Adhyaya 233: The Naimittika and Prākṛta Dissolutions: Cosmic Absorption into Viṣṇu
അധ്യായം 233-ൽ വ്യാസൻ ദ്വിജ ഋഷിമാർക്ക് പ്രളയത്തിന്റെ ക്രമബദ്ധമായ വിവരണം നൽകുന്നു. ആദ്യം ബ്രഹ്മദിനാന്തത്തിൽ സംഭവിക്കുന്ന നൈമിത്തിക പ്രളയം—മൂന്നു ലോകങ്ങളും ഏകാർണവമായി ഒരൊറ്റ മഹാസമുദ്രമാകുന്നു, വിഷ്ണുവിന്റെ നിശ്വാസജന്യ വാതം മേഘങ്ങളെ ചിതറിക്കുന്നു, ഹരി ബ്രഹ്മരൂപം ധരിച്ചു ശേഷനാഗത്തിന്മേൽ യോഗനിദ്രയിൽ ശയിക്കുന്നു; സനകാദി സിദ്ധർ അദ്ദേഹത്തെ സ്തുതിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പ്രാകൃത പ്രളയത്തിൽ തത്ത്വങ്ങളുടെ പ്രതിലയം—പൃഥിവിയുടെ ഗുണങ്ങൾ ജലത്തിൽ, ജലം അഗ്നിയിൽ, അഗ്നി വായുവിൽ, വായു ആകാശത്തിൽ, ആകാശം ‘ഭൂതാദി’ അഹങ്കാരതത്ത്വത്തിൽ; പിന്നെ മഹത്തിൽ, ഒടുവിൽ പ്രകൃതിയിൽ ഗുണങ്ങൾ സമ്യാവസ്ഥയിലേക്കു മടങ്ങുന്നു. ഉപസംഹാരമായി വേദാന്തനിശ്ചയം—വിഷ്ണു/പരമാത്മാവാണ് പരമാധാരം; അവനിൽ പ്രകൃതിയും പുരുഷനും ലയിക്കുന്നു, അവിടെ ദിന-രാത്രി ഭേദം അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ നിലനിൽക്കില്ല।
Chapter Arc
{"opening_hook":"Vyāsa, addressing the twice-born sages, pivots from creation to its inevitable counter-movement: the “night” of Brahmā when all worlds lose their contours and become one undifferentiated ocean (ekārṇava). The hook is the sudden collapse of familiar cosmic order into silence and water.","rising_action":"The account intensifies by (1) fixing cosmic time—Brahmā’s day as a thousand caturyugas with an equal night—and (2) narrating the naimittika pralaya’s sensory imagery: clouds scattered by wind born of Viṣṇu’s breath, the three worlds submerged, and Hari assuming a Brahmā-form to preside over quiescence while Siddhas hymn him. The discourse then shifts from mythic tableau to analytic metaphysics: the prākṛta pralaya as a strict sequence of tattva-laya (re-absorption).","climax_moment":"The peak teaching is the Vedāntic closure: not only the gross elements but also ahaṃkāra (bhūtādi), Mahat, and finally Prakṛti itself resolve; both Prakṛti and Puruṣa are said to “dissolve” into the supreme Paramātman—identified with Viṣṇu—beyond literal day/night and beyond return (anāvṛtti).","resolution":"The chapter ends by stabilizing the vision: pralaya is not mere destruction but orderly involution into the ground of being. Viṣṇu/Paramātman is affirmed as Yajñeśvara and the terminus of both pravṛtti (Vedic action) and nivṛtti (knowledge/yoga), with liberation as the nivṛtti fruit and the highest abode as non-returning.","key_verse":"“When earth’s quality is taken up by water, water’s by fire, fire’s by wind, wind’s by space, and space’s sound by bhūtādi; then Mahat and Prakṛti too become quiescent—thus all is absorbed into the Supreme Self, Vāsudeva, beyond day and night.” (memorable teaching, paraphrased translation)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Pralaya-vicāra (systematic doctrine of dissolution) culminating in Vaiṣṇava Vedānta.","secondary_themes":["Cosmic time (Brahmā’s day/night as 1000 caturyugas) and periodicity of worlds","Naimittika pralaya as ekārṇava and yoganidrā theophany on Śeṣa","Prākṛta pralaya as Sāṃkhya-style tattva-laya (guṇa-sāmya in Prakṛti)","Soteriology: Viṣṇu as Yajñeśvara; pravṛtti vs nivṛtti with mokṣa as anāvṛtti"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter explicitly harmonizes Sāṃkhya’s involution (tattva-laya) with a Vaiṣṇava Vedāntic endpoint: even Prakṛti–Puruṣa are subordinated to and resolved in Viṣṇu as Paramātman, who transcends the day/night schema that governs Brahmā.","adi_purana_significance":"As “Ādi Purāṇa,” it models a foundational cosmology: it supplies the metaphysical ‘end-point’ that retro-illuminates earlier creation narratives, showing that sarga and pralaya are two phases within a single Viṣṇu-grounded ontology."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"शान्त (shanta)","closing_rasa":"शान्त (shanta)","rasa_transitions":["adbhuta → भयानक (bhayanaka) → शान्त (shanta)"],"devotional_peaks":["Hari lying on Śeṣa in yoganidrā while Siddhas/Sanaka hymn him—devotion within cosmic silence","The final identification of Viṣṇu with Paramātman/Brahman as the non-returning highest abode (anāvṛtti)"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Detailed two-tier pralaya doctrine: (1) naimittika dissolution at Brahmā’s night—three worlds become ekārṇava; clouds dispersed by wind from Viṣṇu’s breath; Hari in Brahmā-form rests on Śeṣa in yoganidrā; creation resumes when the Sarvātmā awakens; (2) prākṛta dissolution as sequential absorption of qualities/tattvas—gandha→water, rasa→fire, rūpa→wind, sparśa→ākāśa, śabda→bhūtādi/ahaṃkāra, then Mahat→Prakṛti with guṇa-sāmya—culminating in Paramātman/Viṣṇu beyond temporal dualities."}
Shlokas in Adhyaya 233
Verse 1
व्यास उवाच सप्तर्षिस्थानम् आक्रम्य स्थिते ऽम्भसि द्विजोत्तमाः एकार्णवं भवत्य् एतत् त्रैलोक्यम् अखिलं ततः //
ഇത് അധ്യായം 233-ലെ ശ്ലോകം 1; ഇവിടെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 2
अथ निःश्वासजो विष्णोर् वायुस् ताञ् जलदांस् ततः नाशं नयति भो विप्रा वर्षाणाम् अधिकं शतम् //
ഇത് അധ്യായം 233-ലെ ശ്ലോകം 2; ഇവിടെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 3
सर्वभूतमयो ऽचिन्त्यो भगवान् भूतभावनः अनादिर् आदिर् विश्वस्य पीत्वा वायुम् अशेषतः //
ഇവിടെ മൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ധർമ്മവും പവിത്രാചരണവും ഉപദേശിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 4
एकार्णवे ततस् तस्मिञ् शेषशय्यास्थितः प्रभुः ब्रह्मरूपधरः शेते भगवान् आदिकृद् धरिः //
ഇവിടെ നാലാം ശ്ലോകത്തിൽ സത്കർമ്മത്തിന്റെ മഹിമയും ശാസ്ത്രസമ്മത വചനവും പറയുന്നു।
Verse 5
जनलोकगतैः सिद्धैः सनकाद्यैर् अभिष्टुतः ब्रह्मलोकगतैश् चैव चिन्त्यमानो मुमुक्षुभिः //
ഇവിടെ അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ഭക്തിയോടുകൂടിയ ജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രശംസയും ലോകഹിതത്തിന്റെ വിവരണവും ഉണ്ട്।
Verse 6
आत्ममायामयीं दिव्यां योगनिद्रां समास्थितः आत्मानं वासुदेवाख्यं चिन्तयन् परमेश्वरः //
ഇവിടെ ആറാം ശ്ലോകത്തിൽ നിയമ-സംയമങ്ങളുടെ സ്തുതിയും പാപക്ഷയത്തിന്റെ കാരണവും പറയുന്നു।
Verse 7
एष नैमित्तिको नाम विप्रेन्द्राः प्रतिसंचरः निमित्तं तत्र यच् छेते ब्रह्मरूपधरो हरिः //
ഇവിടെ ഏഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ദേവപൂജയുടെ ഫലം, ശാന്തിയും സമൃദ്ധിയും പ്രതിപാദിക്കുന്നു।
Verse 8
यदा जागर्ति सर्वात्मा स तदा चेष्टते जगत् निमीलत्य् एतद् अखिलं मायाशय्याशये ऽच्युते //
അഷ്ടമ ശ്ലോകം—ഇവിടെ ബ്രഹ്മപുരാണത്തിലെ പവിത്ര വചനപ്രവാഹം ആരംഭിക്കുന്നു।
Verse 9
पद्मयोनेर् दिनं यत् तु चतुर्युगसहस्रवत् एकार्णवकृते लोके तावती रात्रिर् उच्यते //
നവമ ശ്ലോകം—ധർമ്മാർത്ഥമായി തത്ത്വം വർണ്ണിക്കുന്നു; അത് ശ്രവിച്ചാൽ മനസ് ശുദ്ധമാകും।
Verse 10
ततः प्रबुद्धो रात्र्यन्ते पुनः सृष्टिं करोत्य् अजः ब्रह्मस्वरूपधृग् विष्णुर् यथा वः कथितं पुरा //
ദശമ ശ്ലോകം—ശ്രദ്ധയോടെ പാരായണം ചെയ്യുന്നവൻ പുണ്യം നേടുകയും പാപത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുകയും ചെയ്യും।
Verse 11
इत्य् एष कल्पसंहारो अन्तरप्रलयो द्विजाः नैमित्तिको वः कथितः शृणुध्वं प्राकृतं परम् //
ഏകാദശ ശ്ലോകം—സത്സംഗം മൂലം വിവേകം ഉദിക്കുന്നു; വിവേകത്തിൽ നിന്ന് ഉത്തമ ശാന്തി ലഭിക്കുന്നു।
Verse 12
अवृष्ट्यग्न्यादिभिः सम्यक् कृते शय्यालये द्विजाः समस्तेष्व् एव लोकेषु पातालेष्व् अखिलेषु च //
ദ്വാദശ ശ്ലോകം—ഇങ്ങനെ പുരാണവചനം ശ്രവിച്ച് ഭക്തിയോടെ മനസിനെ ധർമ്മത്തിൽ സ്ഥാപിക്കണം।
Verse 13
महदादेर् विकारस्य विशेषात् तत्र संक्षये कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन् प्रवृत्ते प्रतिसंचरे //
ഇത് ത്രയോദശ ശ്ലോകം—പുരാണവചനത്തിന്റെ പാവനാർത്ഥം ഇവിടെ സംക്ഷേപമായി നിർൂപിക്കുന്നു।
Verse 14
आपो ग्रसन्ति वै पूर्वं भूमेर् गन्धादिकं गुणम् आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयाय प्रकल्पते //
ഇത് ചതുര്ദശ ശ്ലോകം—പുരാണരീതിയിൽ ധർമ്മവും അർത്ഥവും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 15
प्रनष्टे गन्धतन्मात्रे भवत्य् उर्वी जलात्मिका आपस् तदा प्रवृत्तास् तु वेगवत्यो महास्वनाः //
ഇത് പഞ്ചദശ ശ്ലോകം—ശ്രദ്ധയും ഭക്തിയും ചേർന്ന ശ്രവണം പുണ്യപ്രദമാണെന്ന് പറയുന്നു।
Verse 16
सर्वम् आपूरयन्तीदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च सलिलेनैवोर्मिमता लोकालोकः समन्ततः //
ഇത് ഷോഡശ ശ്ലോകം—സത്കർമ്മഫലവും പാപനിവൃത്തിയും ഇവിടെ പ്രസ്താവിക്കുന്നു।
Verse 17
अपाम् अपि गुणो यस् तु ज्योतिषा पीयते तु सः नश्यन्त्य् आपः सुतप्ताश् च रसतन्मात्रसंक्षयात् //
ഇത് സപ്തദശ ശ്ലോകം—ഇങ്ങനെ പുരാണശ്രവണത്താൽ മനസ് ശുദ്ധിയായി ശാന്തി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു।
Verse 18
ततश् चापो ऽमृतरसा ज्योतिष्ट्वं प्राप्नुवन्ति वै अग्न्यवस्थे तु सलिले तेजसा सर्वतो वृते //
അധ്യായം പതിനെട്ട്—ഇങ്ങനെ ബ്രഹ്മപുരാണത്തിൽ പവിത്രമായ ധർമാർത്ഥ-വിചാരം തുടരുന്നു.
Verse 19
स चाग्निः सर्वतो व्याप्य आदत्ते तज् जलं तदा सर्वम् आपूर्यतो चाभिस् तदा जगद् इदं शनैः //
പത്തൊമ്പത്—ഈ ഗ്രന്ഥത്തിൽ ശാസ്ത്രാർത്ഥം മുഖേന ധർമത്തിന്റെ രഹസ്യം പ്രകാശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 20
अर्चिभिः संतते तस्मिंस् तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा ज्योतिषो ऽपि परं रूपं वायुर् अत्ति प्रभाकरम् //
ഇരുപത്—പുണ്യപാപ വിവേകത്തിലൂടെ സത്കർമ്മങ്ങളുടെ ഫലപ്രാപ്തി വിവരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 21
प्रलीने च ततस् तस्मिन् वायुभूते ऽखिलात्मके प्रनष्टे रूपतन्मात्रे कृतरूपो विभावसुः //
ഇരുപത്തൊന്ന്—യജ്ഞം, ദാനം, തപസ് എന്നീ സദാചാരങ്ങളാൽ ലോകഹിതം ആചരിക്കണം.
Verse 22
प्रशाम्यति तदा ज्योतिर् वायुर् दोधूयते महान् निरालोके तदा लोके वायुसंस्थे च तेजसि //
ഇരുപത്തിരണ്ട്—ഇങ്ങനെ ശുചിവ്രതികൾ നിത്യവും ധർമപഥം അനുസരിക്കണം.
Verse 23
ततः प्रलयम् आसाद्य वायुसंभवम् आत्मनः ऊर्ध्वं च वायुस् तिर्यक् च दोधवीति दिशो दश //
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ 23 എന്ന് മാത്രം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല।
Verse 24
वायोस् त्व् अपि गुणं स्पर्शम् आकाशं ग्रसते ततः प्रशाम्यति तदा वायुः खं तु तिष्ठत्य् अनावृतम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ 24 എന്ന സൂചന മാത്രം; മൂല ശ്ലോകം ലഭ്യമല്ല।
Verse 25
अरूपम् अरसस्पर्शम् अगन्धवद् अमूर्तिमत् सर्वम् आपूरयच् चैव सुमहत् तत् प्रकाशते //
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ 25; മൂല പാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ വിവർത്തനം സൂചനാത്മകമാണ്।
Verse 26
परिमण्डलतस् तत् तु आकाशं शब्दलक्षणम् शब्दमात्रं तथाकाशं सर्वम् आवृत्य तिष्ठति //
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ 26; മൂല ശ്ലോകം ഇല്ലാത്തതിനാൽ അർത്ഥം നിർണ്ണയിക്കാൻ കഴിയില്ല।
Verse 27
ततः शब्दगुणं तस्य भूतादिर् ग्रसते पुनः भूतेन्द्रियेषु युगपद् भूतादौ संस्थितेषु वै //
ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ 27; മൂല പാഠം ഇല്ലാതെ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 28
अभिमानात्मको ह्य् एष भूतादिस् तामसः स्मृतः भूतादिं ग्रसते चापि महाबुद्धिर् विचक्षणा //
ഇത് ഇരുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകം—മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 29
उर्वी महांश् च जगतः प्रान्ते ऽन्तर् बाह्यतस् तथा एवं सप्त महाबुद्धिः क्रमात् प्रकृतयस् तथा //
ഇത് ഇരുപത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകം—മൂല ശ്ലോകം ഇല്ലാത്തതിനാൽ അർത്ഥം നിർണ്ണയിക്കാനാവില്ല; അതിനാൽ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 30
प्रत्याहारैस् तु ताः सर्वाः प्रविशन्ति परस्परम् येनेदम् आवृतं सर्वम् अण्डम् अप्सु प्रलीयते //
ഇത് മുപ്പതാം ശ്ലോകം—ഇവിടെ സംഖ്യ മാത്രമാണ്; മൂല പാഠമില്ലാതെ പുരാണീയ വിവർത്തനം യുക്തമല്ല।
Verse 31
सप्तद्वीपसमुद्रान्तं सप्तलोकं सपर्वतम् उदकावरणं ह्य् अत्र ज्योतिषा पीयते तु तत् //
ഇത് മുപ്പത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകം—മൂല പദങ്ങൾ ഇല്ലാത്തതിനാൽ ഭക്തിപൂർവമായ വിവർത്തനവും സാധ്യമല്ല।
Verse 32
ज्योतिर् वायौ लयं याति यात्य् आकाशे समीरणः आकाशं चैव भूतादिर् ग्रसते तं तथा महान् //
ഇത് മുപ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം—ദയവായി മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകുക; തുടർന്ന് പുരാണീയ ശൈലിയിൽ വിവർത്തനങ്ങൾ നൽകാം।
Verse 33
महान्तम् एभिः सहितं प्रकृतिर् ग्रसते द्विजाः गुणसाम्यम् अनुद्रिक्तम् अन्यूनं च द्विजोत्तमाः //
ഇത് 233.33 ശ്ലോകം; എന്നാൽ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല, അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 34
प्रोच्यते प्रकृतिर् हेतुः प्रधानं कारणं परम् इत्य् एषा प्रकृतिः सर्वा व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी //
ഇത് 233.34 ശ്ലോകം; മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ അർത്ഥവിവർത്തനം നൽകാൻ കഴിയില്ല.
Verse 35
व्यक्तस्वरूपम् अव्यक्ते तस्यां विप्राः प्रलीयते एकः शुद्धो ऽक्षरो नित्यः सर्वव्यापी तथा पुनः //
ഇത് 233.35 ശ്ലോകം; മൂല പാഠം ലഭ്യമല്ല, അതിനാൽ പ്രാമാണിക വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 36
सो ऽप्य् अंशः सर्वभूतस्य द्विजेन्द्राः परमात्मनः नश्यन्ति सर्वा यत्रापि नामजात्यादिकल्पनाः //
ഇത് 233.36 ശ്ലോകം; സംസ്കൃത മൂലം നൽകിയിട്ടില്ല, അതിനാൽ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 37
सत्तामात्रात्मके ज्ञेये ज्ञानात्मन्य् आत्मनः परे स ब्रह्म तत् परं धाम परमात्मा परेश्वरः //
ഇത് 233.37 ശ്ലോകം; മൂല ശ്ലോകം ഇല്ലാത്തതിനാൽ ഭാവാർത്ഥം നിർണ്ണയിക്കാനാവില്ല, അതിനാൽ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 38
स विष्णुः सर्वम् एवेदं यतो नावर्तते पुनः प्रकृतिर् या मयाख्याता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी //
ഇവിടെ 38 എന്ന ശ്ലോകസംഖ്യ മാത്രം നൽകിയിരിക്കുന്നു; മൂല ശ്ലോകപാഠം ലഭ്യമല്ല।
Verse 39
पुरुषश् चाप्य् उभाव् एतौ लीयेते परमात्मनि परमात्मा च सर्वेषाम् आधारः परमेश्वरः //
ഇവിടെ 39 എന്ന ശ്ലോകസംഖ്യ മാത്രം കാണിക്കുന്നു; മൂല പാഠം ലഭ്യമല്ല।
Verse 40
विष्णुनाम्ना स वेदेषु वेदान्तेषु च गीयते प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् //
ഇത് 40-ാം ശ്ലോകസംഖ്യ; അതിന്റെ മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല।
Verse 41
ताभ्याम् उभाभ्यां पुरुषैर् यज्ञमूर्तिः स इज्यते ऋग्यजुःसामभिर् मार्गैः प्रवृत्तैर् इज्यते ह्य् असौ //
ഇവിടെ 41-ാം ശ്ലോകസംഖ്യ സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; മൂല ശ്ലോകം ഇവിടെ കാണുന്നില്ല।
Verse 42
यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान् पुरुषैः पुरुषोत्तमः ज्ञानात्मा ज्ञानयोगेन ज्ञानमूर्तिः स इज्यते //
ഇത് 42-ാം ശ്ലോകസംഖ്യയുടെ സൂചന; ശ്ലോകപാഠം ലഭ്യമല്ല।
Verse 43
निवृत्तैर् योगमार्गैश् च विष्णुर् मुक्तिफलप्रदः ह्रस्वदीर्घप्लुतैर् यत् तु किंचिद् वस्त्व् अभिधीयते //
ഇത് ത്രിചത്വാരിംശത് (43) ശ്ലോകസംഖ്യ; മൂല ശ്ലോകപാഠം ഇവിടെ നൽകിയിട്ടില്ല.
Verse 44
यच् च वाचाम् अविषयस् तत् सर्वं विष्णुर् अव्ययः व्यक्तः स एवम् अव्यक्तः स एव पुरुषो ऽव्ययः //
ഇത് ചതുശ്ചത്വാരിംശത് (44) ശ്ലോകസംഖ്യ; മൂല ശ്ലോകപാഠം ഇവിടെ കാണുന്നില്ല.
Verse 45
परमात्मा च विश्वात्मा विश्वरूपधरो हरिः व्यक्ताव्यक्तात्मिका तस्मिन् प्रकृतिः सा विलीयते //
ഇത് പഞ്ചചത്വാരിംശത് (45) ശ്ലോകസംഖ്യ; മൂല ശ്ലോകം ഇവിടെ ലഭ്യമല്ല.
Verse 46
पुरुषश् चापि भो विप्रा यस् तद् अव्याकृतात्मनि द्विपरार्धात्मकः कालः कथितो यो मया द्विजाः //
ഇത് ഷട്ചത്വാരിംശത് (46) ശ്ലോകസംഖ്യ; ഇതിന്റെ മൂലപാഠം ഇവിടെ പ്രദർശിപ്പിച്ചിട്ടില്ല.
Verse 47
तद् अहस् तस्य विप्रेन्द्रा विष्णोर् ईशस्य कथ्यते व्यक्ते तु प्रकृतौ लीने प्रकृत्यां पुरुषे तथा //
ഇത് സപ്തചത്വാരിംശത് (47) ശ്ലോകസംഖ്യ; മൂല ശ്ലോകപാഠം ഇവിടെ ലഭ്യമല്ല.
Verse 48
तत्रास्थिते निशा तस्य तत्प्रमाणा तपोधनाः नैवाहस् तस्य च निशा नित्यस्य परमात्मनः //
ഇത് നാൽപ്പത്തെട്ടാമത്തെ ശ്ലോകമാണ്।
Verse 49
उपचारात् तथाप्य् एतत् तस्येशस्य तु कथ्यते इत्य् एष मुनिशार्दूलाः कथितः प्राकृतो लयः //
ഇത് നാൽപ്പത്തൊമ്പതാമത്തെ ശ്ലോകമാണ്।
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theme is metaphysical: the impermanence of manifested worlds and the orderly reabsorption of the cosmos into its causal principles, culminating in Viṣṇu/Paramātman as the ultimate, unconditioned ground beyond name-form and beyond literal day-night distinctions.
Naimittika pralaya is the periodic dissolution at Brahmā’s night in which the worlds become an ekārṇava while Hari rests in yoganidrā and creation resumes at Brahmā’s dawn. Prākṛta pralaya is the deeper elemental dissolution described as sequential tattva-laya—qualities and elements merging back through water, fire, wind, space, ahaṃkāra/bhūtādi, Mahat, and finally Prakṛti’s guṇa equilibrium.
None is inaugurated here. The chapter is primarily cosmological and philosophical; it references Vedic pravṛtti (ritual worship of Viṣṇu as Yajñeśvara via Ṛg–Yajus–Sāman) and nivṛtti (yoga/knowledge leading to liberation) as overarching frameworks rather than prescribing a new tirtha, vrata, or localized rite.