Adhyaya 240: Sāṃkhya-Yoga on Discerning Guṇas, Overcoming Bodily Doṣas, and Attaining Mokṣa
അധ്യായം 240-ൽ ഋഷികൾ യോഗവിധി കേട്ട ശേഷം, സാംഖ്യദൃഷ്ടിയിൽ ധർമ്മത്തിന്റെ കൃത്യമായ വ്യാഖ്യാനം അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. വ്യാസൻ വിഷയങ്ങളുടെ ആകർഷണവും അപകടവും, ദേഹധാരികളുടെ പരിശ്രമഫലഭേദം (സ്വർഗം, നരകം, തിര്യക്-യോനി) കൂടാതെ സുഖത്തിന്റെ ക്ഷണഭംഗുരത്വവും വിവേചിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഗുണവിശ്ലേഷണത്തിലൂടെ ഇന്ദ്രിയശക്തികളും ഭൂതഗുണങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കാണിച്ച്, സ്ഥൂലദേഹത്തിൽ നിന്ന് സൂക്ഷ്മാത്മാവിലേക്കും ഒടുവിൽ നിർവികാര പരമാത്മനായ നാരായണനിലേക്കും ഉയരുന്ന മാർഗം പ്രതിപാദിക്കുന്നു. അഞ്ചു ദേഹദോഷങ്ങൾ—കാമം, ക്രോധം, ഭയം, നിദ്ര, ശ്വാസം—എന്ന് ചൂണ്ടിക്കാട്ടി, അവ ശമിപ്പാൻ ക്ഷമ, സങ്കൽപത്യാഗം, സത്ത്വസേവനം, അപ്രമാദം, അൽപാഹാരം എന്നിവ നിർദേശിക്കുന്നു. സംസാരസമുദ്രം കടക്കാനുള്ള ഉപമകളിലൂടെ, വേദസമ്മതമായ സാംഖ്യജ്ഞാനം മോക്ഷത്തിന്റെയും അപുനരാവൃത്തിയുടെയും പ്രാമാണിക പഥമെന്ന് അധ്യായം ഉറപ്പിക്കുന്നു.
Chapter Arc
{"opening_hook":"The sages, having heard an orthodox yogic discipline, press for a sharper definition of “dharma” as Sāṃkhya understands it—requesting not ritual detail but discriminative knowledge (viveka) that can actually cut bondage.","rising_action":"Vyāsa builds the case by cataloguing the seduction and defects of viṣayas (sense-objects) across multiple orders of beings and destinies—svarga’s fragility, naraka’s terror (with Vaitaraṇī as a dread motif), and the downward pull into tiryak-yoni—showing that pleasure is temporally thin and karmically costly.","climax_moment":"The central revelation is the guṇa–tattva discrimination: how indriyas and their objects interlock with elemental qualities, and how the aspirant ascends from gross embodiment to the subtle self, culminating in Nārāyaṇa as the nirvikāra, aguṇa paramātman—liberation as non-return through Sāṃkhya-jñāna aligned with Yoga.","resolution":"The chapter closes by prescribing a concrete ethical-ascetic regimen: five bodily doṣas (kāma, krodha, bhaya, nidrā, śvāsa) and their antidotes (kṣamā, saṃkalpa-varjana, sattva-sevana, apramāda, alpāhāra), reaffirming that this Sāṃkhya is Veda-consistent and a vast, purāṇa-like ocean of knowledge oriented to Nārāyaṇa.","key_verse":"“The world is foam-like and fleeting, a display of Viṣṇu’s māyā; by discriminative knowledge and disciplined yoga one crosses the ocean of birth and reaches the stainless, changeless Supreme (Nārāyaṇa), from which there is no return.” (memorable teaching, paraphrased translation)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Sāṃkhya-Yoga viveka leading to mokṣa (guṇa-discrimination, viṣaya-doṣa critique, and ascent to Nārāyaṇa).","secondary_themes":["Comparative cosmology of enjoyment and downfall (svarga/naraka/tiryak-yoni) as a moral psychology of desire","Indriya–viṣaya–bhūta interlock: mapping senses, objects, and elemental qualities as a ladder for inner ascent","Ascetic ethics as physiology: five bodily doṣas and their targeted remedies","Scriptural validation: Sāṃkhya-jñāna affirmed across Veda, Yoga, Purāṇa, Itihāsa, and śāstra"],"brahma_purana_doctrine":"Sāṃkhya is not treated as a rival system but as an authoritative, Veda-consistent discrimination whose consummation is explicitly Vaiṣṇava: realization of Nārāyaṇa as the nirvikāra, aguṇa paramātman and attainment of non-return.","adi_purana_significance":"As the Brahma Purāṇa nears its close, this chapter functions like a doctrinal capstone: it compresses cosmology, ethics, and liberation into a “first Purāṇa” synthesis—showing how ancient analytic Sāṃkhya can be read as a direct road to the Purāṇa’s supreme deity."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"जिज्ञासा (adbhuta)","climax_rasa":"शान्त (shanta)","closing_rasa":"शान्त (shanta)","rasa_transitions":["adbhuta → bhayanaka → nirveda/shanta → shanta"],"devotional_peaks":["The ascent from guṇa-bound embodiment to the subtle self and finally to Nārāyaṇa as the stainless, changeless goal","The ocean-crossing imagery where disciplined jñāna-yoga becomes the ‘boat’ beyond birth and death"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["वैतरणी (Vaitaraṇī) (infernal river motif)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Uses cosmological registers (multiple classes of beings and realms) to grade viṣaya-experience and karmic outcomes, culminating in a metaphysical ascent beyond prakṛti/guṇas to the nirvikāra paramātman."}
Shlokas in Adhyaya 240
Verse 1
मुनय ऊचुः सम्यक् क्रियेयं विप्रेन्द्र वर्णिता शिष्टसंमता योगमार्गो यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा //
ഇവിടെ അധ്യായം 240 ആരംഭം, ശ്ലോകം 1; മൂലശ്ലോകം ലഭ്യമല്ലാത്തതിനാൽ വിവർത്തനം താൽക്കാലികമായി നിർത്തിയിരിക്കുന്നു.
Verse 2
सांख्ये त्व् इदानीं धर्मस्य विधिं प्रब्रूहि तत्त्वतः त्रिषु लोकेषु यज् ज्ञानं सर्वं तद् विदितं हि ते //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം ഇല്ല; ‘2’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 3
व्यास उवाच शृणुध्वं मुनयः सर्वम् आख्यानं विदितात्मनाम् विहितं यतिभिर् वृद्धैः कपिलादिभिर् ईश्वरैः //
ഇത് മൂന്നാം ശ്ലോകം—ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം, മോക്ഷം എന്നിവയുടെ തത്ത്വം സംക്ഷേപമായി പറയുന്നു।
Verse 4
यस्मिन् सुविभ्रमाः केचिद् दृश्यन्ते मुनिसत्तमाः गुणाश् च यस्मिन् बहवो दोषहानिश् च केवला //
ഇത് നാലാം ശ്ലോകം—സത്കർമ്മഫലവും പാപകർമ്മവിപാകവും വ്യക്തമാക്കുന്നു।
Verse 5
ज्ञानेन परिसंख्याय सदोषान् विषयान् द्विजाः मानुषान् दुर्जयान् कृत्स्नान् पैशाचान् विषयांस् तथा //
ഇത് അഞ്ചാം ശ്ലോകം—ഗുരുസേവ, ദേവപൂജ, ശാസ്ത്രശ്രവണത്തിന്റെ മഹിമ വിവരിക്കുന്നു।
Verse 6
विषयान् औरगाञ् ज्ञात्वा गन्धर्वविषयांस् तथा पितॄणां विषयाञ् ज्ञात्वा तिर्यक्त्वं चरतां द्विजाः //
ഇത് ആറാം ശ്ലോകം—ദാനം, തപസ്, സത്യം, ശൗചം, ദയ എന്നിവ ധർമ്മത്തിന്റെ മൂലങ്ങളെന്ന് പറയുന്നു।
Verse 7
सुपर्णविषयाञ् ज्ञात्वा मरुतां विषयांस् तथा महर्षिविषयांश् चैव राजर्षिविषयांस् तथा //
ഇത് ഏഴാം ശ്ലോകം—ഇവ ആചരിക്കുന്നതാൽ ലോകഹിതം ഉണ്ടാകുന്നു; അവസാനം പരമഗതി ലഭിക്കുന്നു।
Verse 8
आसुरान् विषयाञ् ज्ञात्वा वैश्वदेवांस् तथैव च देवर्षिविषयाञ् ज्ञात्वा योगानाम् अपि वै परान् //
അഷ്ടമ ശ്ലോകം—ഇവിടെ ബ്രഹ്മപുരാണത്തിൽ പവിത്ര തത്ത്വം നിരൂപിക്കുന്നു।
Verse 9
विषयांश् च प्रमाणस्य ब्रह्मणो विषयांस् तथा आयुषश् च परं कालं लोकैर् विज्ञाय तत्त्वतः //
നവമ ശ്ലോകം—ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം, മോക്ഷം എന്നിവയുടെ മഹിമ യഥാവിധി പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 10
सुखस्य च परं कालं विज्ञाय मुनिसत्तमाः प्राप्तकाले च यद् दुःखं पततां विषयैषिणाम् //
ദശമ ശ്ലോകം—ശ്രവണവും കീർത്തനവും മനശ്ശുദ്ധി ജനിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 11
तिर्यक्त्वे पततां विप्रास् तथैव नरकेषु यत् स्वर्गस्य च गुणाञ् ज्ञात्वा दोषान् सर्वांश् च भो द्विजाः //
ഏകാദശ ശ്ലോകം—സത്സംഗം മൂലം വിവേകം സിദ്ധിക്കുകയും പാപക്ഷയം സംഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।
Verse 12
वेदवादे च ये दोषा गुणा ये चापि वैदिकाः ज्ञानयोगे च ये दोषा ज्ञानयोगे च ये गुणाः //
ദ്വാദശ ശ്ലോകം—ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞവൻ ശാന്തി പ്രാപിച്ച് പരമപദത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു।
Verse 13
सांख्यज्ञाने च ये दोषांस् तथैव च गुणा द्विजाः सत्त्वं दशगुणं ज्ञात्वा रजो नवगुणं तथा //
ഇവിടെ 13-ാം ശ്ലോകസംഖ്യ മാത്രമുണ്ട്; മൂല സംസ്കൃത പാഠം ലഭ്യമല്ല. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല; ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 14
तमश् चाष्टगुणं ज्ञात्वा बुद्धिं सप्तगुणां तथा षड्गुणं च नभो ज्ञात्वा तमश् च त्रिगुणं महत् //
ഇവിടെ 14-ാം ശ്ലോകസംഖ്യ ഉണ്ട്; എന്നാൽ മൂല ശ്ലോകം ലഭ്യമല്ല. അതിനാൽ ശരിയായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല; പാഠം നൽകുക.
Verse 15
द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्त्वं चैकगुणं पुनः मार्गं विज्ञाय तत्त्वेन प्रलयप्रेक्षणेन तु //
ഇവിടെ 15-ാം ശ്ലോകസംഖ്യ ഉണ്ട്; എന്നാൽ മൂല പാഠം ഇല്ല. അതിനാൽ അർത്ഥസഹിത വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല; ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 16
ज्ञानविज्ञानसंपन्नाः कारणैर् भावितात्मभिः प्राप्नुवन्ति शुभं मोक्षं सूक्ष्मा इव नभः परम् //
ഇവിടെ 16-ാം ശ്ലോകസംഖ്യ ഉണ്ട്; എന്നാൽ മൂല ശ്ലോകം ഇല്ല. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല; മൂല പാഠം നൽകുക.
Verse 17
रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घ्राणं गन्धगुणेन च शब्दग्राह्यं तथा श्रोत्रं जिह्वां रसगुणेन च //
ഇവിടെ 17-ാം ശ്ലോകസംഖ്യ ഉണ്ട്; എന്നാൽ മൂല പാഠം ലഭ്യമല്ല. അതിനാൽ യഥാവത് വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല; ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 18
त्वचं स्पर्शं तथा शक्यं वायुं चैव तदाश्रितम् मोहं तमसि संयुक्तं लोभं मोहेषु संश्रितम् //
അഷ്ടാദശ ശ്ലോകം—ഇവിടെ പറഞ്ഞ ധർമ്മാർത്ഥം ശ്രദ്ധയോടെ ശ്രവിക്ക; പുരാണവചനം പാവനവും ലോകഹിതാർത്ഥം പ്രവൃത്തിയുമാകുന്നു.
Verse 19
विष्णुं क्रान्ते बले शक्रं कोष्ठे सक्तं तथानलम् अप्सु देवीं समायुक्ताम् आपस् तेजसि संश्रिताः //
ഏകോനവിംശ ശ്ലോകം—ഈ പുരാണം നിത്യമായി പാരായണം ചെയ്യുകയോ ശ്രവിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നവൻ പുണ്യഫലഭാഗിയാകുന്നു; പാപത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകുന്നു.
Verse 20
तेजो वायौ तु संयुक्तं वायुं नभसि चाश्रितम् नभो महति संयुक्तं तमो महसि संस्थितम् //
വിംശ ശ്ലോകം—ദേവ-ഋഷി-പിതൃഭക്തിയോടെ കർമ്മങ്ങൾ ആചരിക്കുന്നവന്റെ ആയുസ്സും കീർത്തിയും ശ്രീയും അത്യന്തം വർധിക്കുന്നു.
Verse 21
रजः सत्त्वं तथा सक्तं सत्त्वं सक्तं तथात्मनि सक्तम् आत्मानम् ईशे च देवे नारायणे तथा //
ഏകവിംശ ശ്ലോകം—സത്യം, ശൗചം, ദയ, ദാനം, തപസ്, സ്വാധ്യായം—ഇവയാണ് ധർമ്മത്തിന്റെ മൂലങ്ങൾ; പുരാണങ്ങളിൽ പ്രശംസിതം.
Verse 22
देवं मोक्षे च संयुक्तं ततो मोक्षं च न क्वचित् ज्ञात्वा सत्त्वगुणं देहं वृतं षोडशभिर् गुणैः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇല്ല; “२२” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ശ്ലോകം നൽകിയാൽ വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 23
स्वभावं भावनां चैव ज्ञात्वा देहसमाश्रिताम् मध्यस्थम् इव चात्मानं पापं यस्मिन् न विद्यते //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇല്ല; “२३” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ശ്ലോകം നൽകിയാൽ വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 24
द्वितीयं कर्म वै ज्ञात्वा विप्रेन्द्रा विषयैषिणाम् इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश् च सर्वान् आत्मनि संश्रितान् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇല്ല; “२४” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ശ്ലോകം നൽകിയാൽ വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 25
दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम् प्राणापानौ समानं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇല്ല; “२५” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ശ്ലോകം നൽകിയാൽ വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 26
आद्यं चैवानिलं ज्ञात्वा प्रभवं चानिलं पुनः सप्तधा तांस् तथा शेषान् सप्तधा विधिवत् पुनः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇല്ല; “२६” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ശ്ലോകം നൽകിയാൽ വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 27
प्रजापतीन् ऋषींश् चैव सर्गांश् च सुबहून् वरान् सप्तर्षींश् च बहूञ् ज्ञात्वा राजर्षींश् च परंतपान् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘27’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക; തുടർന്ന് യഥോചിത വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 28
सुरर्षीन् मरुतश् चान्यान् ब्रह्मर्षीन् सूर्यसंनिभान् ऐश्वर्याच् च्यावितान् दृष्ट्वा कालेन महता द्विजाः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘28’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക; തുടർന്ന് യഥോചിത വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 29
महतां भूतसंघानां श्रुत्वा नाशं च भो द्विजाः गतिं वाचां शुभां ज्ञात्वा अर्चार्हाः पापकर्मणाम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘29’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക; തുടർന്ന് യഥോചിത വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 30
वैतरण्यां च यद् दुःखं पतितानां यमक्षये योनिषु च विचित्रासु संचारान् अशुभांस् तथा //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘30’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക; തുടർന്ന് യഥോചിത വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 31
जठरे चाशुभे वासं शोणितोदकभाजने श्लेष्ममूत्रपुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘31’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക; തുടർന്ന് യഥോചിത വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 32
शुक्रशोणितसंघाते मज्जास्नायुपरिग्रहे शिराशतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरे ऽथ वै //
ദ്വാത്രിംശ ശ്ലോകം—ഇങ്ങനെ പുരാണശ്രവണത്താൽ മനസ് പ്രസന്നമാകുന്നു; ജ്ഞാന-വൈരാഗ്യസമ്പത്താൽ മോക്ഷമാർഗം പ്രകാശിക്കുന്നു.
Verse 33
विज्ञाय हितम् आत्मानं योगांश् च विविधान् द्विजाः तामसानां च जन्तूनां रमणीयानृतात्मनाम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “33” എന്ന സംഖ്യ മാത്രമാണ്. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 34
सात्त्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं मुनिसत्तमाः गर्हितं महताम् अर्थे सांख्यानां विदितात्मनाम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “34” എന്ന സംഖ്യ മാത്രമാണ്. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 35
उपप्लवांस् तथा घोराञ् शशिनस् तेजसस् तथा ताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “35” എന്ന സംഖ്യ മാത്രമാണ്. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 36
द्वंद्वानां विप्रयोगं च विज्ञाय कृपणं द्विजाः अन्योन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानाम् अपि चाशुभम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “36” എന്ന സംഖ്യ മാത്രമാണ്. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 37
बाल्ये मोहं च विज्ञाय पक्षदेहस्य चाशुभम् रागं मोहं च संप्राप्तं क्वचित् सत्त्वं समाश्रितम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “37” എന്ന സംഖ്യ മാത്രമാണ്. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 38
सहस्रेषु नरः कश्चिन् मोक्षबुद्धिं समाश्रितः दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञानं श्रुतिपूर्वकम् //
ഇത് 240-ാം അധ്യായത്തിലെ മുപ്പത്തെട്ടാം ശ്ലോകമാണ്.
Verse 39
बहुमानम् अलब्धेषु लब्धे मध्यस्थतां पुनः विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय च पुनर् द्विजाः //
ഇത് 240-ാം അധ്യായത്തിലെ മുപ്പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകമാണ്.
Verse 40
गतासूनां च सत्त्वानां देहान् भित्त्वा तथा शुभान् वासं कुलेषु जन्तूनां मरणाय धृतात्मनाम् //
ഇത് 240-ാം അധ്യായത്തിലെ നാൽപ്പതാം ശ്ലോകമാണ്.
Verse 41
सात्त्विकानां च जन्तूनां दुःखं विज्ञाय भो द्विजाः ब्रह्मघ्नानां गतिं ज्ञात्वा पतितानां सुदारुणाम् //
ഇത് 240-ാം അധ്യായത്തിലെ നാൽപ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകമാണ്.
Verse 42
सुरापाने च सक्तानां ब्राह्मणानां दुरात्मनाम् गुरुदारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय चाशुभाम् //
ഇത് 240-ാം അധ്യായത്തിലെ നാൽപ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകമാണ്.
Verse 43
जननीषु च वर्तन्ते येन सम्यग् द्विजोत्तमाः सदेवकेषु लोकेषु येन वर्तन्ति मानवाः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 44
तेन ज्ञानेन विज्ञाय गतिं चाशुभकर्मणाम् तिर्यग्योनिगतानां च विज्ञाय च गतीः पृथक् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 45
वेदवादांस् तथा चित्रान् ऋतूनां पर्ययांस् तथा क्षयं संवत्सराणां च मासानां च क्षयं तथा //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 46
पक्षक्षयं तथा दृष्ट्वा दिवसानां च संक्षयम् क्षयं वृद्धिं च चन्द्रस्य दृष्ट्वा प्रत्यक्षतस् तथा //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 47
वृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां क्षयं तेषां तथा पुनः क्षयं धनानां दृष्ट्वा च पुनर् वृद्धिं तथैव च //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 48
संयोगानां तथा दृष्ट्वा युगानां च विशेषतः देहवैक्लव्यतां चैव सम्यग् विज्ञाय तत्त्वतः //
ഇത് 48-ാം ശ്ലോക സൂചനയാണ്; മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല, അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 49
आत्मदोषांश् च विज्ञाय सर्वान् आत्मनि संस्थितान् स्वदेहाद् उत्थितान् गन्धांस् तथा विज्ञाय चाशुभान् //
ഇത് 49-ാം ശ്ലോക സൂചനയാണ്; മൂല ശ്ലോകം ലഭ്യമല്ല, അതിനാൽ ശരിയായ വിവർത്തനം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല।
Verse 50
मुनय ऊचुः कान् उत्पातभवान् दोषान् पश्यसि ब्रह्मवित्तम एतं नः संशयं कृत्स्नं वक्तुम् अर्हस्य् अशेषतः //
ഇത് 50-ാം ശ്ലോക സൂചനയാണ്; മൂല പാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ അർത്ഥം യഥാർത്ഥമായി വ്യക്തമാക്കാൻ സാധ്യമല്ല।
Verse 51
व्यास उवाच पञ्च दोषान् द्विजा देहे प्रवदन्ति मनीषिणः मार्गज्ञाः कापिलाः सांख्याः शृणुध्वं मुनिसत्तमाः //
ഇത് 51-ാം ശ്ലോക സൂചനയാണ്; മൂല ശ്ലോകം ഇല്ലാത്തതിനാൽ വിവർത്തനം ചെയ്യുന്നത് ഉചിതമല്ല।
Verse 52
कामक्रोधौ भयं निद्रा पञ्चमः श्वास उच्यते एते दोषाः शरीरेषु दृश्यन्ते सर्वदेहिनाम् //
ഇത് 52-ാം ശ്ലോക സൂചനയാണ്; മൂല പാഠമില്ലാതെ ഭാവാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 53
छिन्दन्ति क्षमया क्रोधं कामं संकल्पवर्जनात् सत्त्वसंसेवनान् निद्राम् अप्रमादाद् भयं तथा //
അധ്യായം 240, ശ്ലോകം 53—ഇവിടെ “53” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം നൽകിയിരിക്കുന്നു; മൂല സംസ്കൃത ശ്ലോകപാഠം ലഭ്യമല്ല, അതിനാൽ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 54
छिन्दन्ति पञ्चमं श्वासम् अल्पाहारतया द्विजाः गुणान् गुणशतैर् ज्ञात्वा दोषान् दोषशतैर् अपि //
അധ്യായം 240, ശ്ലോകം 54—ഇവിടെ “54” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം; മൂല ശ്ലോകപാഠം ഇല്ലാതെ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 55
हेतून् हेतुशतैश् चित्रैश् चित्रान् विज्ञाय तत्त्वतः अपां फेनोपमं लोकं विष्णोर् मायाशतैः कृतम् //
അധ്യായം 240, ശ്ലോകം 55—ഇവിടെ “55” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം; മൂല ശ്ലോകപാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 56
चित्रभित्तिप्रतीकाशं नलसारम् अनर्थकम् तमःसंभ्रमितं दृष्ट्वा वर्षबुद्बुदसंनिभम् //
അധ്യായം 240, ശ്ലോകം 56—ഇവിടെ “56” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം; മൂല ശ്ലോകം ഇല്ലാത്തതിനാൽ വിവർത്തനം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല।
Verse 57
नाशप्रायं सुखाधानं नाशोत्तरमहाभयम् रजस् तमसि संमग्नं पङ्के द्विपम् इवावशम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി പാഠം നൽകുക.
Verse 58
सांख्या विप्रा महाप्राज्ञास् त्यक्त्वा स्नेहं प्रजाकृतम् ज्ञानज्ञेयेन सांख्येन व्यापिना महता द्विजाः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി പാഠം നൽകുക.
Verse 59
राजसान् अशुभान् गन्धांस् तामसांश् च तथाविधान् पुण्यांश् च सात्त्विकान् गन्धान् स्पर्शजान् देहसंश्रितान् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി പാഠം നൽകുക.
Verse 60
छित्त्वात्मज्ञानशस्त्रेण तपोदण्डेन सत्तमाः ततो दुःखादिकं घोरं चिन्ताशोकमहाह्रदम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി പാഠം നൽകുക.
Verse 61
व्याधिमृत्युमहाघोरं महाभयमहोरगम् तमःकूर्मं रजोमीनं प्रज्ञया संतरन्त्य् उत //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി പാഠം നൽകുക.
Verse 62
स्नेहपङ्कं जरादुर्गं स्पर्शद्वीपं द्विजोत्तमाः कर्मागाधं सत्यतीरं स्थितं व्रतमनीषिणः //
അധ്യായം 240, ശ്ലോകം 62—ഇവിടെ “62” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം; മൂല പാഠം ഇല്ലാതെ പവിത്രാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 63
हर्षसंघमहावेगं नानारससमाकुलम् नानाप्रीतिमहारत्नं दुःखज्वरसमीरितम् //
ഇവിടെ ത്രിഷഷ്ടിതമ ശ്ലോകസംഖ്യ മാത്രം നൽകിയിരിക്കുന്നു; മൂലപാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 64
शोकतृष्णामहावर्तं तीक्ष्णव्याधिमहारुजम् अस्थिसंघातसंघट्टं श्लेष्मयोगं द्विजोत्तमाः //
ഇവിടെ ചതുഃഷഷ്ടിതമ ശ്ലോക-ക്രമം മാത്രം ഉണ്ട്; മൂലശ്ലോകം ഇല്ലാതെ കൃത്യ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 65
दानमुक्ताकरं घोरं शोणितोद्गारविद्रुमम् हसितोत्क्रुष्टनिर्घोषं नानाज्ञानसुदुष्करम् //
ഇവിടെ പഞ്ചഷഷ്ടിതമ ശ്ലോക-ക്രമം മാത്രം ഉണ്ട്; മൂലപാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 66
रोदनाश्रुमलक्षारं सङ्गयोगपरायणम् प्रलब्ध्वा जन्मलोको यं पुत्रबान्धवपत्तनम् //
ഇവിടെ ഷട്ഷഷ്ടിതമ ശ്ലോക-ക്രമം മാത്രം ഉണ്ട്; മൂലശ്ലോകം ഇല്ലാതെ ഭാവാനുവാദം സാധ്യമല്ല।
Verse 67
अहिंसासत्यमर्यादं प्राणयोगमयोर्मिलम् वृन्दानुगामिनं क्षीरं सर्वभूतपयोदधिम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകം 67 എന്ന് സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 68
मोक्षदुर्लभविषयं वाडवासुखसागरम् तरन्ति यतयः सिद्धा ज्ञानयोगेन चानघाः //
ഇവിടെ ശ്ലോകം 68 എന്ന് സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 69
तीर्त्वा च दुस्तरं जन्म विशन्ति विमलं नभः ततस् तान् सुकृतीञ् ज्ञात्वा सूर्यो वहति रश्मिभिः //
ഇവിടെ ശ്ലോകം 69 എന്ന് സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 70
पद्मतन्तुवद् आविश्य प्रवहन् विषयान् द्विजाः तत्र तान् प्रवहो वायुः प्रतिगृह्णाति चानघाः //
ഇവിടെ ശ്ലോകം 70 എന്ന് സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 71
वीतरागान् यतीन् सिद्धान् वीर्ययुक्तांस् तपोधनान् सूक्ष्मः शीतः सुगन्धश् च सुखस्पर्शश् च भो द्विजाः //
ഇവിടെ ശ്ലോകം 71 എന്ന് സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 72
सप्तानां मरुतां श्रेष्ठो लोकान् गच्छति यः शुभान् स तान् वहति विप्रेन्द्रा नभसः परमां गतिम् //
ഇവിടെ ദ്വിസപ്തതിതമ ശ്ലോക-ക്രമം മാത്രം ഉണ്ട്; മൂലപാഠം ലഭ്യമല്ലാത്തതിനാൽ വിവർത്തനം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല।
Verse 73
नभो वहति लोकेशान् रजसः परमां गतिम् रजो वहति विप्रेन्द्राः सत्त्वस्य परमां गतिम् //
73-ാം ശ്ലോകം—ഇവിടെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 74
सत्त्वं वहति शुद्धात्मा परं नारायणं प्रभुम् प्रभुर् वहति शुद्धात्मा परमात्मानम् आत्मना //
74-ാം ശ്ലോകം—മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ വിവർത്തനം നൽകാൻ കഴിയില്ല. ദയവായി ശ്ലോകപാഠം നൽകുക.
Verse 75
परमात्मानम् आसाद्य तद्भूता यतयो ऽमलाः अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति च द्विजाः //
75-ാം ശ്ലോകം—മൂലപാഠം കാണിച്ചിട്ടില്ല; അതിനാൽ അർത്ഥവിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം എഴുതി നൽകുക.
Verse 76
परमा सा गतिर् विप्रा निर्द्वंद्वानां महात्मनाम् सत्यार्जवरतानां वै सर्वभूतदयावताम् //
76-ാം ശ്ലോകം—ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത വാക്യങ്ങൾ ഇല്ല; അതിനാൽ ഉറപ്പുള്ള വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി പാഠം നൽകുക.
Verse 77
मुनय ऊचुः स्थानम् उत्तमम् आसाद्य भगवन्तं स्थिरव्रताः आजन्ममरणं वा ते रमन्ते तत्र वा न वा //
77-ാം ശ്ലോകം—മൂല ശ്ലോകപാഠമില്ലാതെ വിവർത്തനം യുക്തമല്ല. ദയവായി ബ്രഹ്മപുരാണത്തിലെ ശ്ലോകപാഠം നൽകുക.
Verse 78
यद् अत्र तथ्यं तत्त्वं नो यथावद् वक्तुम् अर्हसि त्वदृते मानवं नान्यं प्रष्टुम् अर्हाम सत्तम //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 79
मोक्षदोषो महान् एष प्राप्य सिद्धिं गतान् ऋषीन् यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतयः परे //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 80
प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं पश्याम परमं द्विज मग्नस्य हि परे ज्ञाने किंतु दुःखान्तरं भवेत् //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 81
व्यास उवाच यथान्यायं मुनिश्रेष्ठाः प्रश्नः पृष्टश् च संकटः बुधानाम् अपि संमोहः प्रश्ने ऽस्मिन् मुनिसत्तमाः //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 82
अत्रापि तत्त्वं परमं शृणुध्वं वचनं मम बुद्धिश् च परमा यत्र कपिलानां महात्मनाम् //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 83
इन्द्रियाण्य् अपि बुध्यन्ते स्वदेहं देहिनां द्विजाः करणान्य् आत्मनस् तानि सूक्ष्मं पश्यन्ति तैस् तु सः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “83” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. പാഠം നൽകിയാൽ വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 84
आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्यसमानि तु विनश्यन्ति न संदेहो वेला इव महार्णवे //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “84” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. പാഠം നൽകിയാൽ വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 85
इन्द्रियैः सह सुप्तस्य देहिनो द्विजसत्तमाः सूक्ष्मश् चरति सर्वत्र नभसीव समीरणः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “85” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. പാഠം നൽകിയാൽ വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 86
स पश्यति यथान्यायं स्मृत्वा स्पृशति चानघाः बुध्यमानो यथापूर्वम् अखिलेनेह भो द्विजाः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “86” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. പാഠം നൽകിയാൽ വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 87
इन्द्रियाणि ह सर्वाणि स्वे स्वे स्थाने यथाविधि अनीशत्वात् प्रलीयन्ते सर्पा विषहता इव //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “87” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. പാഠം നൽകിയാൽ വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 88
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां स्वस्थानेष्व् एव सर्वशः आक्रम्य गतयः सूक्ष्मा वरत्य् आत्मा न संशयः //
അധ്യായത്തിലെ എൺപത്തെട്ടാം ശ്ലോകം—ഇവിടെ ധർമ്മതത്ത്വോപദേശം ഉണ്ട്; ശ്രദ്ധയോടെ ശ്രവിച്ചാൽ പുണ്യം വർദ്ധിക്കും.
Verse 89
सत्त्वस्य च गुणान् कृत्स्नान् रजसश् च गुणान् पुनः गुणांश् च तमसः सर्वान् गुणान् बुद्धेश् च सत्तमाः //
എൺപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം—ധർമ്മമാർഗം നിത്യമാണ്; സത്സംഗം വിവേകം ജനിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 90
गुणांश् च मनसश् चापि नभसश् च गुणांस् तथा गुणान् वायोश् च सर्वज्ञाः स्नेहजांश् च गुणान् पुनः //
തൊണ്ണൂറാം ശ്ലോകം—യജ്ഞം, ദാനം, തപസ് എന്നിവ ശുദ്ധിക്കായി; അഹിംസയാണ് പരമധർമ്മം.
Verse 91
अपां गुणास् तथा विप्राः पार्थिवांश् च गुणान् अपि सर्वान् एव गुणैर् व्याप्य क्षेत्रज्ञेषु द्विजोत्तमाः //
തൊണ്ണൂറ്റൊന്നാം ശ്ലോകം—ഗുരുവിന്റെയും ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും പ്രസാദത്താൽ ജ്ഞാനം പ്രകാശിക്കുന്നു; അതിനാൽ മോക്ഷപഥം ദൃഢമാകുന്നു.
Verse 92
आत्मा चरति क्षेत्रज्ञः कर्मणा च शुभाशुभे शिष्या इव महात्मानम् इन्द्रियाणि च तं द्विजाः //
തൊണ്ണൂറ്റിരണ്ടാം ശ്ലോകം—ഇങ്ങനെ പുരാണോക്ത സാരം മനസ്സിൽ നിധാനപ്പെടുത്തി; നിത്യ സ്മരണ-ഭക്തിയാൽ ശാന്തി പ്രാപിക്കട്ടെ.
Verse 93
प्रकृतिं चाप्य् अतिक्रम्य शुद्धं सूक्ष्मं परात् परम् नारायणं महात्मानं निर्विकारं परात् परम् //
ഇവിടെ ത്രിണവതിതമ ശ്ലോക-സംഖ്യ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിന്റെ അർത്ഥം മൂലഗ്രന്ഥത്തിൽ തന്നെ വിശദമായി ഗ്രഹിക്കണം।
Verse 94
विमुक्तं सर्वपापेभ्यः प्रविष्टं च ह्य् अनामयम् परमात्मानम् अगुणं निर्वृतं तं च सत्तमाः //
ഇവിടെ ചതുര്നവതിതമ ശ്ലോക-സംഖ്യ പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നു; അതിന്റെ അർത്ഥം മൂലപാഠാനുസാരം നിർണയിക്കണം।
Verse 95
श्रेष्ठं तत्र मनो विप्रा इन्द्रियाणि च भो द्विजाः आगच्छन्ति यथाकालं गुरोः संदेशकारिणः //
ഇവിടെ പഞ്ചനവതിതമ ശ്ലോക-സംഖ്യ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിന്റെ ഭാവം മൂലഗ്രന്ഥത്തിൽ സമ്യകായി ഗ്രഹിക്കണം।
Verse 96
शक्यं वाल्पेन कालेन शान्तिं प्राप्तुं गुणांस् तथा एवम् उक्तेन विप्रेन्द्राः सांख्ययोगेन मोक्षिणीम् //
ഇവിടെ ഷണ്ണവതിതമ ശ്ലോക-സംഖ്യ നിർദ്ദിഷ്ടം; അതിന്റെ അർത്ഥം പ്രമാണപാഠത്തിൽ തന്നെ അവധേയമാണ്।
Verse 97
सांख्या विप्रा महाप्राज्ञा गच्छन्ति परमां गतिम् ज्ञानेनानेन विप्रेन्द्रास् तुल्यं ज्ञानं न विद्यते //
ഇവിടെ സപ്തനവതിതമ ശ്ലോക-സംഖ്യ പ്രദർശിതം; അതിന്റെ അർത്ഥബോധം മൂലപാഠാധ്യയനത്തിലൂടെ സിദ്ധിക്കുന്നു।
Verse 98
अत्र वः संशयो मा भूज् ज्ञानं सांख्यं परं मतम् अक्षरं ध्रुवम् एवोक्तं पूर्वं ब्रह्म सनातनम् //
ഇത് തൊണ്ണൂറ്റെട്ടാം ശ്ലോകം; ഇവിടെ ഗ്രന്ഥത്തിലെ പവിത്രതത്ത്വം സംക്ഷേപമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 99
अनादिमध्यनिधनं निर्द्वंद्वं कर्तृ शाश्वतम् कूटस्थं चैव नित्यं च यद् वदन्ति शमात्मकाः //
ഇത് തൊണ്ണൂറ്റൊമ്പതാം ശ്ലോകം; ഇവിടെ ശ്രദ്ധയോടെ ധർമ്മവും അർത്ഥവും ഉള്ള സാരം പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Verse 100
यतः सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः एवं शंसन्ति शास्त्रेषु प्रवक्तारो महर्षयः //
ഇത് നൂറാം ശ്ലോകം; ഇവിടെ പുണ്യകർമ്മങ്ങളുടെ ഫലം ഉപദേശരൂപത്തിൽ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 101
सर्वे विप्राश् च वेदाश् च तथा सामविदो जनाः ब्रह्मण्यं परमं देवम् अनन्तं परमाच्युतम् //
ഇത് നൂറ്റൊന്നാം ശ്ലോകം; ഇവിടെ ശാസ്ത്രസമ്മതമായ ജ്ഞാന-വൈരാഗ്യ മാർഗം കാണിക്കുന്നു.
Verse 107
समस्तदृष्टं परमं बलं च ज्ञानं च मोक्षश् च यथावद् उक्तम् तपांसि सूक्ष्माणि च यानि चैव सांख्ये यथावद् विहितानि विप्राः
ഇത് നൂറ്റേഴാം ശ്ലോകം; ഇവിടെ ഭഗവദ്ഭക്തിയുടെ മഹിമയും ശാന്തിയുടെ ഫലവും വർണ്ണിക്കുന്നു.
Verse 108
विपर्ययं तस्य हितं सदैव गच्छन्ति सांख्याः सततं सुखेन तांश् चापि संधार्य ततः कृतार्थाः पतन्ति विप्रायतनेषु भूयः
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ १०८ എന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 109
हित्वा च देहं प्रविशन्ति मोक्षं दिवौकसश् चापि च योगसांख्याः अतो ऽधिकं ते ऽभिरता महार्हे सांख्ये द्विजा भो इह शिष्टजुष्टे
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ १०९ എന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 110
तेषां तु तिर्यग्गमनं हि दृष्टं नाधो गतिः पापकृतां निवासः न वा प्रधाना अपि ते द्विजातयो ये ज्ञानम् एतन् मुनयो न सक्ताः
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ ११० എന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 111
सांख्यं विशालं परमं पुराणं महार्णवं विमलम् उदारकान्तम् कृत्स्नं हि सांख्या मुनयो महात्म नारायणे धारयताप्रमेयम्
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ १११ എന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 112
एतन् मयोक्तं परमं हि तत्त्वं नारायणाद् विश्वम् इदं पुराणम् स सर्गकाले च करोति सर्गं संहारकाले च हरेत भूयः
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ ११२ എന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Frequently Asked Questions
The chapter’s dominant theme is sāṃkhya-based viveka (discriminative knowledge): diagnosing attachment to viṣayas as the driver of saṃsāric descent, analyzing guṇas and the sense–element complex, and prescribing concrete restraints to weaken five embodied doṣas (kāma, krodha, bhaya, nidrā, śvāsa) so that jñāna-yoga culminates in mokṣa and non-return.
It reinforces the Purāṇa’s foundational authority by explicitly harmonizing Sāṃkhya-jñāna with the Vedas, Yoga, Itihāsas, and śāstras, presenting the liberation-teaching as a comprehensive, primordial knowledge-ocean oriented to Nārāyaṇa—thereby positioning purāṇic discourse as an archival synthesis of earliest doctrinal streams.
No new tīrtha, pilgrimage itinerary, or named vrata is instituted in this adhyāya. Instead, it inaugurates a practical ascetic regimen within Sāṃkhya-Yoga—kṣamā, saṃkalpa-varjana, sattva-sevana, apramāda, and alpāhāra—as the operative ‘discipline protocol’ for overcoming the five doṣas and progressing toward mokṣa.