Adhyaya 244: Vasiṣṭha on Sāṃkhya: Vidyā–Avidyā, the Twenty-Fifth Principle, and the Akṣara–Kṣara Distinction
അധ്യായം 244-ൽ വസിഷ്ഠൻ രാജാവിനോട് സാംഖ്യ തത്ത്വങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ഉപദേശം തുടരുന്നു; ‘വിദ്യ’–‘അവിദ്യ’യെ പടിപടിയായ തത്ത്വശൃംഖലയായി പുനർവ്യാഖ്യാനിച്ച് അത് പഞ്ചവിംശകമായ 25-ാം തത്ത്വത്തിൽ സമാപിക്കുന്നതായി പറയുന്നു. കർമേന്ദ്രിയ–ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്, പഞ്ചമഹാഭൂതങ്ങൾ, അഹങ്കാരം, ബുദ്ധി, പ്രകൃതി/അവ്യക്തം—ഇവയുടെ ക്രമം സൃഷ്ടി–പ്രളയ ചക്രത്തോടൊപ്പം വിശദീകരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ക്ഷര–അക്ഷരങ്ങളുടെ സൂക്ഷ്മ വ്യത്യാസം ലളിതമായ വിരുദ്ധതയല്ലാതെ, ജ്ഞാനചിന്തകർ വിശകലനം ചെയ്യുന്ന ജോടി പദങ്ങളായി അവതരിപ്പിച്ച്, ക്ഷേത്രം–ക്ഷേത്രജ്ഞൻ ഗുണപരിണാമം വഴി ബന്ധന–നിർബന്ധനങ്ങളുമായി എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്നും വ്യക്തമാക്കുന്നു. മീൻ–ജലം ഉപമയിലൂടെ അവിദ്യാജന്യമായ താദാത്മ്യവും വൈരാഗ്യോദയവും കാണിച്ച്, ഉയർന്ന ബോധത്തിൽ 25-ാം തത്ത്വം ക്ഷരത്വം ഉപേക്ഷിച്ച് അക്ഷരത്വം പ്രാപിക്കുന്നതായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു. അവസാനം സാംഖ്യവും യോഗവും പരസ്പരം പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന ശാസ്ത്രീയ ദൃഷ്ടികളാണെന്ന് സമന്വയപ്പെടുത്തി, 25 തത്ത്വങ്ങൾക്ക് അതീതമായ ഒരു തത്ത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഗണനാപ്രസിദ്ധിയെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Chapter Arc
{"opening_hook":"Vasiṣṭha resumes a tightly reasoned Sāṃkhya exposition by redefining “vidyā” and “avidyā” not as mere moral labels but as an ordered ladder of tattvas—inviting the listener to locate oneself within the chain of principles.","rising_action":"The teaching ascends through the instruments of experience (karmendriyas, buddhīndriyas, manas) and their objects, then through the five bhūtas, ahaṃkāra, buddhi/mahat, and finally prakṛti/avyakta—while repeatedly stressing sarga–pralaya as the signature rhythm of the unmanifest and its guṇic unfoldment.","climax_moment":"The analytic pivot arrives with the kṣara–akṣara pairing and the kṣetra–kṣetrajña relation: the “field” is guṇa-transformation, while the knower’s liberation is deconditioning from guṇas; the fish-and-water analogy crystallizes how ignorance makes bondage feel natural, and how discernment births dispassion.","resolution":"The chapter closes by harmonizing Sāṃkhya and Yoga as mutually illuminating śāstric standpoints, and by gesturing to a doctrinal enumeration that recognizes a principle beyond the standard twenty-five—without collapsing the careful distinction between kṣara and akṣara.","key_verse":"“As a fish, born in water, takes water to be its very life and knows no ‘other,’ so the embodied self—through ignorance—clings to the guṇic field; but by higher awakening it abandons kṣaratva and attains akṣaratva.” (teaching-summary translation; verse-form varies by recension)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Sāṃkhya tattva-vicāra as a ladder from avidyā to vidyā culminating in the twenty-fifth principle and its akṣara-orientation.","secondary_themes":["Sarga–pralaya as the defining rhythm of avyakta/prakṛti and its evolutes","Kṣetra–kṣetrajña discernment as the engine of liberation (nirguṇatva by non-identification)","Akṣara–kṣara as a paired analytic distinction used by tattva-thinkers, not a crude binary","Sāṃkhya–Yoga harmonization and the hint of a principle beyond the twenty-five"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter establishes a Purāṇic hermeneutic in which Sāṃkhya enumeration is not merely cosmology but a graded epistemic discipline: ‘vidyā/avidyā’ are read as levels of principle-recognition culminating in the twenty-fifth, and Yoga is presented as the practical illumination of the same insight.","adi_purana_significance":"Near the Purāṇa’s close, this adhyāya functions as a capstone of philosophical integration—showing that the ‘Ādi’ Purāṇa can house rigorous tattva-analysis alongside its better-known tīrtha and cosmological materials, and that liberation-doctrine is continuous with creation-doctrine."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"śānta","climax_rasa":"adbhuta","closing_rasa":"śānta","rasa_transitions":["śānta → vicāra-śānta (reflective calm) → adbhuta (insight at kṣara/akṣara pivot) → śānta (settled dispassion)"],"devotional_peaks":["The moment the fish-and-water analogy turns the listener inward, converting metaphysics into lived vairāgya","The declaration that Sāṃkhya and Yoga are mutually illuminating śāstras, elevating analysis into a unified path of release"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Avyakta/prakṛti is characterized by sarga–pralaya-dharmitva: guṇas unfold into mahat/buddhi and subsequent evolutes, and dissolution is described as reabsorption as guṇic differentiations subside back into prakṛti—framing the kṣetra as the structured field of manifestation."}
Shlokas in Adhyaya 244
Verse 1
वसिष्ठ उवाच सांख्यदर्शनम् एतावद् उक्तं ते नृपसत्तम विद्याविद्ये त्व् इदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇവിടെ നൽകിയിട്ടില്ല; ദയവായി ബ്രഹ്മപുരാണം 244.1 ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് ശാസ്ത്രീയമായി വിവർത്തനം ചെയ്യും।
Verse 2
अभेद्यम् आहुर् अव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणः सर्गप्रलय इत्य् उक्तं विद्याविद्ये च विंशकः //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇവിടെ നൽകിയിട്ടില്ല; ദയവായി ബ്രഹ്മപുരാണം 244.2 ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് ശാസ്ത്രീയമായി വിവർത്തനം ചെയ്യും।
Verse 3
परस्परस्य विद्या वै तन् निबोधानुपूर्वशः यथोक्तम् ऋषिभिस् तात सांख्यस्यातिनिदर्शनम् //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇവിടെ നൽകിയിട്ടില്ല; ദയവായി ബ്രഹ്മപുരാണം 244.3 ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് ശാസ്ത്രീയമായി വിവർത്തനം ചെയ്യും।
Verse 4
कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम् //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇവിടെ നൽകിയിട്ടില്ല; ദയവായി ബ്രഹ്മപുരാണം 244.4 ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് ശാസ്ത്രീയമായി വിവർത്തനം ചെയ്യും।
Verse 5
विषयाणां मनस् तेषां विद्याम् आहुर् मनीषिणः मनसः पञ्च भूतानि विद्या इत्य् अभिचक्षते //
പഞ്ചമ ശ്ലോകം—ഇവിടെ ‘5’ എന്ന സംഖ്യയാൽ സൂചിതമായ വചനം പവിത്രവും സ്മരണീയവും എന്നു പറയുന്നു।
Verse 6
अहंकारस् तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः अहंकारस् तथा विद्या बुद्धिर् विद्या नरेश्वर //
ഷഷ്ഠ ശ്ലോകം—ഇവിടെ ‘6’ എന്ന സംഖ്യയാൽ സൂചിതമായ വചനം ധർമ്മാർത്ഥം പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 7
बुद्ध्या प्रकृतिर् अव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरः विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश् च परमः स्मृतः //
സപ്തമ ശ്ലോകം—ഇവിടെ ‘7’ എന്ന സംഖ്യയാൽ സൂചിതമായ വചനം ശ്രവണത്തിലൂടെ പുണ്യം ജനിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 8
अव्यक्तम् अपरं प्राहुर् विद्या वै पञ्चविंशकः सर्वस्य सर्वम् इत्य् उक्तं ज्ञेयज्ञानस्य पारगः //
അഷ്ടമ ശ്ലോകം—ഇവിടെ ‘8’ എന്ന സംഖ്യയാൽ സൂചിതമായ വചനം ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും വർധിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 9
ज्ञानम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तं ज्ञेयं वै पञ्चविंशकम् तथैव ज्ञानम् अव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशकः //
നവമ ശ്ലോകം—ഇവിടെ ‘9’ എന്ന സംഖ്യയാൽ സൂചിതമായ വചനം ഭക്തിയും ശാന്തിയും പ്രസാദമായി നൽകുന്നു।
Verse 10
विद्याविद्ये तु तत्त्वेन मयोक्ते वै विशेषतः अक्षरं च क्षरं चैव यद् उक्तं तन् निबोध मे //
ഈ അധ്യായത്തിലെ പത്താം ശ്ലോകം പവിത്രാർത്ഥം നൽകുന്നതായി സ്മൃതിയിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്।
Verse 11
उभाव् एतौ क्षराव् उक्तौ उभाव् एताव् अनक्षरौ कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथाज्ञानं तु ज्ञानतः //
ഈ അധ്യായത്തിലെ പതിനൊന്നാം ശ്ലോകം ധർമ്മവും അർത്ഥവും വിവേചിക്കുന്നു।
Verse 12
अनादिनिधनाव् एतौ उभाव् एवेश्वरौ मतौ तत्त्वसंज्ञाव् उभाव् एव प्रोच्येते ज्ञानचिन्तकैः //
പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകം ശ്രുതി-സ്മൃതി സാരം സംക്ഷേപമായി പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 13
सर्गप्रलयधर्मित्वाद् अव्यक्तं प्राहुर् अव्ययम् तद् एतद् गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनः पुनः //
പതിമൂന്നാം ശ്ലോകം പുണ്യകീർത്തി വർധിപ്പിച്ച് ഭക്തിയെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 14
गुणानां महदादीनाम् उत्पद्यति परस्परम् अधिष्ठानं क्षेत्रम् आहुर् एतद् वै पञ्चविंशकम् //
പതിനാലാം ശ്ലോകം ശാന്തി നൽകുകയും ജ്ഞാനമാർഗം കാണിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।
Verse 15
यद् अन्तर्गुणजालं तु तद् व्यक्तात्मनि संक्षिपेत् तद् अहं तद् गुणैस् तैस् तु पञ्चविंशे विलीयते //
പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകം—മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 16
गुणा गुणेषु लीयन्ते तद् एका प्रकृतिर् भवेत् क्षेत्रज्ञो ऽपि तदा तावत् क्षेत्रज्ञः संप्रणीयते //
പതിനാറാം ശ്ലോകം—മൂല ശ്ലോകം ലഭ്യമല്ല; അതിനാൽ അർത്ഥവിവർത്തനം ഉറപ്പാക്കാൻ കഴിയില്ല. ദയവായി പാഠം നൽകുക.
Verse 17
यदाक्षरं प्रकृतिर् यं गच्छते गुणसंज्ञिता निर्गुणत्वं च वै देहे गुणेषु परिवर्तनात् //
പതിനേഴാം ശ്ലോകം—മൂല വാക്യം കാണിച്ചിട്ടില്ല; അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ വിവർത്തനം അസാധ്യം. ദയവായി ശ്ലോകപാഠം നൽകുക.
Verse 18
एवम् एव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षयात् प्रकृत्या निर्गुणस् त्व् एष इत्य् एवम् अनुशुश्रुम //
പതിനെട്ടാം ശ്ലോകം—ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല പാഠം ലഭ്യമല്ല; അതിനാൽ ഉറപ്പുള്ള വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 19
क्षरो भवत्य् एष यदा गुणवती गुणेष्व् अथ प्रकृतिं त्व् अथ जानाति निर्गुणत्वं तथात्मनः //
പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം—മൂല ശ്ലോകം ഇല്ല; വിവർത്തനം ചെയ്താൽ പ്രാമാണികത നിലനിൽക്കില്ല. ദയവായി പാഠം അയയ്ക്കുക.
Verse 20
तथा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् अन्यो ऽहम् अन्येयम् इति यदा बुध्यति बुद्धिमान् //
ഇവിടെ ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ സൂചന മാത്രമാണ്; മൂലപാഠം ലഭ്യമല്ലാത്തതിനാൽ ക്രമാങ്ക നിർദ്ദേശം മാത്രം.
Verse 21
तदैषो ऽव्यथताम् एति न च मिश्रत्वम् आव्रजेत् प्रकृत्या चैष राजेन्द्र मिश्रो ऽन्यो ऽन्यस्य दृश्यते //
ഇവിടെ ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ സൂചനയുണ്ട്; മൂലശ്ലോകം ലഭ്യമല്ലാത്തതിനാൽ ക്രമാങ്കം മാത്രം കാണിക്കുന്നു.
Verse 22
यदा तु गुणजालं तत् प्राकृतं विजुगुप्सते पश्यते च परं पश्यंस् तदा पश्यन् नु संसृजेत् //
ഇവിടെ ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിന്റെ സൂചനയുണ്ട്; പാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ അർത്ഥാനുവാദം സാധ്യമല്ല, ക്രമാങ്ക സൂചന മാത്രം.
Verse 23
किं मया कृतम् एतावद् यो ऽहं कालनिमज्जनः यथा मत्स्यो ह्य् अभिज्ञानाद् अनुवर्तितवाञ् जलम् //
ഇവിടെ ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ സൂചനയുണ്ട്; മൂലപാഠം ലഭ്യമല്ല, അതിനാൽ ക്രമാങ്കം മാത്രം എഴുതുന്നു.
Verse 24
अहम् एव हि संमोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम् मत्स्यो यथोदकज्ञानाद् अनुवर्तितवान् इह //
ഇവിടെ ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിന്റെ സൂചനയുണ്ട്; മൂലശ്ലോകം ഇല്ലാത്തതിനാൽ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല, ക്രമാങ്ക നിർദ്ദേശം മാത്രം.
Verse 25
मत्स्यो ऽन्यत्वम् अथाज्ञानाद् उदकान् नाभिमन्यते आत्मानं तद् अवज्ञानाद् अन्यं चैव न वेद्म्य् अहम् //
ഇത് ഇരുപത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം; മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല, അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 26
ममास्तु धिक् कुबुद्धस्य यो ऽहं मग्न इमं पुनः अनुवर्तितवान् मोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम् //
ഇത് ഇരുപത്തിയാറാം ശ്ലോകം; മൂല പാഠം കാണുന്നില്ല, അതിനാൽ അർത്ഥവിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 27
अयम् अनुभवेद् बन्धुर् अनेन सह मे क्षयम् साम्यम् एकत्वतां यातो यादृशस् तादृशस् त्व् अहम् //
ഇത് ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകം; മൂല സംസ്കൃത വാക്യങ്ങൾ ലഭ്യമല്ല, അതിനാൽ കൃത്യ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 28
तुल्यताम् इह पश्यामि सदृशो ऽहम् अनेन वै अयं हि विमलो व्यक्तम् अहम् ईदृशकस् तदा //
ഇത് ഇരുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകം; മൂല പാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ അർത്ഥം അറിയാനാകില്ല, അതിനാൽ വിവർത്തനം ചെയ്യാനാവില്ല.
Verse 29
यो ऽहम् अज्ञानसंमोहाद् अज्ञया संप्रवृत्तवान् संसर्गाद् अतिसंसर्गात् स्थितः कालम् इमं त्व् अहम् //
ഇത് ഇരുപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം; ഇവിടെ സംഖ്യ മാത്രം നൽകിയിരിക്കുന്നു, മൂല ശ്ലോകമില്ലാതെ പവിത്രാർത്ഥ വിവർത്തനം അസാധ്യം.
Verse 30
सो ऽहम् एवं वशीभूतः कालम् एतं न बुद्धवान् उत्तमाधममध्यानां ताम् अहं कथम् आवसे //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇവിടെ നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 31
समानमायया चेह सहवासम् अहं कथम् गच्छाम्य् अबुद्धभावत्वाद् इहेदानीं स्थिरो भव //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇവിടെ നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 32
सहवासं न यास्यामि कालम् एतं विवञ्चनात् वञ्चितो ह्य् अनया यद् धि निर्विकारो विकारया //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇവിടെ നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 33
न तत् तदपराद्धं स्याद् अपराधो ह्य् अयं मम यो ऽहम् अत्राभवं सक्तः पराङ्मुखम् उपस्थितः //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇവിടെ നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 34
ततो ऽस्मिन् बहुरूपो ऽथ स्थितो मूर्तिर् अमूर्तिमान् अमूर्तिश् चाप्य् अमूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇവിടെ നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 35
प्रकृत्या च तया तेन तासु तास्व् इह योनिषु निर्ममस्य ममत्वेन विकृतं तासु तासु च //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “35” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം ചെയ്യും।
Verse 36
योनिषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा समता न मया काचिद् अहंकारे कृता मया //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “36” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം ചെയ്യും।
Verse 37
आत्मानं बहुधा कृत्वा सो ऽयं भूयो युनक्ति माम् इदानीम् अवबुद्धो ऽस्मि निर्ममो निरहंकृतः //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “37” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം ചെയ്യും।
Verse 38
ममत्वं मनसा नित्यम् अहंकारकृतात्मकम् अपलग्नाम् इमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “38” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം ചെയ്യും।
Verse 39
अनेन साम्यं यास्यामि नानयाहम् अचेतसा क्षेमं मम सहानेन नैवैकम् अनया सह //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “39” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം ചെയ്യും।
Verse 40
एवं परमसंबोधात् पञ्चविंशो ऽनुबुद्धवान् अक्षरत्वं निगच्छति त्यक्त्वा क्षरम् अनामयम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി പാഠം നൽകുക.
Verse 41
अव्यक्तं व्यक्तधर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा निर्गुणं प्रथमं दृष्ट्वा तादृग् भवति मैथिल //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി പാഠം നൽകുക.
Verse 42
अक्षरक्षरयोर् एतद् उक्तं तव निदर्शनम् मयेह ज्ञानसंपन्नं यथा श्रुतिनिदर्शनात् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി പാഠം നൽകുക.
Verse 43
निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विशुद्धं विमलं तथा प्रवक्ष्यामि तु ते भूयस् तन् निबोध यथाश्रुतम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി പാഠം നൽകുക.
Verse 44
सांख्ययोगो मया प्रोक्तः शास्त्रद्वयनिदर्शनात् यद् एव सांख्यशास्त्रोक्तं योगदर्शनम् एव तत् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി പാഠം നൽകുക.
Verse 45
प्रबोधनपरं ज्ञानं सांख्यानाम् अवनीपते विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया //
നാല്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം. ഇവിടെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന പവിത്രവചനം ശ്രദ്ധയോടെ പാരായണം ചെയ്യേണ്ടതാണ്।
Verse 46
बृहच् चैवम् इदं शास्त्रम् इत्य् आहुर् विदुषो जनाः अस्मिंश् च शास्त्रे योगानां पुनर्भवपुरःसरम् //
നാല്പത്തിയാറാം ശ്ലോകം. ഇതിന്റെ പാരായണത്താൽ ധർമ്മബുദ്ധി പ്രസ്ഫുടമാകുന്നു എന്നു പരമ്പര പറയുന്നു।
Verse 47
पञ्चविंशात् परं तत्त्वं पठ्यते च नराधिप सांख्यानां तु परं तत्त्वं यथावद् अनुवर्णितम् //
നാല്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകം. ഇവിടെ ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം, മോക്ഷം എന്നീ പുരുഷാർത്ഥങ്ങളുടെ മാർഗം സൂചിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 48
बुद्धम् अप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः बुध्यमानं च बुद्धत्वं प्राहुर् योगनिदर्शनम् //
നാല്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകം. ശാസ്ത്രാർത്ഥം സംക്ഷേപമായി ഉച്ഛരിച്ചിരിക്കുന്നു; വിവേകമുള്ള മനസ്സാൽ ഗ്രഹിക്കണം।
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theme is discriminative knowledge (viveka) between prakṛti and the kṣetrajña, presented through Sāṃkhya enumeration. Liberation is framed as the cessation of guṇa-based identification—illustrated by the fish-and-water analogy—leading to non-mixing (amiśratva) and the attainment of akṣaratva through higher awakening.
Vasiṣṭha explicitly states that the doctrinal content of Sāṃkhya is also Yoga-darśana, positioning them as complementary ‘two-śāstra’ lenses on the same metaphysical structure. The chapter uses this alignment to connect tattva-enumeration with an experiential trajectory of awakening (buddha/budhyamāna) rather than treating philosophy as purely theoretical.
No. The provided chapter segment is primarily philosophical and soteriological, focusing on Sāṃkhya–Yoga categories (guṇas, avyakta, kṣetra/kṣetrajña, akṣara/kṣara) and the psychology of ignorance and release, without instituting a tīrtha itinerary or prescribing a vrata.