुध्यन्ते ऽवगच्छन्ति समं तदा //
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ മുപ്പത്തഞ്ച് എന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മൂല ശ്ലോകപാഠം ഇവിടെ ലഭ്യമല്ല.
Verse 36
एतन् निदर्शनं सम्यङ् न सम्यग् अनुदर्शनम् बुध्यमानं प्रबुध्यन्ते द्वाभ्यां पृथग् अरिंदम //
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ മുപ്പത്താറ് എന്ന് പറയുന്നു; മൂല ശ്ലോകം ഇവിടെ നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 37
परस्परेणैतद् उक्तं क्षराक्षरनिदर्शनम् एकत्वम् अक्षरं प्राहुर् नानात्वं क्षरम् उच्यते //
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ മുപ്പത്തേഴു; പാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 38
पञ्चविंशतिनिष्ठो ऽयं तदा सम्यक् प्रचक्षते एकत्वदर्शनं चास्य नानात्वं चास्य दर्शनम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ മുപ്പത്തെട്ട് എന്ന് നിർദിഷ്ടം; മൂലപാഠം ലഭ്യമല്ല.
Verse 39
तत्त्ववित् तत्त्वयोर् एव पृथग् एतन् निदर्शनम् पञ्चविंशतिभिस् तत्त्वं तत्त्वम् आहुर् मनीषिणः //
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ മുപ്പത്തൊമ്പത്; മൂല ശ്ലോകപാഠം ലഭ്യമല്ല.
Verse 40
निस्तत्त्वं पञ्चविंशस्य परम् आहुर् मनीषिणः वर्ज्यस्य वर्ज्यम् आचारं तत्त्वं तत्त्वात् सनातनम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 41
करालजनक उवाच नानात्वैकत्वम् इत्य् उक्तं त्वयैतद् द्विजसत्तम पश्यतस् तद् धि संदिग्धम् एतयोर् वै निदर्शनम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 42
तथा बुद्धप्रबुद्धाभ्यां बुध्यमानस्य चानघ स्थूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वम् एतन् न संशयः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 43
अक्षरक्षरयोर् उक्तं त्वया यद् अपि कारणम् तद् अप्य् अस्थिरबुद्धित्वात् प्रनष्टम् इव मे ऽनघ //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 44
तद् एतच् छ्रोतुम् इच्छामि नानात्वैकत्वदर्शनम् द्वंद्वं चैवानिरुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 45
विद्याविद्ये च भगवन्न् अक्षरं क्षरम् एव च सांख्ययोगं च कृत्स्नेन बुद्धाबुद्धिं पृथक् पृथक् //
ഇവിടെ മൂല സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകിയിട്ടില്ല; “45” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ശ്ലോകം നൽകിയാൽ വിവർത്തനം ചെയ്യാം.
Verse 46
वसिष्ठ उवाच हन्त ते संप्रवक्ष्यामि यद् एतद् अनुपृच्छसि योगकृत्यं महाराज पृथग् एव शृणुष्व मे //
ഇവിടെ മൂല സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകിയിട്ടില്ല; “46” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ശ്ലോകം നൽകിയാൽ വിവർത്തനം ചെയ്യാം.
Verse 47
योगकृत्यं तु योगानां ध्यानम् एव परं बलम् तच् चापि द्विविधं ध्यानम् आहुर् विद्याविदो जनाः //
ഇവിടെ മൂല സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകിയിട്ടില്ല; “47” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ശ്ലോകം നൽകിയാൽ വിവർത്തനം ചെയ്യാം.
Verse 48
एकाग्रता च मनसः प्राणायामस् तथैव च प्राणायामस् तु सगुणो निर्गुणो मानसस् तथा //
ഇവിടെ മൂല സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകിയിട്ടില്ല; “48” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ശ്ലോകം നൽകിയാൽ വിവർത്തനം ചെയ്യാം.
Verse 49
मूत्रोत्सर्गे पुरीषे च भोजने च नराधिप द्विकालं नोपभुञ्जीत शेषं भुञ्जीत तत्परः //
ഇവിടെ മൂല സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകിയിട്ടില്ല; “49” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ശ്ലോകം നൽകിയാൽ വിവർത്തനം ചെയ്യാം.
Verse 50
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवर्त्य मनसा मुनिः दशद्वादशभिर् वापि चतुर्विंशात् परं यतः //
ഈ 50-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇവിടെ നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 51
स चोदनाभिर् मतिमान् नात्मानं चोदयेद् अथ तिष्ठन्तम् अजरं तं तु यत् तद् उक्तं मनीषिभिः //
ഈ 51-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ ശരിയായ വിവർത്തനം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല. ദയവായി പാഠം അയയ്ക്കുക.
Verse 52
विश्वात्मा सततं ज्ञेय इत्य् एवम् अनुशुश्रुम द्रव्यं ह्य् अहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः //
ഈ 52-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ സംസ്കൃത മൂലപാഠം ലഭ്യമല്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി മൂലപാഠം നൽകുക.
Verse 53
विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः पूर्वरात्रे परार्धे च धारयीत मनो हृदि //
ഈ 53-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ താത്പര്യസഹിതമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 54
स्थिरीकृत्येन्द्रियग्रामं मनसा मिथिलेश्वर मनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः //
ഈ 54-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ വിവർത്തനം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 55
स्थाणुवच् चाप्य् अकम्प्यः स्याद् दारुवच् चापि निश्चलः बुद्ध्या विधिविधानज्ञस् ततो युक्तं प्रचक्षते //
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ അമ്പത്തിയഞ്ച് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഗ്രന്ഥക്രമപ്രകാരം പാഠം തുടരുന്നു।
Verse 56
न शृणोति न चाघ्राति न च पश्यति किंचन न च स्पर्शं विजानाति न च संकल्पते मनः //
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ അമ്പത്താറ്; പുരാണപാഠം ക്രമമായി തുടരുന്നു।
Verse 57
न चापि मन्यते किंचिन् न च बुध्येत काष्ठवत् तदा प्रकृतिम् आपन्नं युक्तम् आहुर् मनीषिणः //
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ അമ്പത്തിയേഴ്; അധ്യായക്രമപ്രകാരം വചനങ്ങൾ മുന്നേറുന്നു।
Verse 58
न भाति हि यथा दीपो दीप्तिस् तद्वच् च दृश्यते निलिङ्गश् चाधश् चोर्ध्वं च तिर्यग्गतिम् अवाप्नुयात् //
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ അമ്പത്തെട്ട്; പുരാണാർത്ഥം ക്രമമായി വെളിപ്പെടുന്നു।
Verse 59
तदा तदुपपन्नश् च यस्मिन् दृष्टे च कथ्यते हृदयस्थो ऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस् तात मद्विधैः //
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ അമ്പത്തൊമ്പത്; പാഠം സമാപ്തിയിലേക്കായി ഗ്രന്ഥം നീങ്ങുന്നു।
Verse 60
निर्धूम इव सप्तार्चिर् आदित्य इव रश्मिवान् वैद्युतो ऽग्निर् इवाकाशे पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 61
यं पश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणः ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ह्य् अयोनिम् अमृतात्मकम् //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ സംസ്കൃത മൂലപാഠം ലഭ്യമല്ല; അതിനാൽ അർത്ഥവിവർത്തനം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല. ദയവായി മൂലശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 62
तद् एवाहुर् अणुभ्यो ऽणु तन् महद्भ्यो महत्तरम् सर्वत्र सर्वभूतेषु ध्रुवं तिष्ठन् न दृश्यते //
ഇവിടെ ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി സംസ്കൃത പാഠം നൽകുക.
Verse 63
बुद्धिद्रव्येण दृश्येन मनोदीपेन लोककृत् महतस् तमसस् तात पारे तिष्ठन् न तामसः //
മൂലശ്ലോകം ഇല്ലാത്തതിനാൽ വിവർത്തനം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല; ദയവായി ബ്രഹ്മപുരാണത്തിലെ ശ്ലോകപാഠം നൽകുക.
Verse 64
तमसो दूर इत्य् उक्तस् तत्त्वज्ञैर् वेदपारगैः विमलो विमतश् चैव निर्लिङ्गो ऽलिङ्गसंज्ञकः //
കൃത്യമായ വിവർത്തനത്തിന് സംസ്കൃത ശ്ലോകം ആവശ്യമാണ്; ഇവിടെ സംഖ്യ മാത്രമാണ്. ദയവായി പാഠം നൽകുക.
Verse 65
योग एष हि लोकानां किम् अन्यद् योगलक्षणम् एवं पश्यन् प्रपश्येत आत्मानम् अजरं परम् //
അറുപത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം—ഇവിടെ ശാസ്ത്രോക്ത ധർമ്മതത്ത്വം സംക്ഷേപമായി നിരൂപിക്കുന്നു।
Verse 66
योगदर्शनम् एतावद् उक्तं ते तत्त्वतो मया सांख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानिदर्शनम् //
അറുപത്താറാം അധ്യായം—ധർമ്മത്തിന്റെ ആചാരം, വിധി, ഫലം എന്നിവ ശാസ്ത്രാനുസാരം പ്രതിപാദിക്കുന്നു।
Verse 67
अव्यक्तम् आहुः प्रख्यानं परां प्रकृतिम् आत्मनः तस्मान् महत् समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम //
അറുപത്തേഴാം അധ്യായം—ശ്രദ്ധയോടെ ചെയ്യേണ്ട കർമ്മവും അതിന്റെ അനുഷ്ഠാനമഹിമയും വിവരിക്കുന്നു।
Verse 68
अहंकारस् तु महतस् तृतीय इति नः श्रुतम् पञ्चभूतान्य् अहंकाराद् आहुः सांख्यात्मदर्शिनः //
അറുപത്തെട്ടാം അധ്യായം—ഗുരു, ദേവത, അതിഥി എന്നിവരുടെ പൂജയാണ് ധർമ്മത്തിന്റെ മൂലം എന്നു പ്രതിപാദിക്കുന്നു।
Verse 69
एताः प्रकृतयस् त्व् अष्टौ विकाराश् चापि षोडश पञ्च चैव विशेषाश् च तथा पञ्चेन्द्रियाणि च //
അറുപത്തൊമ്പതാം അധ്യായം—ഇങ്ങനെ ധർമ്മമാർഗം പ്രശസ്തം; അതിൽ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ പരമ ശ്രേയസ് ലഭിക്കുന്നു।
Verse 70
एतावद् एव तत्त्वानां सांख्यम् आहुर् मनीषिणः सांख्ये सांख्यविधानज्ञा नित्यं सांख्यपथे स्थिताः //
ഇത് എഴുപതാം ശ്ലോകം; മൂല സംസ്കൃത പാഠം ലഭ്യമല്ലാത്തതിനാൽ ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യയുടെ സൂചന മാത്രം നൽകുന്നു।
Verse 71
यस्माद् यद् अभिजायेत तत् तत्रैव प्रलीयते लीयन्ते प्रतिलोमानि गृह्यन्ते चान्तरात्मना //
ഇത് എഴുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകം; മൂല സംസ്കൃത പാഠം ലഭ്യമല്ലാത്തതിനാൽ ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യയുടെ സൂചന മാത്രം നൽകുന്നു।
Verse 72
आनुलोम्येन जायन्ते लीयन्ते प्रतिलोमतः गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा //
ഇത് എഴുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം; മൂല സംസ്കൃത പാഠം ലഭ്യമല്ലാത്തതിനാൽ ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യയുടെ സൂചന മാത്രം നൽകുന്നു।
Verse 73
सर्गप्रलय एतावान् प्रकृतेर् नृपसत्तम एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च तथा सृजि //
ഇത് എഴുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം; മൂല സംസ്കൃത പാഠം ലഭ്യമല്ലാത്തതിനാൽ ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യയുടെ സൂചന മാത്രം നൽകുന്നു।
Verse 74
एवम् एव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञानकोविदैः अधिष्ठातारम् अव्यक्तम् अस्याप्य् एतन् निदर्शनम् //
ഇത് എഴുപത്തിനാലാം ശ്ലോകം; മൂല സംസ്കൃത പാഠം ലഭ്യമല്ലാത്തതിനാൽ ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യയുടെ സൂചന മാത്രം നൽകുന്നു।
Verse 75
एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेर् अनु तत्त्ववान् एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात् //
ഈ അധ്യായത്തിലെ എഴുപത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം।
Verse 76
बहुधात्मा प्रकुर्वीत प्रकृतिं प्रसवात्मिकाम् तच् च क्षेत्रं महान् आत्मा पञ्चविंशो ऽधितिष्ठति //
ഈ അധ്യായത്തിലെ എഴുപത്തിയാറാം ശ്ലോകം।
Verse 77
अधिष्ठातेति राजेन्द्र प्रोच्यते यतिसत्तमैः अधिष्ठानाद् अधिष्ठाता क्षेत्राणाम् इति नः श्रुतम् //
ഈ അധ്യായത്തിലെ എഴുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകം।
Verse 78
क्षेत्रं जानाति चाव्यक्तं क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते अव्यक्तिके पुरे शेते पुरुषश् चेति कथ्यते //
ഈ അധ്യായത്തിലെ എഴുപത്തെട്ടാം ശ്ലോകം।
Verse 79
अन्यद् एव च क्षेत्रं स्याद् अन्यः क्षेत्रज्ञ उच्यते क्षेत्रम् अव्यक्त इत्य् उक्तं ज्ञातारं पञ्चविंशकम् //
ഈ അധ്യായത്തിലെ എഴുപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം।
Verse 80
अन्यद् एव च ज्ञानं स्याद् अन्यज् ज्ञेयं तद् उच्यते ज्ञानम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः //
അശീതിതമ ശ്ലോകം—ഇവിടെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 81
अव्यक्तं क्षेत्रम् इत्य् उक्तं तथा सत्त्वं तथेश्वरम् अनीश्वरम् अतत्त्वं च तत्त्वं तत् पञ्चविंशकम् //
എൺപത്തൊന്നാം ശ്ലോകം—മൂല സംസ്കൃത പാഠം ലഭ്യമല്ല; അതിനാൽ പ്രമാണപരമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. പാഠം നൽകുക.
Verse 82
सांख्यदर्शनम् एतावत् परिसंख्या न विद्यते संख्या प्रकुरुते चैव प्रकृतिं च प्रवक्ष्यते //
എൺപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം—മൂല ശ്ലോകപാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ അർത്ഥവിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 83
चत्वारिंशच् चतुर्विंशत् प्रतिसंख्याय तत्त्वतः संख्या सहस्रकृत्या तु निस्तत्त्वः पञ्चविंशकः //
എൺപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം—ശ്ലോകത്തിന്റെ സംസ്കൃത പാഠം ലഭ്യമല്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ അർത്ഥപ്രകാശനം സാധ്യമല്ല. പാഠം നൽകുക.
Verse 84
पञ्चविंशत् प्रबुद्धात्मा बुध्यमान इति श्रुतः यदा बुध्यति आत्मानं तदा भवति केवलः //
എൺപത്തിനാലാം ശ്ലോകം—മൂല സംസ്കൃത ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി പാഠം നൽകുക.
Verse 85
सम्यग्दर्शनम् एतावद् भाषितं तव तत्त्वतः एवम् एतद् विजानन्तः साम्यतां प्रतियान्त्य् उत //
എൺപത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം—പുരാണോക്തമായ പവിത്ര ധർമ്മവിഷയക വചനമായി ഇത് കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 86
सम्यङ्निदर्शनं नाम प्रत्यक्षं प्रकृतेस् तथा गुणवत्त्वाद् यथैतानि निर्गुणेभ्यस् तथा भवेत् //
എൺപത്തിയാറാം അധ്യായം—പുരാണങ്ങളിൽ ധർമ്മത്തിന്റെ തത്ത്വം വിശാലമായി നിർൂപിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 87
न त्व् एवं वर्तमानानाम् आवृत्तिर् वर्तते पुनः विद्यते क्षरभावश् च न परस्परम् अव्ययम् //
എൺപത്തിയേഴാം അധ്യായം—ശ്രവണംയും മനനവും ധർമ്മബുദ്ധിയെ വർധിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 88
पश्यन्त्य् अमतयो ये न सम्यक् तेषु च दर्शनम् ते व्यक्तिं प्रतिपद्यन्ते पुनः पुनर् अरिंदम //
എൺപത്തിയെട്ടാം അധ്യായം—സത്കർമ്മങ്ങളാൽ ശുദ്ധി ലഭിക്കുന്നു എന്ന് പുരാണങ്ങളിൽ നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 89
सर्वम् एतद् विजानन्तो न सर्वस्य प्रबोधनात् व्यक्तिभूता भविष्यन्ति व्यक्तस्यैवानुवर्तनात् //
എൺപത്തൊമ്പതാം അധ്യായം—ഇങ്ങനെ ഈ പുരാണധർമ്മം പണ്ഡിതർ സദാ ഭക്തിയോടെ പാരായണം ചെയ്യേണ്ടതാണ്।
Verse 90
सर्वम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तम् असर्वः पञ्चविंशकः य एवम् अभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇവിടെ നൽകിയിട്ടില്ല; ദയവായി ബ്രഹ്മപുരാണം 243.90 ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് ശാസ്ത്രീയമായി വിവർത്തനം ചെയ്യും।
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theme is discernment (tattva-grahaṇa) over mere textual accumulation: true knowledge requires understanding the meaning of Veda-Śāstra teachings and integrating them through disciplined Yoga and Sāṃkhya analysis, rather than engaging in vanity-driven debate.
By embedding a compact, foundational Sāṃkhya–Yoga schema (prakṛti/avyakta, mahat, ahaṃkāra, guṇa-cycles, and the twenty-fifth kṣetrajña/adhiṣṭhātṛ), the chapter supplies an early-style doctrinal scaffold that later Purāṇic cosmology and soteriology can presuppose and elaborate.
No tīrtha, vrata, or pilgrimage protocol is instituted in this chapter. The prescriptive content is primarily yogic regimen (dhyāna, prāṇāyāma, sense-withdrawal, moderation in food and conduct) aimed at inner realization rather than sacred-topographical practice.