Sāṃkhya–Yoga on the Great Self: Sense-Control, Inner Vision, and Liberation - Brahma Purana Adhyaya 236 | Malayalam | Vedapath

Vyasa

Brahma Purana Adhyaya 236Brahma Purana 236 summarySankhya and Yoga in Brahma Purana64 Shlokas

Adhyaya 236: Sāṃkhya–Yoga on the Great Self: Sense-Control, Inner Vision, and Liberation

അധ്യായം 236-ൽ ഋഷിമാർ വ്യാസന്റെ വാക്കിനെ അമൃതസമമെന്ന് പുകഴ്ത്തി, മോക്ഷത്തിലേക്കുള്ള നേരിട്ടുള്ള മാർഗങ്ങളായ യോഗവും സാംഖ്യവും വിശദമായി ഉപദേശിക്കണമെന്നു അപേക്ഷിക്കുന്നു. വ്യാസൻ പറയുന്നു—ജ്ഞാന‑തപസ്സ്, ഇന്ദ്രിയസംയമം, പൂർണ്ണവൈരാഗ്യം/സർവ്വസന്ന്യാസം എന്ന ത്രയം ഇല്ലാതെ സിദ്ധി അസാധ്യം. തുടർന്ന് മഹാഭൂതങ്ങളാൽ ദേഹഘടനം, ഇന്ദ്രിയസംവിധാനം, മനസ്സിലൂടെ ഇന്ദ്രിയനിയന്ത്രണം, ഹൃദയസ്ഥമായ ഭൂതാത്മതത്ത്വം എന്നിവ വിശദീകരിക്കുന്നു. മഹാത്മാവ് സാധാരണ ഇന്ദ്രിയഗ്രാഹ്യമല്ല; ശുദ്ധവും ‘ദീപ്ത’വുമായ മനസ്സിൽ മാത്രം വെളിവാകുന്നു; ശബ്ദ‑സ്പർശ‑രൂപ‑രസ‑ഗന്ധങ്ങളെ അതീതൻ. യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനികൾ എല്ലാ ജീവികളിലും ഒരേ ആത്മാവിനെ കാണുന്നു. അവസാനം കാമം, ക്രോധം, ലോഭം, ഭയം, സ്വപ്നം എന്നീ അഞ്ചു ദോഷങ്ങളെ ജയിച്ച്, സംയമം, സമത്വം, ഏകാന്തവാസം, മിതാഹാരം, ഏകാഗ്രത എന്നിവയിലൂടെ ബ്രഹ്മം പ്രത്യക്ഷമായി ‘അനാവൃത്തി’ മാർഗത്തിൽ മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നു എന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു.

Chapter Arc

{"opening_hook":"Naimiṣāraṇya’s sages, tasting Vyāsa’s words as “nectar,” press him for a decisive, liberation-giving account of Sāṃkhya and Yoga—direct means (sākṣāt-sādhana) rather than mere theory.","rising_action":"Vyāsa tightens the soteriological demand: no attainment without the triad—(1) jñāna joined to tapas, (2) indriya-nigraha (sense-restraint), and (3) sarva-sannyāsa (total relinquishment). He then anatomizes embodied life via mahābhūtas, sense-gates, and their deities, showing how mind rules the indriyas and how the inner principle (bhūtātman) abides in the heart as the pivot of experience.","climax_moment":"The epistemic turn: the Mahān Ātman/Brahman is not an object for eye or other senses—beyond sound, touch, form, taste, and smell—yet becomes evident to a purified, “kindled/illumined” mind. From this arises samadarśitā: the knower sees one Self equally in brāhmaṇa, cow, elephant, dog, and outcaste.","resolution":"Practical Yoga is prescribed: conquer five yogadoṣas (kāma, krodha, lobha, bhaya, svapna), cultivate solitude (giri-śṛṅga, caitya, vṛkṣamūla), moderated diet and speech, equanimity in gain/loss and praise/blame, and sustained one-pointedness. With senses withdrawn into mind and mind into the heart, Brahman manifests; the yogin attains akṣara-sāmyatā and the “non-returning” course.","key_verse":"Teaching (paraphrase): “That Great Self is not grasped by the senses—neither by sound, touch, form, taste, nor smell; when the mind is purified and made luminous, the imperishable Brahman becomes manifest within.”"}

Thematic Essence

{"primary_theme":"Mokṣa-sādhana through Sāṃkhya–Yoga: inner governance of senses and mind culminating in Brahman-realization.","secondary_themes":["Embodiment as a microcosm: mahābhūtas, indriyas, mind, and the heart-seated inner principle","Non-sensory epistemology: the Self is revealed by a purified, illumined mind","Samadarśitā and ethical universalism grounded in one pervasive Self","Yogic obstacles (kāma, krodha, lobha, bhaya, svapna) and the protocol of solitude, moderation, and one-pointedness"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter crystallizes a Purāṇic synthesis: metaphysical non-duality in vision (one Mahān Ātman pervading all) expressed through disciplined Yoga and renunciant ethics, making liberation depend on inner restraint rather than ritual power alone.","adi_purana_significance":"As the Adi Purāṇa’s late-stage teaching, it supplies a capstone soteriology—showing that the Purāṇa’s cosmology and deity-mappings ultimately aim at interior realization and non-returning liberation."}

Emotional Journey

{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"शान्त (shanta)","closing_rasa":"शान्त (shanta)","rasa_transitions":["adbhuta → जिज्ञासा/बुद्धि-दीप्ति (within adbhuta) → शान्त","शान्त → वीर (discipline against doṣas) → शान्त"],"devotional_peaks":["Sages’ reverent delight in Vyāsa’s ‘nectar-speech’ as a liberating revelation","The moment the Self is declared beyond the five sense-objects, knowable only by a luminous mind","Samadarśin vision: equal Self in brāhmaṇa, cow, elephant, dog, and outcaste","The ‘manifestation of Brahman’ after sustained one-pointedness and withdrawal of senses"]}

Tirtha Focus

{"tirthas_covered":["गिरिशृङ्ग (giriśṛṅga)","चैत्य (caitya)","वृक्षमूल (vṛkṣamūla)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Microcosmic cosmology: the body is analyzed through mahābhūtas and indriyas with mind as their lord, and the heart as the seat of the inner principle (bhūtātman), linking cosmological categories to contemplative practice."}

Shlokas in Adhyaya 236

Verse 1

मुनय ऊचुः तव वक्त्राब्धिसंभूतम् अमृतं वाङ्मयं मुने पिबतां नो द्विजश्रेष्ठ न तृप्तिर् इह दृश्यते //

ഇവിടെ 236-ാം അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു; ശ്ലോകസംഖ്യ 1 സൂചിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും മൂലപാഠം ഇല്ല।

Verse 2

तस्माद् योगं मुने ब्रूहि विस्तरेण विमुक्तिदम् सांख्यं च द्विपदां श्रेष्ठ श्रोतुम् इच्छामहे वयम् //

ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ 2 എന്ന സൂചന മാത്രം; മൂല ശ്ലോകം ലഭ്യമല്ല।

Verse 3

प्रज्ञावाञ् श्रोत्रियो यज्वा ख्यातः प्राज्ञो ऽनसूयकः सत्यधर्ममतिर् ब्रह्मन् कथं ब्रह्माधिगच्छति //

ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ 3 നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു; മൂലപാഠമില്ലാതെ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।

Verse 4

तपसा ब्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधया सांख्ये वा यदि वा योग एतत् पृष्टो वदस्व नः //

ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം ലഭ്യമല്ല; “4” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക.

Verse 5

मनसश् चेन्द्रियाणां च यथैकाग्र्यम् अवाप्यते येनोपायेन पुरुषस् तत् त्वं व्याख्यातुम् अर्हसि //

ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം ലഭ്യമല്ല; “5” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക.

Verse 6

व्यास उवाच नान्यत्र ज्ञानतपसोर् नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् नान्यत्र सर्वसंत्यागात् सिद्धिं विन्दति कश्चन //

ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം ലഭ്യമല്ല; “6” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക.

Verse 7

महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयंभुवः भूयिष्ठं प्राणभृद्ग्रामे निविष्टानि शरीरिषु //

ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം ലഭ്യമല്ല; “7” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക.

Verse 8

भूमेर् देहो जलात् स्नेहो ज्योतिषश् चक्षुषी स्मृते प्राणापानाश्रयो वायुः कोष्ठाआकाशं शरीरिणाम् //

ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം ലഭ്യമല്ല; “8” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക.

Verse 9

क्रान्तौ विष्णुर् बले शक्रः कोष्ठे ऽग्निर् भोक्तुम् इच्छति कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक् सरस्वती //

ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ ‘9’ എന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.

Verse 10

कर्णौ त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी दश तानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्य् आहारसिद्धये //

ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ ‘10’ എന്ന സൂചന മാത്രം; മൂല ശ്ലോകം ലഭ്യമല്ല.

Verse 11

शब्दस्पर्शौ तथा रूपं रसं गन्धं च पञ्चमम् इन्द्रियार्थान् पृथग् विद्याद् इन्द्रियेभ्यस् तु नित्यदा //

ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ ‘11’; പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.

Verse 12

इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते अवश्यान् इव राजिनः मनश् चापि सदा युङ्क्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः //

ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ ‘12’; മൂലവചനം ലഭ്യമല്ല.

Verse 13

इन्द्रियाणां तथैवैषां सर्वेषाम् ईश्वरं मनः नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मनसस् तथा //

ഇവിടെ ശ്ലോകസംഖ്യ ‘13’ എന്ന് പരാമർശം; മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.

Verse 14

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश् च स्वभावश् चेतना मनः प्राणापानौ च जीवश् च नित्यं देहेषु देहिनाम् //

ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.

Verse 15

आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य गुणशब्दो न चेतनाः सत्त्वं हि तेजः सृजति न गुणान् वै कथंचन //

Verse 16

एवं सप्तदशं देहं वृतं षोडशभिर् गुणैः मनीषी मनसा विप्राः पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि //

Verse 17

न ह्य् अयं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैर् अपीन्द्रियैः मनसा तु प्रदीप्तेन महान् आत्मा प्रकाशते //

Verse 18

अशब्दस्पर्शरूपं तच् चारसागन्धम् अव्ययम् अशरीरं शरीरे स्वे निरीक्षेत निरिन्द्रियम् //

Verse 24

सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः //

ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “24” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം ചെയ്യും.

Verse 25

शकुन्तानाम् इवाकाशे मत्स्यानाम् इव चोदके यथा गतिर् न दृश्येत तथा ज्ञानविदां गतिः //

ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “25” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം ചെയ്യും.

Verse 26

कालः पचति भूतानि सर्वाण्य् एवात्मनात्मनि यस्मिंस् तु पच्यते कालस् तन् न वेदेह कश्चन //

ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “26” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം ചെയ്യും.

Verse 27

न तद् ऊर्ध्वं न तिर्यक् च नाधो न च पुनः पुनः न मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव किंचिन् न कश्चन //

ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “27” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം ചെയ്യും.

Verse 28

सर्वे तत्स्था इमे लोका बाह्यम् एषां न किंचन यद्य् अप्य् अग्रे समागच्छेद् यथा बाणो गुणच्युतः //

ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “28” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം ചെയ്യും.

Verse 29

नैवान्तं कारणस्येयाद् यद्य् अपि स्यान् मनोजवः तस्मात् सूक्ष्मतरं नास्ति नास्ति स्थूलतरं तथा //

ഇവിടെ 29-ാം ശ്ലോകസംഖ്യ മാത്രമാണ് സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നത്; മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.

Verse 30

सर्वतःपाणिपादं तत् सर्वतोक्षिशिरोमुखम् सर्वतःश्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति //

ഇവിടെ 30-ാം ശ്ലോകസംഖ്യ മാത്രമാണ് സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നത്; മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.

Verse 31

तद् एवाणोर् अणुतरं तन् महद्भ्यो महत्तरम् तद् अन्तः सर्वभूतानां ध्रुवं तिष्ठन् न दृश्यते //

ഇവിടെ 31-ാം ശ്ലോകസംഖ്യ മാത്രമാണ് സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നത്; മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.

Verse 32

अक्षरं च क्षरं चैव द्वेधा भावो ऽयम् आत्मनः क्षरः सर्वेषु भूतेषु दिव्यं त्व् अमृतम् अक्षरम् //

ഇവിടെ 32-ാം ശ്ലോകസംഖ്യ മാത്രമാണ് സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നത്; മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.

Verse 33

नवद्वारं पुरं कृत्वा हंसो हि नियतो वशी ईदृशः सर्वभूतस्य स्थावरस्य चरस्य च //

ഇവിടെ 33-ാം ശ്ലോകസംഖ്യ മാത്രമാണ് സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നത്; മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല.

Verse 34

हानेनाभिविकल्पानां नराणां संचयेन च शरीराणाम् अजस्याहुर् हंसत्वं पारदर्शिनः //

ഈ അധ്യായത്തിലെ മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകം പവിത്രാർത്ഥം നൽകുന്നതായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 35

हंसोक्तं च क्षरं चैव कूटस्थं यत् तद् अक्षरम् तद् विद्वान् अक्षरं प्राप्य जहाति प्राणजन्मनी //

ഈ അധ്യായത്തിലെ മുപ്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം ധർമ്മവും അർത്ഥവും വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതാണ്।

Verse 36

व्यास उवाच भवतां पृच्छतां विप्रा यथावद् इह तत्त्वतः सांख्यं ज्ञानेन संयुक्तं यद् एतत् कीर्तितं मया //

ഈ അധ്യായത്തിലെ മുപ്പത്തിയാറാം ശ്ലോകം ശ്രവണത്താൽ പുണ്യം നൽകുന്നതാണ്।

Verse 37

योगकृत्यं तु भो विप्राः कीर्तयिष्याम्य् अतः परम् एकत्वं बुद्धिमनसोर् इन्द्रियाणां च सर्वशः //

ഈ അധ്യായത്തിലെ മുപ്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകം ജ്ഞാനദീപം പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 38

आत्मनो व्यापिनो ज्ञानं ज्ञानम् एतद् अनुत्तमम् तद् एतद् उपशान्तेन दान्तेनाध्यात्मशीलिना //

ഈ അധ്യായത്തിലെ മുപ്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകം ശാന്തിയും സൗഖ്യവും നൽകുന്നു।

Verse 39

आत्मारामेण बुद्धेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा योगदोषान् समुच्छिद्य पञ्च यान् कवयो विदुः //

Verse 40

कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम् क्रोधं शमेन जयति कामं संकल्पवर्जनात् //

Verse 41

सत्त्वसंसेवनाद् धीरो निद्राम् उच्छेत्तुम् अर्हति धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत् पाणिपादं च चक्षुषा //

Verse 42

चक्षुः श्रोत्रं च मनसा मनो वाचं च कर्मणा अप्रमादाद् भयं जह्याद् दम्भं प्राज्ञोपसेवनात् //

Verse 43

एवम् एतान् योगदोषाञ् जयेन् नित्यम् अतन्द्रितः अग्नींश् च ब्राह्मणांश् चाथ देवताः प्रणमेत् सदा //

Verse 44

वर्जयेद् उद्धतां वाचं हिंसायुक्तां मनोनुगाम् ब्रह्मतेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वम् इदं जगत् //

ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘44’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക; തുടർന്ന് യഥോചിത വിവർത്തനം ചെയ്യും.

Verse 45

एतस्य भूतभूतस्य दृष्टं स्थावरजङ्गमम् ध्यानम् अध्ययनं दानं सत्यं ह्रीर् आर्जवं क्षमा //

ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘45’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക; തുടർന്ന് യഥോചിത വിവർത്തനം ചെയ്യും.

Verse 46

शौचं चैवात्मनः शुद्धिर् इन्द्रियाणां च निग्रहः एतैर् विवर्धते तेजः पाप्मानं चापकर्षति //

ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘46’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക; തുടർന്ന് യഥോചിത വിവർത്തനം ചെയ്യും.

Verse 47

समः सर्वेषु भूतेषु लभ्यालभ्येन वर्तयन् धूतपाप्मा तु तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः //

ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘47’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക; തുടർന്ന് യഥോചിത വിവർത്തനം ചെയ്യും.

Verse 48

कामक्रोधौ वशे कृत्वा निषेवेद् ब्रह्मणः पदम् मनसश् चेन्द्रियाणां च कृत्वैकाग्र्यं समाहितः //

ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘48’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക; തുടർന്ന് യഥോചിത വിവർത്തനം ചെയ്യും.

Verse 49

पूर्वरात्रे परार्धे च धारयेन् मन आत्मनः जन्तोः पञ्चेन्द्रियस्यास्य यद्य् एकं क्लिन्नम् इन्द्रियम् //

ഇവിടെ മൂല സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘49’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി ശ്ലോകപാഠം അയയ്ക്കുക; തുടർന്ന് യഥോചിത വിവർത്തനം നൽകാം.

Verse 50

ततो ऽस्य स्रवति प्रज्ञा गिरेः पादाद् इवोदकम् मनसः पूर्वम् आदद्यात् कूर्माणाम् इव मत्स्यहा //

ഇവിടെ മൂല സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘50’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി ശ്ലോകപാഠം അയയ്ക്കുക; തുടർന്ന് യഥോചിത വിവർത്തനം നൽകാം.

Verse 51

ततः श्रोत्रं ततश् चक्षुर् जिह्वा घ्राणं च योगवित् तत एतानि संयम्य मनसि स्थापयेद् यदि //

ഇവിടെ മൂല സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘51’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി ശ്ലോകപാഠം അയയ്ക്കുക; തുടർന്ന് യഥോചിത വിവർത്തനം നൽകാം.

Verse 52

तथैवापोह्य संकल्पान् मनो ह्य् आत्मनि धारयेत् पञ्चेन्द्रियाणि मनसि हृदि संस्थापयेद् यदि //

ഇവിടെ മൂല സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘52’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി ശ്ലോകപാഠം അയയ്ക്കുക; തുടർന്ന് യഥോചിത വിവർത്തനം നൽകാം.

Verse 53

यदैतान्य् अवतिष्ठन्ते मनःषष्ठानि चात्मनि प्रसीदन्ति च संस्थायां तदा ब्रह्म प्रकाशते //

ഇവിടെ മൂല സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകിയിട്ടില്ല; ‘53’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി ശ്ലോകപാഠം അയയ്ക്കുക; തുടർന്ന് യഥോചിത വിവർത്തനം നൽകാം.

Verse 54

विधूम इव दीप्तार्चिर् आदित्य इव दीप्तिमान् वैद्युतो ऽग्निर् इवाकाशे पश्यन्त्य् आत्मानम् आत्मनि //

ഈ അധ്യായത്തിലെ അമ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകം (५४) ഇപ്രകാരം നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 55

सर्वं तत्र तु सर्वत्र व्यापकत्वाच् च दृश्यते तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः //

ഈ അധ്യായത്തിലെ അമ്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം (५५) ഈ സംഖ്യയായി എണ്ണപ്പെടുന്നു.

Verse 56

धृतिमन्तो महाप्राज्ञाः सर्वभूतहिते रताः एवं परिमितं कालम् आचरन् संशितव्रतः //

ഈ അധ്യായത്തിലെ അമ്പത്താറാം ശ്ലോകം (५६) ഇപ്രകാരം നിർദ്ദിഷ്ടമാണ്.

Verse 57

आसीनो हि रहस्य् एको गच्छेद् अक्षरसाम्यताम् प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणं श्रवणदर्शने //

ഈ അധ്യായത്തിലെ അമ്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകം (५७) ഇതേ ക്രമത്തിലാണ്.

Verse 58

अद्भुतानि रसः स्पर्शः शीतोष्णमारुताकृतिः प्रतिभान् उपसर्गाश् च प्रतिसंगृह्य योगतः //

ഈ അധ്യായത്തിലെ അമ്പത്തെട്ടാം ശ്ലോകം (५८) സമാപനക്രമത്തിൽ ഇപ്രകാരം നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 59

तांस् तत्त्वविद् अनादृत्य साम्येनैव निवर्तयेत् कुर्यात् परिचयं योगे त्रैलोक्ये नियतो मुनिः //

ഈ അധ്യായത്തിലെ 236.59 ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇവിടെ നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.

Verse 60

गिरिशृङ्गे तथा चैत्ये वृक्षमूलेषु योजयेत् संनियम्येन्द्रियग्रामं कोष्ठे भाण्डमना इव //

236-ാം അധ്യായത്തിലെ 60-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല പാഠം ഇല്ല; അതിനാൽ അർത്ഥവിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.

Verse 61

एकाग्रं चिन्तयेन् नित्यं योगान् नोद्विजते मनः येनोपायेन शक्येत नियन्तुं चञ्चलं मनः //

236.61 ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം ലഭ്യമല്ല; അതിനാൽ പ്രാമാണിക വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.

Verse 62

तत्र युक्तो निषेवेत न चैव विचलेत् ततः शून्यागाराणि चैकाग्रो निवासार्थम् उपक्रमेत् //

236.62-ന്റെ മൂല ശ്ലോകം ഇല്ലാത്തതിനാൽ താത്പര്യം നിർണ്ണയിക്കാനാകില്ല; അതിനാൽ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.

Verse 63

नातिव्रजेत् परं वाचा कर्मणा मनसापि वा उपेक्षको यताहारो लब्धालब्धसमो भवेत् //

236.63-ന്റെ മൂല പാഠം ഇല്ലാതെ വിവർത്തനം കൽപ്പിതമാകും; അതിനാൽ ഇവിടെ നൽകാൻ കഴിയില്ല.

Verse 64

यश् चैनम् अभिनन्देत यश् चैनम् अभिवादयेत् समस् तयोश् चाप्य् उभयोर् नाभिध्यायेच् छुभाशुभम् //

ഇവിടെ അധ്യായം 236-ലെ ശ്ലോകം 64 സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മൂല സംസ്കൃത പാഠം ലഭ്യമല്ലാത്തതിനാൽ വിവർത്തനം നൽകാൻ കഴിയില്ല.

Verse 65

न प्रहृष्येत लाभेषु नालाभेषु च चिन्तयेत् समः सर्वेषु भूतेषु सधर्मा मातरिश्वनः //

ഇവിടെ അധ്യായം 236-ലെ ശ്ലോകം 65 പരാമർശിക്കുന്നു; മൂല പാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.

Verse 66

एवं स्वस्थात्मनः साधोः सर्वत्र समदर्शिनः षण् मासान् नित्ययुक्तस्य शब्दब्रह्माभिवर्तते //

ഇവിടെ അധ്യായം 236-ലെ ശ്ലോകം 66 സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മൂല സംസ്കൃത പാഠം ലഭ്യമല്ലാത്തതിനാൽ വിവർത്തനം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല.

Verse 67

वेदनार्तान् परान् दृष्ट्वा समलोष्टाश्मकाञ्चनः एवं तु निरतो मार्गं विरमेन् न विमोहितः //

ഇവിടെ അധ്യായം 236-ലെ ശ്ലോകം 67 എണ്ണപ്പെടുന്നു; മൂല പാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.

Verse 68

अपि वर्णावकृष्टस् तु नारी वा धर्मकाङ्क्षिणी ताव् अप्य् एतेन मार्गेण गच्छेतां परमां गतिम् //

ഇവിടെ അധ്യായം 236-ലെ ശ്ലോകം 68 നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ലാത്തതിനാൽ ശരിയായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.

Verse 69

अजं पुराणम् अजरं सनातनं यम् इन्द्रियातिगम् अगोचरं द्विजाः अवेक्ष्य चेमां परमेष्ठिसाम्यतां प्रयान्त्य् अनावृत्तिगतिं मनीषिणः

ഇത് പുരാണോക്തമായ പവിത്രവചനം; പരമധർമ്മവും മോക്ഷവും നൽകുന്നതാണ്. ശ്രദ്ദയോടെ വായിച്ചും കേട്ടും ചെയ്യുന്നവരുടെ പുണ്യം നിത്യം വർധിക്കുന്നു.

Frequently Asked Questions

What is the primary spiritual or ethical theme of this Adhyaya?

The chapter’s central pivot is liberation through disciplined interiority: mastery of mind and senses (indriya-nigraha), supported by knowledge and austerity, and completed by renunciation. Ethically, this culminates in samadarśana—equal vision of the same great Self in all beings—presented as the lived proof of Brahman-realization.

How does this chapter contribute to the 'Adi' (First) status of this Purana?

Rather than sacred topography or dynastic record, this adhyāya supplies a foundational doctrinal layer: a concise sāṃkhya–yoga anthropology (elements, senses, mind, inner self) and a practical soteriology (obstacles, disciplines, and contemplative method). Such philosophically normative instruction functions as an “Adi” template that authorizes later Purāṇic teachings by rooting them in a liberation-oriented metaphysics.

Which specific ritual or pilgrimage practice is inaugurated here?

No discrete tīrtha-māhātmya or formal vrata is instituted in this passage. The chapter instead inaugurates a praxis of yogic observance—solitude (rahasi), moderated diet, restraint of speech and conduct, and systematic withdrawal of the senses into mind and heart—framed as the operative discipline by which Brahman becomes manifest.