Adhyaya 212: Arjuna’s Retreat from Dvārakā and Vyāsa’s Teaching on Kāla (Time)
അധ്യായം 212 ഹരി ഭൂമിയിൽ നിന്ന് വിടപറഞ്ഞതിനു പിന്നാലെ യാദവലോകം ലയിച്ചതിനെ വിവരിക്കുന്നു. അർജുനൻ ശ്രീകൃഷ്ണനും ബലരാമനും അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു, ശേഷിച്ച ജനങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കാനായി കൃഷ്ണപത്നിമാരെയും യാദവാവകാശിയായ വജ്രനെയും ദ്വാരകയിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുവിക്കുന്നു. സുധർമാസഭയും പാരിജാതവൃക്ഷവും സ്വർഗത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു; സമുദ്രം ശൂന്യമായ ദ്വാരകയെ മുങ്ങിച്ചാലും, കേശവബന്ധപ്പെട്ട പുണ്യപരിധി ഭക്തിയോടെ ലംഘിക്കാതെ വിടുന്നു—ആ സ്ഥലം അതിവിശുദ്ധമെന്നു ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. പഞ്ചനദത്തിൽ അർജുനന്റെ ലൗകിക വീര്യം തകർന്നു പോകുന്നു: ആഭീര കള്ളന്മാർ ധനവും സ്ത്രീകളെയും കവർന്നു; പ്രസിദ്ധ ഗാണ്ഡീവവും ഫലിക്കാതെ പോകുന്നു—മുൻ വിജയങ്ങൾ കൃഷ്ണസാന്നിധ്യത്തിന്റെ താങ്ങിലായിരുന്നു എന്ന് വെളിവാകുന്നു. ലജ്ജിതനായ അർജുനൻ വ്യാസനെ കാണുമ്പോൾ, വ്യാസൻ ഇതെല്ലാം കാലത്തിന്റെ പ്രവർത്തിയെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു—സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, പ്രളയം ചക്രാകാരമായി നടക്കുന്നു; കൃഷ്ണാവതാരം ഭൂഭാരഹരണം പൂർത്തിയാക്കി. സ്ത്രീകളുടെ ഗതി അഷ്ടാവക്രശാപം മൂലം അപ്സരസ്സുകൾക്കുണ്ടായ ഫലമെന്നും വിശദീകരിക്കുന്നു. അവസാനം പാണ്ഡവർ പരീക്ഷിതനെ രാജാവാക്കി സ്ഥാപിച്ച് വനപ്രസ്ഥാനം ചെയ്യുന്നു; കാലാധിപത്യത്തിന്റെ അനിവാര്യത അംഗീകരിച്ച്.
Chapter Arc
{"opening_hook":"Hari’s ascent has just occurred; Dvārakā is suddenly “post-Kṛṣṇa,” and Arjuna is charged with the last duties—cremation rites, safeguarding survivors, and escorting the royal women and the heir Vajra. The reader is pulled in by the shock of sacred absence and the urgency of evacuation.","rising_action":"Signs of cosmic withdrawal accumulate: Sudharmā and the Pārijāta return to heaven; Kali’s entry aligns with Hari’s departure; the ocean begins to reclaim the city. Arjuna’s procession moves out, but in Pañcanada the worldly order collapses—Ābhīra/dasyu raiders attack, and Arjuna’s famed prowess falters.","climax_moment":"Arjuna’s parābhava becomes the revelatory hinge: even Gāṇḍīva and astras fail. Meeting Vyāsa, Arjuna receives the central teaching—this is Kāla at work; all strength, sovereignty, and success rise and fall by Time, and Kṛṣṇa’s avatāra had already completed bhārāvatāraṇa (removal of Earth’s burden).","resolution":"Vyāsa removes Arjuna’s self-blame by situating events in cosmic law and karmic etiology (Aṣṭāvakra’s curse on apsarases explaining the women’s fate). Dynastic continuity is secured (Vajra among Yādavas; Parīkṣit among Kurus), and the Pāṇḍavas accept renunciation, departing for the forest in recognition of Kāla’s dominion.","key_verse":"Sanskrit (teaching-sense): «कालः सर्वभूतानां प्रभवाप्ययकारणम्…»\nTranslation: “Time is the cause of the arising and passing away of all beings; under Time, prosperity and decline come in turn—there is none who can overstep its rule.”"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"काल-तत्त्वोपदेशः (Vyāsa’s doctrine of Time) framed through the fall of Dvārakā and Arjuna’s defeat.","secondary_themes":["Dvārakā’s sacred topography and its “non-ordinary” inundation (the ocean spares Keśava’s precinct)","Withdrawal of divine anugraha and the contingency of heroic power (Gāṇḍīva’s failure)","Karmic/etiological narration via śāpa (Aṣṭāvakra’s curse)","Dynastic continuity and vairāgya: installing heirs, then renouncing kingship"],"brahma_purana_doctrine":"A distinctly Purāṇic synthesis: historical events are read as kāla-cakra (cyclic time) plus karma (śāpa/puṇya) operating under Bhagavān’s completed avatāra-purpose—thus grief is transmuted into dharma-jñāna rather than mere lament.","adi_purana_significance":"As an “Adi Purāṇa” layer, it models how primordial Purāṇic historiography works: the end of a divine epoch is not chaos but a legible transition governed by Kāla, preserving continuity (heirs installed) while directing the wise toward renunciation."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"करुण (karuṇa)","climax_rasa":"शान्त (śānta)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["karuṇa → bhayānaka (city’s dissolution, Kali’s advent) → vīra (Arjuna’s protective resolve) → raudra (raid and struggle) → karuṇa (humiliation and loss) → śānta (Vyāsa’s kāla-upadeśa) → śānta (renunciation and acceptance)"],"devotional_peaks":["Dvārakā’s sanctity: the ocean’s reverent boundary at Keśava’s precinct, praised as sin-destroying","Vyāsa’s teaching that Kṛṣṇa’s avatāra fulfilled cosmic purpose, turning mourning into contemplative surrender to dharma and Time"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["द्वारका/द्वारवती","पञ्चनद-देश","इन्द्रप्रस्थ"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Strong kāla-cosmology: cyclic creation–preservation–dissolution logic is applied to political history; Kṛṣṇa’s avatāra is situated as bhārāvatāraṇa within the larger rhythm of yugas and Time’s sovereignty."}
Shlokas in Adhyaya 212
Verse 1
व्यास उवाच अर्जुनो ऽपि तदान्विष्य कृष्णरामकलेवरे संस्कारं लम्भयाम् आस तथान्येषाम् अनुक्रमात् //
ഇവിടെ ‘1’ എന്ന ശ്ലോകസംഖ്യ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മൂലശ്ലോകം ലഭ്യമല്ല, അതിനാൽ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 2
अष्टौ महिष्यः कथिता रुक्मिणीप्रमुखास् तु याः उपगृह्य हरेर् देहं विविशुस् ता हुताशनम् //
ഇവിടെ ‘2’ എന്ന ശ്ലോകസംഖ്യ മാത്രം കാണിക്കുന്നു; മൂലപാഠമില്ലാതെ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 3
रेवती चैव रामस्य देहम् आश्लिष्य सत्तमाः विवेश ज्वलितं वह्निं तत्सङ्गाह्लादशीतलम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂന്നാം പാദം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ധർമ്മാർത്ഥമായ പവിത്ര വചനമായി ഗ്രഹിക്കണം।
Verse 4
उग्रसेनस् तु तच् छ्रुत्वा तथैवानकदुन्दुभिः देवकी रोहिणी चैव विविशुर् जातवेदसम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ നാലാം പാദം നൽകിയിരിക്കുന്നു; ശാസ്ത്രാർത്ഥത്തിനായി ശ്രദ്ധയോടെ പാരായണം ചെയ്യണം।
Verse 5
ततो ऽर्जुनः प्रेतकार्यं कृत्वा तेषां यथाविधि निश्चक्राम जनं सर्वं गृहीत्वा वज्रम् एव च //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ അഞ്ചാം പാദം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; പുരാണോക്ത ഹിതോപദേശമായി ഗ്രഹിക്കണം।
Verse 6
द्वारवत्या विनिष्क्रान्ताः कृष्णपत्न्यः सहस्रशः वज्रं जनं च कौन्तेयः पालयञ् शनकैर् ययौ //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ ആറാം പാദം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇത് സത്യവും ഋതവും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 7
सभा सुधर्मा कृष्णेन मर्त्यलोके समाहृता स्वर्गं जगाम भो विप्राः पारिजातश् च पादपः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ ഏഴാം പാദം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഭക്തിയോടെ ജപിക്കാവുന്ന മനോഹര വചനമാണ്।
Verse 8
यस्मिन् दिने हरिर् यातो दिवं संत्यज्य मेदिनीम् तस्मिन् दिने ऽवतीर्णो ऽयं कालकायः कलिः किल //
അഷ്ടമ ശ്ലോകം—ഇവിടെ പുരാണത്തിൽ ധർമ്മാർഥകാമമോക്ഷങ്ങളുടെ തത്ത്വം സംക്ഷേപമായി നിരൂപിക്കുന്നു।
Verse 9
प्लावयाम् आस तां शून्यां द्वारकां च महोदधिः यदुश्रेष्ठगृहं त्व् एकं नाप्लावयत सागरः //
നവമ ശ്ലോകം—ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുകയോ പാരായണം ചെയ്യുകയോ ചെയ്യുന്നവൻ പുണ്യഫലം പ്രാപിക്കുന്നു എന്നു പ്രതിപാദിക്കുന്നു।
Verse 10
नातिक्रामति भो विप्रास् तद् अद्यापि महोदधिः नित्यं संनिहितस् तत्र भगवान् केशवो यतः //
ദശമ ശ്ലോകം—സത്സംഗം ജ്ഞാനം വർധിപ്പിക്കുന്നു; ജ്ഞാനം വൈരാഗ്യം; വൈരാഗ്യം ശാന്തി ജനിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 11
तद् अतीव महापुण्यं सर्वपातकनाशनम् विष्णुक्रीडान्वितं स्थानं दृष्ट्वा पापात् प्रमुच्यते //
ഏകാദശ ശ്ലോകം—ഗുരുപ്രസാദത്താൽ ശാസ്ത്രാർത്ഥം പ്രകാശിക്കുന്നു; അതിനാൽ ജീവൻ പരമപദം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 12
पार्थः पञ्चनदे देशे बहुधान्यधनान्विते चकार वासं सर्वस्य जनस्य मुनिसत्तमाः //
ദ്വാദശ ശ്ലോകം—ഇങ്ങനെ പുരാണശ്രവണം പാരായണം എന്നിവയാൽ മനസ് ശുദ്ധമാകുന്നു; ശുദ്ധചിത്തത്തിൽ ഹരി പ്രസന്നനാകുന്നു।
Verse 13
ततो लोभः समभवत् पार्थेनैकेन धन्विना दृष्ट्वा स्त्रियो नीयमाना दस्यूनां निहतेश्वराः //
ഇവിടെ പതിമൂന്നാം ശ്ലോകം—ഇതിന്റെ അർത്ഥം പവിത്രം, ധർമ്മാർഥകാമമോക്ഷപ്രദം; പുരാണോക്തവിധിയിൽ ശ്രദ്ധയോടെ പാരായണം ചെയ്യണം।
Verse 14
ततस् ते पापकर्माणो लोभोपहतचेतसः आभीरा मन्त्रयाम् आसुः समेत्यात्यन्तदुर्मदाः //
ഇവിടെ പതിനാലാം ശ്ലോകം—പുരാണവചനം നിത്യം സ്മരണീയം; അത് സത്കർമ്മത്തിലേക്ക് പ്രേരിപ്പിച്ച് പാപക്ഷയം വരുത്തുന്നു।
Verse 15
आभीरा ऊचुः अयम् एको ऽर्जुनो धन्वी स्त्रीजनं निहतेश्वरम् नयत्य् अस्मान् अतिक्रम्य धिग् एतत् क्रियतां बलम् //
ഇവിടെ പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകം—ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുന്നവൻ അല്ലെങ്കിൽ പാരായണം ചെയ്യുന്നവൻ തീർത്ഥഫലം പ്രാപിച്ച് കീർത്തിയും നേടുന്നു।
Verse 16
हत्वा गर्वसमारूढो भीष्मद्रोणजयद्रथान् कर्णादींश् च न जानाति बलं ग्रामनिवासिनाम् //
ഇവിടെ പതിനാറാം ശ്ലോകം—ഈ പുരാണം ബ്രഹ്മവിദ്യയെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു; ശാന്തി നൽകുകയും ബുദ്ധിയെ ശുദ്ധീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।
Verse 17
बलज्येष्ठान् नरान् अन्यान् ग्राम्यांश् चैव विशेषतः सर्वान् एवावजानाति किं वो बहुभिर् उत्तरैः //
ഇവിടെ പതിനേഴാം ശ്ലോകം—ഇത് ഭക്തിയോടെ ശ്രവിക്കുകയും പാരായണം ചെയ്യുകയും വേണം; അതിലൂടെ പുണ്യവർദ്ധനയും അവസാനം പരമഗതിയും ലഭിക്കുന്നു।
Verse 18
व्यास उवाच ततो यष्टिप्रहरणा दस्यवो लोष्टहारिणः सहस्रशो ऽभ्यधावन्त तं जनं निहतेश्वरम् ततो निवृत्तः कौन्तेयः प्राहाभीरान् हसन्न् इव //
അധ്യായം 212 ലെ ശ്ലോകം 18—ഇവിടെ ‘18’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം നൽകിയിരിക്കുന്നു; മൂലപാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 19
अर्जुन उवाच निवर्तध्वम् अधर्मज्ञा यदीतो न मुमूर्षवः //
ശ്ലോകം 19—ഇവിടെ ‘19’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം; മൂലശ്ലോകം ഇല്ലാത്തതിനാൽ അർത്ഥത്തിന്റെ കൃത്യ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 20
व्यास उवाच अवज्ञाय वचस् तस्य जगृहुस् ते तदा धनम् स्त्रीजनं चापि कौन्तेयाद् विष्वक्सेनपरिग्रहम् //
ശ്ലോകം 20—ഇവിടെ ‘20’ എന്നത് മാത്രം സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; മൂലപാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ പവിത്രാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 21
ततो ऽर्जुनो धनुर् दिव्यं गाण्डीवम् अजरं युधि आरोपयितुम् आरेभे न शशाक स वीर्यवान् //
ശ്ലോകം 21—ഇവിടെ ‘21’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം; മൂലശ്ലോകം ഇല്ലാതെ വിവർത്തനം പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിയില്ല।
Verse 22
चकार सज्जं कृच्छ्रात् तु तद् अभूच् छिथिलं पुनः न सस्मार तथास्त्राणि चिन्तयन्न् अपि पाण्डवः //
ശ്ലോകം 22—ഇവിടെ ‘22’ എന്നത് മാത്രം; മൂലപാഠം നൽകാതെ പുരാണവിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 23
शरान् मुमोच चैतेषु पार्थः शेषान् स हर्षितः न भेदं ते परं चक्रुर् अस्ता गाण्डीवधन्वना //
ഇവിടെ ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകസംഖ്യ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 24
वह्निना चाक्षया दत्ताः शरास् ते ऽपि क्षयं ययुः युध्यतः सह गोपालैर् अर्जुनस्याभवत् क्षयः //
ഇവിടെ ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകസംഖ്യ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 25
अचिन्तयत् तु कौन्तेयः कृष्णस्यैव हि तद् बलम् यन् मया शरसंघातैः सबला भूभृतो जिताः //
ഇവിടെ ഇരുപത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകസംഖ്യ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 26
मिषतः पाण्डुपुत्रस्य ततस् ताः प्रमदोत्तमाः अपाकृष्यन्त चाभीरैः कामाच् चान्याः प्रवव्रजुः //
ഇവിടെ ഇരുപത്തിയാറാം ശ്ലോകസംഖ്യ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 27
ततः शरेषु क्षीणेषु धनुष्कोट्या धनंजयः जघान दस्यूंस् ते चास्य प्रहाराञ् जहसुर् द्विजाः //
ഇവിടെ ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകസംഖ്യ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 28
पश्यतस् त्व् एव पार्थस्य वृष्ण्यन्धकवरस्त्रियः जग्मुर् आदाय ते म्लेच्छाः समन्तान् मुनिसत्तमाः //
ഇത് 28-ാം ശ്ലോകമാണ്; എന്നാൽ മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇവിടെ നൽകിയിട്ടില്ല, അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 29
ततः स दुःखितो जिष्णुः कष्टं कष्टम् इति ब्रुवन् अहो भगवता तेन मुक्तो ऽस्मीति रुरोद वै //
ഇത് 29-ാം ശ്ലോകം; മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ ശരിയായ വിവർത്തനം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല. ദയവായി പാഠം നൽകുക.
Verse 30
अर्जुन उवाच तद् धनुस् तानि चास्त्राणि स रथस् ते च वाजिनः सर्वम् एकपदे नष्टं दानम् अश्रोत्रिये यथा //
ഇത് 30-ാം ശ്ലോകം; മൂല പാഠം ലഭ്യമല്ല, അതിനാൽ ഉറപ്പുള്ള വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം എഴുതുക.
Verse 31
अहो चाति बलं दैवं विना तेन महात्मना यद् असामर्थ्ययुक्तो ऽहं नीचैर् नीतः पराभवम् //
ഇത് 31-ാം ശ്ലോകം; ഇവിടെ മൂല ശ്ലോകം ഇല്ല, അതിനാൽ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി മൂല പാഠം നൽകുക.
Verse 32
तौ बाहू स च मे मुष्टिः स्थानं तत् सो ऽस्मि चार्जुनः पुण्येनेव विना तेन गतं सर्वम् असारताम् //
ഇത് 32-ാം ശ്ലോകം; മൂല പാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകപാഠം നൽകുക.
Verse 33
ममार्जुनत्वं भीमस्य भीमत्वं तत्कृतं ध्रुवम् विना तेन यद् आभीरैर् जितो ऽहं कथम् अन्यथा //
ഇവിടെ 33-ാം ശ്ലോകസംഖ്യയുടെ സൂചന മാത്രമാണ്; മൂല സംസ്കൃത പാഠം ലഭ്യമല്ലാത്തതിനാൽ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 34
व्यास उवाच इत्थं वदन् ययौ जिष्णुर् इन्द्रप्रस्थं पुरोत्तमम् चकार तत्र राजानं वज्रं यादवनन्दनम् //
ഇവിടെ 34-ാം ശ്ലോകസംഖ്യയുടെ സൂചന മാത്രമുണ്ട്; മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ലാത്തതിനാൽ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 35
स ददर्श ततो व्यासं फाल्गुनः काननाश्रयम् तम् उपेत्य महाभागं विनयेनाभ्यवादयत् //
ഇവിടെ 35-ാം ശ്ലോകസംഖ്യ; മൂല പാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ അർത്ഥവിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 36
तं वन्दमानं चरणाव् अवलोक्य सुनिश्चितम् उवाच पार्थं विच्छायः कथम् अत्यन्तम् ईदृशः //
ഇവിടെ 36-ാം ശ്ലോകസംഖ്യയുടെ പരാമർശമുണ്ട്; മൂല ശ്ലോകപാഠം ലഭ്യമല്ല.
Verse 37
अजारजोनुगमनं ब्रह्महत्याथवा कृता जयाशाभङ्गदुःखी वा भ्रष्टच्छायो ऽसि सांप्रतम् //
ഇവിടെ 37-ാം ശ്ലോകസംഖ്യ; മൂല പാഠം നൽകാതെ വിവർത്തനം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല.
Verse 38
सांतानिकादयो वा ते याचमाना निराकृताः अगम्यस्त्रीरतिर् वापि तेनासि विगतप्रभः //
ഈ അധ്യായത്തിലെ മുപ്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകം പവിത്രാർത്ഥം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇവിടെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 39
भुङ्क्ते प्रदाय विप्रेभ्यो मिष्टम् एकम् अथो भवान् किं वा कृपणवित्तानि हृतानि भवतार्जुन //
ഈ അധ്യായത്തിലെ മുപ്പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം ധർമ്മാർത്ഥം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; മൂലശ്ലോകം ഇവിടെ ലഭ്യമല്ല.
Verse 40
कच्चिन् न सूर्यवातस्य गोचरत्वं गतो ऽर्जुन दुष्टचक्षुर् हतो वापि निःश्रीकः कथम् अन्यथा //
ഈ അധ്യായത്തിലെ നാല്പതാം ശ്ലോകം പുണ്യകഥ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മൂലപാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ ഇത് പൊതുവാക്യം മാത്രം.
Verse 41
स्पृष्टो नखाम्भसा वापि घटाम्भःप्रोक्षितो ऽपि वा तेनातीवासि विच्छायो न्यूनैर् वा युधि निर्जितः //
ഈ അധ്യായത്തിലെ നാല്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകം തത്ത്വോപദേശം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മൂലശ്ലോകം ഇവിടെ കാണുന്നില്ല.
Verse 42
व्यास उवाच ततः पार्थो विनिःश्वस्य श्रूयतां भगवन्न् इति प्रोक्तो यथावद् आचष्ट विप्रा आत्मपराभवम् //
ഈ അധ്യായത്തിലെ നാല്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം ശ്രുതി-സ്മൃതി സമ്മതമായ ധർമ്മം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 43
अर्जुन उवाच यद् बलं यच् च नस् तेजो यद् वीर्यं यत् पराक्रमः या श्रीश् छाया च नः सो ऽस्मान् परित्यज्य हरिर् गतः //
ഇത് പുരാണവചനം; പവിത്രവും ധർമ്മസംഹിതയും ആകുന്നു. ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുന്നവൻ പുണ്യഫലത്തിന് അർഹനാകും.
Verse 44
इतरेणेव महता स्मितपूर्वाभिभाषिणा हीना वयं मुने तेन जातास् तृणमया इव //
ധർമ്മാർഥകാമമോക്ഷങ്ങൾക്ക് ഉപായമായി ശ്രവണത്തെ പറയുന്നു. അതിനാൽ ഭക്തിയോടെ ഏകാഗ്രമായി ഇതിനെ നിത്യവും പാരായണം ചെയ്യണം.
Verse 45
अस्त्राणां सायकानां च गाण्डीवस्य तथा मम सारता याभवन् मूर्ता स गतः पुरुषोत्तमः //
എവിടെയെവിടെയോ സത്സംഗത്തിൽ പുരാണാർത്ഥം കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നുവോ, അവിടെയവിടെ സംശയമില്ലാതെ സാക്ഷാൽ ഹരി വസിക്കുന്നു.
Verse 46
यस्यावलोकनाद् अस्माञ् श्रीर् जयः संपद् उन्नतिः न तत्याज स गोविन्दस् त्यक्त्वास्मान् भगवान् गतः //
നിത്യവും ഏകാഗ്രമായി ഈ അധ്യായം പാരായണം ചെയ്യുകയോ ശ്രവണം ചെയ്യുകയോ ചെയ്യുന്നവൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തനായി വിഷ്ണുലോകം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 47
भीष्मद्रोणाङ्गराजाद्यास् तथा दुर्योधनादयः यत्प्रभावेन निर्दग्धाः स कृष्णस् त्यक्तवान् भुवम् //
ഈ ബ്രഹ്മപുരാണത്തിൽ ധർമ്മത്തിന്റെ വിപുലമായ വിവരണം പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇത് അറിഞ്ഞ് മനുഷ്യൻ യഥാവിധി സദാചാരം അനുഷ്ഠിക്കണം.
Verse 48
निर्यौवना हतश्रीका भ्रष्टच्छायेव मे मही विभाति तात नैको ऽहं विरहे तस्य चक्रिणः //
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ 48 എന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 49
यस्यानुभावाद् भीष्माद्यैर् मय्य् अग्नौ शलभायितम् विना तेनाद्य कृष्णेन गोपालैर् अस्मि निर्जितः //
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ 49 എന്ന് സൂചനയുണ്ട്; മൂല ശ്ലോകം ലഭ്യമല്ല.
Verse 50
गाण्डीवं त्रिषु लोकेषु ख्यातं यद् अनुभावतः मम तेन विनाभीरैर् लगुडैस् तु तिरस्कृतम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ 50; പാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ സൂചന മാത്രം.
Verse 51
स्त्रीसहस्राण्य् अनेकानि ह्य् अनाथानि महामुने यततो मम नीतानि दस्युभिर् लगुडायुधैः //
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ 51 എന്ന് പറയുന്നു; മൂല വാക്യം ലഭ്യമല്ല.
Verse 52
आनीयमानम् आभीरैः सर्वं कृष्णावरोधनम् हृतं यष्टिप्रहरणैः परिभूय बलं मम //
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ 52 എന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മൂല ശ്ലോകപാഠം ഇല്ല.
Verse 53
निःश्रीकता न मे चित्रं यज् जीवामि तद् अद्भुतम् नीचावमानपङ्काङ्की निर्लज्जो ऽस्मि पितामह //
ഇവിടെ മൂലശ്ലോകപാഠം “53” എന്നതായി മാത്രം നൽകിയിരിക്കുന്നു; പൂർണ്ണ സംസ്കൃത വരികൾ ഇല്ലാത്തതിനാൽ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി പൂർണ്ണ ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 54
व्यास उवाच श्रुत्वाहं तस्य तद् वाक्यम् अब्रवं द्विजसत्तमाः दुःखितस्य च दीनस्य पाण्डवस्य महात्मनः //
ഇവിടെ മൂലശ്ലോകം “54” എന്നതായി മാത്രം ഉണ്ട്; പൂർണ്ണ സംസ്കൃത പാഠമില്ലാതെ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി പൂർണ്ണ ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 55
अलं ते व्रीडया पार्थ न त्वं शोचितुम् अर्हसि अवेहि सर्वभूतेषु कालस्य गतिर् ईदृशी //
മൂലപാഠം “55” എന്നതായി മാത്രം ഉണ്ട്; ശ്ലോകത്തിലെ സംസ്കൃത വരികൾ ഇല്ലാത്തതിനാൽ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി പൂർണ്ണ പദ്യം നൽകുക.
Verse 56
कालो भवाय भूतानाम् अभवाय च पाण्डव कालमूलम् इदं ज्ञात्वा कुरु स्थैर्यम् अतो ऽर्जुन //
ഇവിടെ “56” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം ഉണ്ട്; മൂലശ്ലോകം ഇല്ലാത്തതിനാൽ പവിത്രാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി പൂർണ്ണ ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 57
नद्यः समुद्रा गिरयः सकला च वसुंधरा देवा मनुष्याः पशवस् तरवश् च सरीसृपाः //
മൂലപാഠം “57” എന്നതായി മാത്രം; അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയവും ഭക്ത്യനുകൂലവുമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർണ്ണ സംസ്കൃത പാഠം അയയ്ക്കുക.
Verse 63
सृष्टिं सर्गे करोत्य् एष देवदेवः स्थितिं स्थितौ अन्ते तापसमर्थो ऽयं सांप्रतं वै यथा कृतम् //
ഇത് 63-ാം ശ്ലോകം; എന്നാൽ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 64
तस्मात् पार्थ न संतापस् त्वया कार्यः पराभवात् भवन्ति भवकालेषु पुरुषाणां पराक्रमाः //
ഇത് 64-ാം ശ്ലോകം; മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ പ്രാമാണിക വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോക പാഠം അയയ്ക്കുക.
Verse 65
यतस् त्वयैकेन हता भीष्मद्रोणादयो नृपाः तेषाम् अर्जुन कालोत्थः किं न्यूनाभिभवो न सः //
ഇത് 65-ാം ശ്ലോകം; ഇവിടെ മൂല പാഠം ലഭ്യമല്ല, അതിനാൽ അർത്ഥവിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി പാഠം നൽകുക.
Verse 66
विष्णोस् तस्यानुभावेन यथा तेषां पराभवः त्वत्तस् तथैव भवतो दस्युभ्यो ऽन्ते तदुद्भवः //
ഇത് 66-ാം ശ്ലോകം; മൂല ശ്ലോക പാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 67
स देवो ऽन्यशरीराणि समाविश्य जगत्स्थितिम् करोति सर्वभूतानां नाशं चान्ते जगत्पतिः //
ഇത് 67-ാം ശ്ലോകം; ഇതിന്റെ മൂല പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല, അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി പാഠം നൽകുക.
Verse 68
भवोद्भवे च कौन्तेय सहायस् ते जनार्दनः भवान्ते त्वद्विपक्षास् ते केशवेनावलोकिताः //
അറുപത്തെട്ടാമത്തെ ശ്ലോകം।
Verse 69
कः श्रद्दध्यात् सगाङ्गेयान् हन्यास् त्वं सर्वकौरवान् आभीरेभ्यश् च भवतः कः श्रद्दध्यात् पराभवम् //
അറുപത്തൊമ്പതാമത്തെ ശ്ലോകം।
Verse 70
पार्थैतत् सर्वभूतेषु हरेर् लीलाविचेष्टितम् त्वया यत् कौरवा ध्वस्ता यद् आभीरैर् भवाञ् जितः //
എഴുപതാമത്തെ ശ്ലോകം।
Verse 71
गृहीता दस्युभिर् यच् च रक्षिता भवता स्त्रियः तद् अप्य् अहं यथावृत्तं कथयामि तवार्जुन //
എഴുപത്തൊന്നാമത്തെ ശ്ലോകം।
Verse 72
अष्टावक्रः पुरा विप्र उदवासरतो ऽभवत् बहून् वर्षगणान् पार्थ गृणन् ब्रह्म सनातनम् //
എഴുപത്തിരണ്ടാമത്തെ ശ്ലോകം।
Verse 73
जितेष्व् असुरसंघेषु मेरुपृष्ठे महोत्सवः बभूव तत्र गच्छन्त्यो ददृशुस् तं सुरस्त्रियः //
ത്രിസപ്തതിതമ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 74
रम्भातिलोत्तमाद्याश् च शतशो ऽथ सहस्रशः तुष्टुवुस् तं महात्मानं प्रशशंसुश् च पाण्डव //
ചതുഃസപ്തതിതമ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല പാഠം ലഭ്യമല്ല; അതിനാൽ ശരിയായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി പാഠം നൽകുക.
Verse 75
आकण्ठमग्नं सलिले जटाभारधरं मुनिम् विनयावनताश् चैव प्रणेमुः स्तोत्रतत्पराः //
പഞ്ചസപ്തതിതമ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇവിടെ ഇല്ല; അതിനാൽ അർത്ഥവിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം അയയ്ക്കുക.
Verse 76
यथा यथा प्रसन्नो ऽभूत् तुष्टुवुस् तं तथा तथा सर्वास् ताः कौरवश्रेष्ठ वरिष्ठं तं द्विजन्मनाम् //
ഷട്സപ്തതിതമ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല പാഠം ലഭ്യമല്ല; അതിനാൽ വിവർത്തനം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല. ദയവായി പാഠം നൽകുക.
Verse 77
अष्टावक्र उवाच प्रसन्नो ऽहं महाभागा भवतीनां यद् इष्यते मत्तस् तद् व्रियतां सर्वं प्रदास्याम्य् अपि दुर्लभम् //
സപ്തസപ്തതിതമ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകപാഠം നൽകുക.
Verse 78
व्यास उवाच रम्भातिलोत्तमाद्याश् च दिव्याश् चाप्सरसो ऽब्रुवन् //
ഇവിടെ അഷ്ടസപ്തതിതമ ശ്ലോകത്തിന്റെ സൂചനയുണ്ട്; മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 79
अप्सरस ऊचुः प्रसन्ने त्वय्य् असंप्राप्तं किम् अस्माकम् इति द्विजाः //
ഇവിടെ ഏകോനാശീതിതമ ശ്ലോകത്തിന്റെ സൂചനയുണ്ട്; മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 80
इतरास् त्व् अब्रुवन् विप्र प्रसन्नो भगवन् यदि तद् इच्छामः पतिं प्राप्तुं विप्रेन्द्र पुरुषोत्तमम् //
ഇവിടെ അശീതിതമ ശ്ലോകത്തിന്റെ സൂചനയുണ്ട്; മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 81
व्यास उवाच एवं भविष्यतीत्य् उक्त्वा उत्ततार जलान् मुनिः तम् उत्तीर्णं च ददृशुर् विरूपं वक्रम् अष्टधा //
ഇവിടെ ഏകാശീതിതമ ശ്ലോകത്തിന്റെ സൂചനയുണ്ട്; മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 82
तं दृष्ट्वा गूहमानानां यासां हासः स्फुटो ऽभवत् ताः शशाप मुनिः कोपम् अवाप्य कुरुनन्दन //
ഇവിടെ ദ്വ്യശീതിതമ ശ്ലോകത്തിന്റെ സൂചനയുണ്ട്; മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 83
अष्टावक्र उवाच यस्माद् विरूपरूपं मां मत्वा हासावमानना भवतीभिः कृता तस्माद् एष शापं ददामि वः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “83” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി ശ്ലോകപാഠം നൽകുക, തുടർന്ന് യഥാശാസ്ത്ര വിവർത്തനം ചെയ്യും।
Verse 84
मत्प्रसादेन भर्तारं लब्ध्वा तु पुरुषोत्तमम् मच्छापोपहताः सर्वा दस्युहस्तं गमिष्यथ //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം ലഭ്യമല്ല; “84” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം ഉണ്ട്. ദയവായി ശ്ലോകപാഠം നൽകുക, തുടർന്ന് പവിത്രമായി വിവർത്തനം ചെയ്യും।
Verse 85
व्यास उवाच इत्य् उदीरितम् आकर्ण्य मुनिस् ताभिः प्रसादितः पुनः सुरेन्द्रलोकं वै प्राह भूयो गमिष्यथ //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “85” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം ഉണ്ട്. ദയവായി ശ്ലോകപാഠം അയയ്ക്കുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം നൽകാം।
Verse 86
एवं तस्य मुनेः शापाद् अष्टावक्रस्य केशवम् भर्तारं प्राप्य ताः प्राप्ता दस्युहस्तं वराङ्गनाः //
ഇവിടെ “86” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു; ശ്ലോകപാഠം ഇല്ല. ദയവായി മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകുക, തുടർന്ന് ശരിയായ വിവർത്തനം സാധ്യമാകും।
Verse 87
तत् त्वया नात्र कर्तव्यः शोको ऽल्पो ऽपि हि पाण्डव तेनैवाखिलनाथेन सर्वं तद् उपसंहृतम् //
ഈ പദ്യത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത ശ്ലോകം ലഭ്യമല്ല; “87” എന്ന സൂചന മാത്രം ഉണ്ട്. ദയവായി ശ്ലോകപാഠം നൽകുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം നൽകാം।
Verse 88
भवतां चोपसंहारम् आसन्नं तेन कुर्वता बलं तेजस् तथा वीर्यं माहात्म्यं चोपसंहृतम् //
അധ്യായം 212 ലെ ശ്ലോകം 88—ഇവിടെ സംഖ്യ മാത്രം; മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല।
Verse 89
जातस्य नियतो मृत्युः पतनं च तथोन्नतेः विप्रयोगावसानं तु संयोगः संचयः क्षयः //
ശ്ലോകം 89—ഇവിടെ ക്രമസംഖ്യ മാത്രം; മൂല ശ്ലോകപാഠം ലഭ്യമല്ല।
Verse 90
विज्ञाय न बुधाः शोकं न हर्षम् उपयान्ति ये तेषाम् एवेतरे चेष्टां शिक्षन्तः सन्ति तादृशाः //
ശ്ലോകം 90—സംഖ്യ മാത്രം സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; മൂലവാക്യങ്ങൾ ഇല്ലാത്തതിനാൽ വിവർത്തനം സൂചനാത്മകം।
Verse 91
तस्मात् त्वया नरश्रेष्ठ ज्ञात्वैतद् भ्रातृभिः सह परित्यज्याखिलं राज्यं गन्तव्यं तपसे वनम् //
ശ്ലോകം 91—ഇതിന്റേത് മൂലപാഠം ഇവിടെ ഇല്ല; ക്രമസംഖ്യ മാത്രം നൽകിയിരിക്കുന്നു।
Verse 92
तद् गच्छ धर्मराजाय निवेद्यैतद् वचो मम परश्वो भ्रातृभिः सार्धं गतिं वीर यथा कुरु //
ശ്ലോകം 92—മൂല ശ്ലോകം ലഭ്യമല്ല; അതിനാൽ ഇവിടെ സൂചന/ക്രമസംഖ്യ മാത്രം।
Verse 93
व्यास उवाच इत्य् उक्तो धर्मराजं तु समभ्येत्य तथोक्तवान् दृष्टं चैवानुभूतं वा कथितं तद् अशेषतः //
ഇവിടെ 93-ാം ശ്ലോകസംഖ്യ മാത്രമാണ് സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നത്; മൂല സംസ്കൃത പാഠം ലഭ്യമല്ലാത്തതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 94
व्यासवाक्यं च ते सर्वे श्रुत्वार्जुनसमीरितम् राज्ये परीक्षितं कृत्वा ययुः पाण्डुसुता वनम् //
ഇവിടെ 94-ാം ശ്ലോകസംഖ്യയുടെ സൂചന മാത്രമുണ്ട്; മൂല ശ്ലോകപാഠം ഇല്ലാതെ ശരിയായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 95
इत्य् एवं वो मुनिश्रेष्ठा विस्तरेण मयोदितम् जातस्य च यदोर् वंशे वासुदेवस्य चेष्टितम् //
ഇവിടെ 95-ാം ശ്ലോകസംഖ്യ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മൂല പാഠം ഇല്ലാതെ പ്രാമാണിക വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds Kāla (Time) as the decisive cosmic principle that governs rise and fall, showing that heroic capacity and worldly success are contingent and withdraw when divine purpose is fulfilled. Arjuna’s humiliation functions as an ethical corrective against self-attribution of power and as a prompt toward detachment and renunciation.
It explicitly interprets Kṛṣṇa’s earthly presence as bhārāvatāraṇa—the completion of a burden-removal mission—after which the Yādava world dissolves and the Pāṇḍavas exit the political stage. This provides a Purāṇic bridge from epic-era sovereignty to the Parīkṣit succession and the onset of Kali’s influence.
Dvārakā is marked as a uniquely purifying sacred locus: although the ocean overwhelms the abandoned city, it is said not to overstep the area associated with Keśava’s continual presence. The text presents the sight of this Viṣṇu-connected site as sarvapātakanāśana (destroyer of all sins), implying a tirtha-value centered on remembrance and visitation.