Upanishads
उपनिषद्
The Philosophical Crown of the Vedas
The Upanishads form the culmination of Vedic thought — profound dialogues between teachers and seekers on the nature of Brahman, Atman, consciousness, and liberation. Explore these timeless philosophical texts with Sanskrit, transliteration, translations, and enrichment in 30 languages.
About the Upanishads
The Upanishads (literally "sitting near" a teacher) are the concluding portions of the Vedas, known as Vedanta — the "end of the Vedas." They contain the highest philosophical teachings of ancient India, exploring questions about the nature of the self (Atman), ultimate reality (Brahman), the relationship between the individual and the cosmos, and the path to liberation (Moksha). From the Mukhya (principal) Upanishads recognized by Adi Shankaracharya to the sectarian Yoga, Shaiva, Vaishnava, and Shakta Upanishads, each text offers a unique lens into the infinite.
Explore the Upanishads
(60 texts)
Adhwayataraka
അധ്വയാതാരക ഉപനിഷത്ത് (അഥർവവേദബന്ധം) യോഗോപനിഷത്തുകളുടെ പരമ്പരയിൽ വരുന്ന സംക്ഷിപ്തവും തത്ത്വഗർഭിതവുമായ ഗ്രന്ഥമാണ്. ഇവിടെ യോഗം ശരീര-മനസ്സ് സാങ്കേതികവിദ്യകളിൽ ഒതുങ്ങാതെ, ‘താരക ജ്ഞാനം’—സംസാരത്തിൽ നിന്ന് കടത്തിവിടുന്ന മോക്ഷദായക ബോധം—ലക്ഷ്യമാക്കുന്ന ‘അധ്വ’ (മാർഗം) ആയി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. പ്രാണ-മനസ്സുകളുടെ ബന്ധം, ഇന്ദ്രിയനിയമനം, ധ്യാനം, സമാധി എന്നിവ സഹായകസാധനങ്ങളായിരുന്നാലും, പരമലക്ഷ്യം ആത്മാവിന്റെ സ്വയംപ്രകാശ സ്വരൂപം തിരിച്ചറിയലും ആത്മ-ബ്രഹ്മ അദ്വൈത സാക്ഷാത്കാരവുമാണ്. യോഗാനുഭവലക്ഷണങ്ങൾ ഗൗണ; വിവേകജന്യ ആത്മജ്ഞാനമാണ് ‘താരക’ എന്ന് ഉപനിഷത്ത് ഊന്നുന്നു.
Adhyatma
അധ്യാത്മ ഉപനിഷത് (യജുര്വേദബന്ധിതം) ഒരു സംക്ഷിപ്ത വേദാന്തപ്രകരണം; ബാഹ്യ കര്മകാണ്ഡത്തില്നിന്ന് അന്തര്മുഖ ആത്മവിദ്യയിലേക്കാണ് ശ്രദ്ധ തിരിക്കുന്നത്. ഇതിന്റെ കേന്ദ്രബോധം—ആത്മാവും ബ്രഹ്മവും അഭിന്നം; ദേഹം-ഇന്ദ്രിയം-മനം എന്നിവയില് ‘ഞാന്’ എന്ന അധ്യാസമാണ് ബന്ധനം, അവിദ്യാനിവൃത്തിയായ ജ്ഞാനമാണ് മോക്ഷം. ‘നേതി നേതി’, പഞ്ചകോശ വിവേചനം, ജാഗ്രത്-സ്വപ്ന-സുഷുപ്തി അവസ്ഥകളുടെ വിശകലനം എന്നിവയിലൂടെ സാക്ഷി-ചൈതന്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. മനസ് വാസനകളാല് ബാഹ്യമുഖമായാല് ബന്ധകാരണം; ശുദ്ധമായാല് മോക്ഷസാധനം. ബാഹ്യ യജ്ഞം ‘അധ്യാത്മ-യജ്ഞം’ ആയി പുനര്വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു—അഹങ്കാരം, കാമന, കര്ത്തൃത്വഭാവം എന്നിവ ജ്ഞാനാഗ്നിയില് അര്പ്പിക്കല്. ശമ-ദമാദി സാധനങ്ങളും ശ്രവണ-മനന-നിദിധ്യാസനവും ജീവന്മുക്തിബോധം ദൃഢമാക്കുന്നു.
Aitreya
ഐതരേയ ഉപനിഷത്ത് ഋഗ്വേദവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മുഖ്യ ഉപനിഷത്താണ്; ഇത് ഐതരേയ ആരണ്യകത്തിൽ നിഹിതമാണ്. ഇവിടെ സൃഷ്ടിവിവരണം ഒരു തത്ത്വബോധനക്രമമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു: ആദിയിൽ ആത്മൻ, തുടർന്ന് ലോകങ്ങളും രക്ഷകശക്തികളും, ഒടുവിൽ മനുഷ്യദേഹത്തിൽ ചേതനയുടെ പ്രവേശനം. ‘അറിയൽ’ എന്ന ചേതനാപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് ലോകം അർത്ഥവത്താകുന്നതെന്ന് ഉപനിഷത്ത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, പ്രാണൻ, മനസ്, ‘പ്രജ്ഞ’ (സാക്ഷി-ചൈതന്യം/ചേതനബുദ്ധി) എന്നിവയുടെ വ്യത്യാസം വ്യക്തമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ദേവതകളെ ഇന്ദ്രിയശക്തികളായി ദേഹത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമെന്ന് പറഞ്ഞാലും, എല്ലാനുഭവങ്ങളെയും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നത് ആത്മചൈതന്യമാണ്. “പ്രജ്ഞാനം ബ്രഹ്മ” മഹാവാക്യം പ്രകാരം ബ്രഹ്മം ഒരു വസ്തുവല്ല; അനുഭവത്തെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന ചേതന തന്നെയാണ്. മോക്ഷം കർമഫലമല്ല; ആത്മ-ബ്രഹ്മ ഐക്യജ്ഞാനത്തിലൂടെ അജ്ഞാനം നീങ്ങുന്നതാണ് മോക്ഷം. അതിനാൽ ഐതരേയ ഉപനിഷത്ത് വേദാന്തത്തിലെ ചേതനാകേന്ദ്രിത ആത്മവിദ്യയുടെ പ്രാചീന ആധാരഗ്രന്ഥമാണ്.
Akshamalika
അക്ഷമാലിക ഉപനിഷത്ത് അതർവവേദവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സംക്ഷിപ്തമായെങ്കിലും സാധനാപ്രധാനമായ ശൈവ ഉപനിഷത്താണ്. ജപത്തിനുള്ള ഉപകരണമായ അക്ഷമാല (പ്രത്യേകിച്ച് രുദ്രാക്ഷമാല)യുടെ പവിത്രത, ഉപയോഗവിധി, അതിന്റെ പ്രതീകാത്മക അർത്ഥം എന്നിവ ഇതിൽ വിശദീകരിക്കുന്നു. ജപം വെറും എണ്ണൽമാത്രമല്ല; മനസ്സിന്റെ ഏകാഗ്രതയും വാക്ശുദ്ധിയും ശിവസ്മരണയും ഉറപ്പിക്കുന്ന ശാസ്ത്രീയ അഭ്യാസമാണെന്ന് ഉപനിഷത്ത് ഊന്നുന്നു. ചരിത്രപരമായി ഇത് ഉത്തരകാല ഉപനിഷത്തുകളുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ വരുന്നു; അവിടെ ഉപനിഷദീയ മോക്ഷചിന്ത, ഭക്തി, മന്ത്രയോഗം എന്നിവ സംയോജിക്കുന്നു. അതർവവേദത്തിലെ മന്ത്രപ്രാധാന്യം ഇവിടെ ശിവകേന്ദ്രിത അന്തർമുഖ സാധനയായി രൂപാന്തരപ്പെടുന്നു. തത്ത്വചിന്തയിൽ മാലയെ ഒരു സൂക്ഷ്മ ബ്രഹ്മാണ്ഡരൂപകമായി കാണുന്നു: മാലയുടെ വൃത്തം സംസാരചക്രത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; നൂലിന്റെ തുടർച്ച ചൈതന്യധാരയുടെ അഖണ്ഡതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘മേരു’ മണി എണ്ണലിന് അതീതമായ പരതത്ത്വത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്. അതിനാൽ ബാഹ്യ ഉപകരണം അന്തഃകരണശുദ്ധിക്കും ശിവതത്ത്വസ്ഥിതിക്കും സഹായകമാകുന്നു.
Akshi
അക്ഷി ഉപനിഷത് (അഥർവവേദബന്ധിതം) പിന്നീടുള്ള ഉപനിഷത്തുകളിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ‘അക്ഷി’ (കണ്ണ്) എന്ന പ്രതീകത്തിലൂടെ ഇത് ദർശനക്രിയയുടെ അടിത്തറയായ ദ്രഷ്ടാവ്/സാക്ഷി-ചൈതന്യത്തെ അന്വേഷിക്കുന്നു. കാണപ്പെടുന്ന ലോകം മാറ്റങ്ങളിലൂടെയാണ്; എന്നാൽ കാണലിനെ സാധ്യമാക്കുന്ന ചൈതന്യം സ്വയംപ്രകാശവും അവികാരിയും—ഇതാണ് വേദാന്തപരമായ കേന്ദ്രബോധനം. ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ ബാഹ്യമുഖ പ്രവണത മനസ്സിനെ ചിതറിച്ച് സംസാരം ശക്തമാക്കുന്നു; അന്തർമുഖത, സംയമം, വിവേകം എന്നിവ മോക്ഷമാർഗമാണെന്ന് ഉപനിഷത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദൃശ്യ-ദ്രഷ്ടാ വിവേകം, മനസ്-പ്രാണ-ഇന്ദ്രിയ സംയമം, ആത്മ-ബ്രഹ്മ അദ്വൈതബോധം എന്നിവ പ്രധാന പഠിപ്പുകൾ. മോക്ഷം പുതിയൊരു വസ്തു നേടൽ അല്ല; അവിദ്യ നീങ്ങിയപ്പോൾ നിത്യസിദ്ധമായ ആത്മസ്വരൂപം തിരിച്ചറിയലാണ് എന്ന് ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നു.
Amritbindu
അമൃതബിന്ദു ഉപനിഷത്ത് (അഥർവ്വവേദം) ഒരു സംക്ഷിപ്ത യോഗോപനിഷത്താണ്; മോക്ഷത്തിനുള്ള മുഖ്യ മാർഗമായി മനോനിഗ്രഹത്തെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ കേന്ദ്രവാദം—മനസ്സാണ് ബന്ധത്തിന്റെയും മോചനത്തിന്റെയും കാരണം; വിഷയങ്ങളിലേക്കോടുന്ന മനസ് ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു, അന്തർമുഖമായി സ്ഥിരമായ മനസ് മോചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ബിന്ദു’ ഏകാഗ്രതയുടെ പ്രതീകമാണ്: ചിത്തത്തെ ഒരു ബിന്ദുവിൽ സംഹരിച്ച് സങ്കൽപ-വികൽപങ്ങളുടെ ചാഞ്ചല്യം ശമിപ്പിക്കുന്നു. വൈരാഗ്യവും സ്ഥിരമായ അഭ്യാസവും കൊണ്ട് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അന്തർമുഖമാകുകയും ആത്മാവിന്റെ സാക്ഷി-സ്വരൂപം തെളിയുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ അദ്വൈത വേദാന്തലക്ഷ്യം യോഗശാസനയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
Amritnada
അമൃതനാദ ഉപനിഷത്ത് (അഥർവവേദബന്ധിതം) യോഗോപനിഷത്തുകളിൽ ഉൾപ്പെടുന്ന ഒരു സംക്ഷിപ്തമായെങ്കിലും പ്രാധാന്യമുള്ള ഗ്രന്ഥമാണ്. നാദയോഗത്തെ ആധാരമാക്കി അന്തർമുഖസാധനയിലൂടെ ചിത്തസ്ഥൈര്യം, സമാധി, ആത്മസാക്ഷാത്കാരം എന്നിവയിലേക്കുള്ള മാർഗം ഇതിൽ വിശദീകരിക്കുന്നു. ‘അമൃതം’ (മോക്ഷം) എന്ന ലക്ഷ്യം ‘നാദം’ (അനാഹത സൂക്ഷ്മധ്വനി) എന്ന അനുഭവസൂചനയുമായി ബന്ധിപ്പിച്ച്, ആന്തരിക ശ്രവണ-അനുസന്ധാനം ധ്യാനത്തിന്റെ ആലമ്പനമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ചരിത്രപരമായി ഉപനിഷദീയ ആത്മവിദ്യയും യോഗ/ഹഠ പരമ്പരകളിലെ സാധനാഭാഷയും തമ്മിൽ സംഗമിക്കുന്ന ഘട്ടത്തിന്റെ പ്രതിഫലനമാണ് ഇത്. ഇവിടെ യോഗം ശരീരശിക്ഷ മാത്രം അല്ല; ജ്ഞാനാനുഭവത്തിലേക്കുള്ള പ്രായോഗിക പാലം കൂടിയാണ്. പ്രാണായാമം, പ്രത്യാഹാരം, ധാരണ, ധ്യാനം എന്നിവയുടെ ക്രമത്തിലൂടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അന്തർമുഖമാകുന്നു; നാദം ഏകാഗ്രതയ്ക്ക് സഹായകചിഹ്നമാകുന്നു. അവസാനം നാദാതീത നിശ്ശബ്ദതയിൽ ചിത്തലയം സംഭവിച്ച് ആത്മസ്വരൂപത്തിൽ സ്ഥിരത നേടുന്നതാണ് മോക്ഷലക്ഷണമെന്നു ഉപനിഷത്ത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Arunika
ആരുണിക ഉപനിഷത്ത് കൃഷ്ണ-യജുര്വേദവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു സന്ന്യാസ ഉപനിഷത്താണ്. വളരെ കുറച്ച് മന്ത്രങ്ങളിലൂടെയെങ്കിലും സന്ന്യാസത്തിന്റെ വേദാന്തപരമായ പ്രാധാന്യവും ബ്രഹ്മജ്ഞാനത്തിനുള്ള അതിന്റെ അനുകൂലതയും സംക്ഷിപ്തമായി വ്യക്തമാക്കുന്നു. കര്മകാണ്ഡം ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് വേദനിഷേധമല്ല; വേദത്തിന്റെ പരമ താത്പര്യം ജ്ഞാനത്തില് പൂര്ത്തിയാകുന്നു എന്ന വ്യാഖ്യാനമാണ് മുഖ്യം. ഗ്രന്ഥം ബാഹ്യചിഹ്നങ്ങളേക്കാള് അന്തഃസന്ന്യാസത്തെ ഊന്നുന്നു: അപരിഗ്രഹം, വൈരാഗ്യം, സമദര്ശനം, മാനാപമാനങ്ങളിലും സുഖദുഃഖങ്ങളിലും സമത. സന്ന്യാസിയുടെ തിരിച്ചറിയല് ‘കര്ത്താ-ഭോക്താ’ ഭാവത്തില് നിന്ന് ‘സാക്ഷി-ചൈതന്യ’ത്തില് സ്ഥിരത നേടുന്നതിലാണ്. അതിനാല് മോക്ഷം പരലോകഫലം അല്ല, ജ്ഞാനത്തിലൂടെ ഇഹത്തില് തന്നെ അനുഭവിക്കുന്ന സ്വാതന്ത്ര്യമാണ്.
Atharvashiras
അഥർവശിര ഉപനിഷത്ത് അഥർവവേദബന്ധമുള്ള ഒരു ശൈവ ഉപനിഷത്താണ്. ഇതിൽ രുദ്ര-ശിവനെ പരബ്രഹ്മമായും സർവ്വവ്യാപിയായ ആത്മാവായും പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ചെറുതായ ഘടനയിൽ തന്നെ ‘ഏകമേവ അദ്വിതീയം’ എന്ന ഉപനിഷദീയ സത്യത്തെ ശൈവ ദൃഷ്ടിയിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. വൈദിക രുദ്രപരമ്പരയെ ഉപനിഷത്തുകളുടെ ബ്രഹ്മവിദ്യയുമായി ബന്ധിപ്പിച്ച്, ശിവൻ വെറും ഉപാസ്യദേവൻ അല്ല; ലോകത്തിന്റെ കാരണം-ആധാരം, എല്ലായിടത്തും അന്തർയാമിയായ ആത്മതത്ത്വം എന്നും വിശദീകരിക്കുന്നു. ദേവതകളുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളും തത്ത്വങ്ങളും ഒരേ രുദ്രസത്തയിൽ ലയിക്കുന്നു എന്ന ഏകത്വബോധം ഇവിടെ ശക്തമാണ്. പ്രണവം (ഓം) മന്ത്രധ്യാനം എന്നിവ ജ്ഞാനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന ഉപായങ്ങളായി കാണിക്കുന്നു. മോക്ഷം രുദ്ര-ബ്രഹ്മ-ആത്മ ഐക്യത്തിന്റെ സാക്ഷാത്കാരം, ഭയരഹിതത്വം, പുനർജന്മബന്ധനിവൃത്തി എന്നിവയായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു.
Atma
ആത്മ ഉപനിഷത്ത് (അഥർവവേദ പരമ്പരയിൽ പ്രസിദ്ധം) അദ്വൈത വേദാന്തത്തിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ആത്മസ്വരൂപത്തെ സംക്ഷിപ്തമായെങ്കിലും ഗഹനമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ആത്മാവ് ദേഹം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്, അഹങ്കാരം എന്നിവയല്ല; സ്വയംപ്രകാശ ചൈതന്യവും എല്ലാ അനുഭവങ്ങളുടെയും സാക്ഷിയും (സാക്ഷിൻ) ആണെന്നതാണ് മുഖ്യബോധനം. ‘നേതി-നേതി’യും വിവേകവും വഴി ദൃശ്യ-ജ്ഞേയങ്ങളോടുള്ള താദാത്മ്യം നീക്കി ശുദ്ധ ചൈതന്യത്തിൽ നിലകൊള്ളാനുള്ള മാർഗം കാണിക്കുന്നു. ചരിത്രപരമായി ഇത് പിന്നീടുള്ള ഉപനിഷത്തുകളിലെ സന്ന്യാസ/വേദാന്ത പ്രവണതയെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു: ബാഹ്യ കർമകാണ്ഡത്തേക്കാൾ ജ്ഞാനമാണ് മോക്ഷസാധനം. ജാഗ്രത്-സ്വപ്ന-സുഷുപ്തി എന്നീ മൂന്ന് അവസ്ഥകളാതീതമായ തുരീയ സ്വരൂപം, ഗുണാതീതത, കർത്തൃത്വ-ഭോക്തൃത്വ നിവൃത്തി എന്നിവ മോക്ഷലക്ഷണങ്ങളായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു. മോക്ഷം പുതുതായി ഉണ്ടാകുന്ന ഫലം അല്ല; അവിദ്യാജന്യ അധ്യാസത്തിന്റെ നിവൃത്തിയാണ് മോക്ഷം. ‘ആത്മ തന്നെ ബ്രഹ്മം’ എന്ന അപരോക്ഷജ്ഞാനം ഭയം-ശോകങ്ങളുടെ മൂലത്തെ ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നു.
Atmabodha
ആത്മബോധ ഉപനിഷത്ത് (പരമ്പരയിൽ അഥർവവേദബന്ധം) വേദാന്തത്തിലെ സംക്ഷിപ്തവും സാധനാപ്രധാനവുമായ ഗ്രന്ഥമാണ്. ഇതിന്റെ മുഖ്യബോധനം: ആത്മാവ് സ്വയംപ്രകാശമായ സാക്ഷി-ചൈതന്യം; അതേ ബ്രഹ്മം. ബന്ധനം ആത്മാവിന്റെ യഥാർത്ഥ വികാരമല്ല; അവിദ്യ മൂലം ദേഹം‑മനസ്സിന്റെ ധർമ്മങ്ങൾ ആത്മാവിൽ അധ്യാസമായി ആരോപിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ മോക്ഷം കർമഫലമായി ‘ഉത്പന്നമാകുന്നത്’ അല്ല; ജ്ഞാനത്തിലൂടെ അജ്ഞാനനിവൃത്തിയേ മോക്ഷം. വിവേകം‑വൈരാഗ്യം, ശമ‑ദമാദി സാധനങ്ങൾ, ഗുരു‑ശാസ്ത്രപ്രമാണം, ശ്രവണ‑മനന‑നിധിധ്യാസനം എന്നിവയുടെ പ്രാധാന്യം ഉപനിഷത്ത് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ജാഗ്രത്‑സ്വപ്ന‑സുഷുപ്തി അവസ്ഥാവിചാരത്തിലൂടെ മാറ്റം വരുന്ന അനുഭവങ്ങൾക്കപ്പുറം നിലകൊള്ളുന്ന നിത്യ സാക്ഷി ചൈതന്യം വെളിപ്പെടുകയും, ലോകം അനുഭവസിദ്ധമായാലും പരമാർത്ഥത്തിൽ ആശ്രിത/മിഥ്യയാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
Avadhuta
അവധൂത ഉപനിഷത്ത് (അഥർവവേദബന്ധിതം) സന്ന്യാസോപനിഷത്തുകളിൽ സംക്ഷിപ്തമായെങ്കിലും ഗാഢമായ ദാർശനിക ഗ്രന്ഥമാണ്. ഇവിടെ ‘അവധൂതൻ’—സാമൂഹിക തിരിച്ചറിയൽ, കർമകാണ്ഡാസക്തി, ബാഹ്യധാർമ്മിക ചിഹ്നങ്ങളിലേക്കുള്ള ആശ്രയം എന്നിവ ഉപേക്ഷിച്ച് ആത്മനിഷ്ഠയിൽ നിലകൊള്ളുന്ന സന്ന്യാസി—എന്ന ആദർശം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. യഥാർത്ഥ സന്ന്യാസം ബാഹ്യത്യാഗമല്ല; കർത്തൃത്വ-ഭോക്തൃത്വ അഹങ്കാരത്തിന്റെ ക്ഷയംയും ആത്മാ-ബ്രഹ്മ ഐക്യജ്ഞാനത്തിലെ സ്ഥിരനിഷ്ഠയും തന്നെയാണ് അതിന്റെ സാരം. മാന-അപമാന, ശുചി-അശുചി, ലാഭ-നഷ്ട, സുഖ-ദുഃഖ എന്നീ ദ്വന്ദ്വങ്ങളെ അതിക്രമിക്കുന്നത് ജ്ഞാനജന്യമായ സ്വാഭാവികസ്ഥിതിയായി കാണിക്കുന്നു. ദേഹം-മനം-ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ‘ദൃശ്യം’ എന്ന് വിവേചിച്ച് സാക്ഷി-ചൈതന്യത്തിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുക; പ്രവർത്തനം സംഭവിച്ചാലും ‘ഞാൻ ചെയ്യുന്നു’ എന്ന അവകാശബോധം ഉപേക്ഷിക്കുക—ഇവ ജീവന്മുക്തിയുടെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. അവധൂതൻ ലോകത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചാലും ഉള്ളിൽ സ്വപ്രകാശ ചൈതന്യത്തിൽ സ്ഥാപിതൻ, നിർഭയനും നിരാസക്തനും. അതിനാൽ ഈ ഉപനിഷത്ത് വേദാന്തസാധനാഭാഷയിൽ സന്ന്യാസത്തിന്റെ സാരം വ്യക്തമാക്കുന്നു: യഥാർത്ഥ ത്യാഗം വസ്തുക്കളുടേതല്ല, അഹങ്കാര-ആസക്തികളുടേതാണ്; മോക്ഷത്തിലേക്കുള്ള വാതിൽ ആത്മജ്ഞാനം തന്നെയാണ്.
Bahvricha
ബഹ്വൃച (ബഹ്വൃചാ) ഉപനിഷത്ത് ഋഗ്വേദവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു സംക്ഷിപ്ത ശാക്ത ഉപനിഷത്താണ്. ദേവീസൂക്തം (ഋഗ്വേദം 10.125) പറയുന്ന ‘അഹം’ വാണിയെ ഉപനിഷദീയ ബ്രഹ്മതത്ത്വമായി ചുരുക്കി, ദേവി/ശക്തിയെയാണ് പരമസത്യമായി സ്ഥാപിക്കുന്നത്. കുറച്ച് മന്ത്രങ്ങളിൽ തന്നെ ദേവിയെ വാക്, പ്രാണൻ, ദേവതാശക്തികളുടെ അധിഷ്ഠാത്രി മാത്രമല്ല, ലോകത്തിന്റെ പരമകാരണമെന്ന ശക്തിയായി കൂടി പ്രതിപാദിക്കുന്നു. അഗ്നി, ഇന്ദ്രൻ, വരുണൻ മുതലായവർ ഒരേ ശക്തിയുടെ പ്രവർത്തനരൂപങ്ങൾ എന്ന വ്യാഖ്യാനം പ്രധാനമാണ്. ദർശനപരമായി ബ്രഹ്മ-ശക്തി അഭേദം, ചൈതന്യശക്തിയുടെ സ്വപ്രകാശത, ദേവിയുടെ അന്തർവ്യാപ്തിയും പരാവ്യാപ്തിയും—ഇരുവശങ്ങളും—ഉന്നയിക്കുന്നു. ‘വാക്’ ദേവിയുടെ സ്വരൂപം എന്നതിനാൽ മന്ത്ര/ശ്രുതിയെ വെറും കർമ്മകാണ്ഡമല്ല, ജ്ഞാനസാധനയുടെ മാർഗ്ഗമായും കാണുന്നു. ചരിത്രപരമായി ഇത് ശാക്തപരമ്പരയുടെ വൈദിക പ്രാമാണ്യം ഉറപ്പിക്കുകയും, ഉപനിഷത്തുകളുടെ ‘ഏകതത്ത്വ’ ബോധത്തെ ദേവികേന്ദ്രിത ഭാഷയിൽ അവതരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘ദേവിയേ ആത്മാവ്’ എന്ന തിരിച്ചറിവിലൂടെ ദ്വൈതഭ്രമം നീങ്ങി ജ്ഞാനവും ഭക്തിയും ഒരേ സത്യത്തിൽ ഏകീകരിക്കുന്നതാണ് മോക്ഷസൂചന.
Bhikshuka
ഭിക്ഷുക ഉപനിഷത്ത് അഥർവവേദവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സന്ന്യാസോപനിഷത്തുകളിൽ ഒന്നാണ്; വെറും അഞ്ച് മന്ത്രങ്ങളിൽ ഭിക്ഷുക-സന്ന്യാസിയുടെ ആദർശജീവിതം സംക്ഷിപ്തമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ദീർഘമായ തത്ത്വചർച്ചയ്ക്കുപകരം, അപരിഗ്രഹം, ഭിക്ഷാനിർഭരജീവിതം, ഇന്ദ്രിയനിയമനം, മനസ്സിന്റെ സ്ഥിരത എന്നിവ പോലുള്ള പ്രായോഗിക ശാസനകളിലാണ് ഊന്നൽ. ഉപനിഷത്തിന്റെ മുഖ്യസന്ദേശം: ഭിക്ഷുകന്റെ ലക്ഷ്യം സാമൂഹിക പ്രതിഷ്ഠയോ കർമ്മകാണ്ഡമോ അല്ല; ആത്മജ്ഞാനത്തിലൂടെ മോക്ഷം. മാന-അപമാനം, ലാഭ-നഷ്ടം, സുഖ-ദുഃഖം എന്നീ ദ്വന്ദ്വങ്ങളിൽ സമഭാവം പാലിക്കുകയും അഹങ്കാര-ആസക്തികളെ ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് ഭിക്ഷുകന്റെ ലക്ഷണം. അതിനാൽ വൈരാഗ്യവും സമതയും ആത്മബോധത്തിന്റെ അനിവാര്യ അടിസ്ഥാനം ആയി സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.
Brahmavidya
ബ്രഹ്മവിദ്യ ഉപനിഷത്ത് (അഥർവവേദബന്ധിതം) ഉത്തരകാല ഉപനിഷത്തുകളിൽ ഒന്നായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ഇതിന്റെ മുഖ്യ ലക്ഷ്യം ‘ബ്രഹ്മവിദ്യ’—ആത്മാവും ബ്രഹ്മവും അഭേദമാണെന്ന ജ്ഞാനം—മോക്ഷത്തിലേക്കുള്ള നേരിട്ടുള്ള മാർഗമാണെന്ന് സ്ഥാപിക്കുകയാണ്. ബാഹ്യകർമ്മകാണ്ഡത്തെ അന്തിമലക്ഷ്യമായി കാണാതെ, വിവേകം, വൈരാഗ്യം, ധ്യാനം എന്നിവയിലൂടെ അന്തർമുഖസാധനയെ പ്രാധാന്യമാക്കുന്നു. ബന്ധത്തിന്റെ മൂലകാരണം അവിദ്യ—ദേഹം-മനസ്സ് ‘ഞാൻ’ എന്നു തെറ്റായി ധരിക്കൽ—എന്നും, മോക്ഷം സാക്ഷി-ചൈതന്യസ്വരൂപമായ ആത്മസ്വഭാവത്തെ തിരിച്ചറിയലാണെന്നും വിശദീകരിക്കുന്നു. ജാഗ്രത്-സ്വപ്ന-സുഷുപ്തി മൂന്നു അവസ്ഥകളുടെയും സാക്ഷിയായ ചൈതന്യമാണ് യാഥാർത്ഥ്യമെന്ന് ഉപനിഷത്ത് ബോധിപ്പിക്കുന്നു. നിർഗുണ ബ്രഹ്മം—ഗുണാതീതമായിട്ടും എല്ലാ അനുഭവങ്ങളുടെയും അധിഷ്ഠാനം—എന്ന ആശയം ഇവിടെ തെളിഞ്ഞു കാണാം. ഗുരു-ശിഷ്യ ഉപദേശം, ശ്രവണ-മനന-നിദിധ്യാസനം, സന്ന്യാസം/അന്തരത്യാഗം എന്നിവ ജ്ഞാനപരിപാകത്തിന് സഹായകരമെന്ന് പറയുന്നു; നൈതികശുദ്ധി, ഇന്ദ്രിയനിയന്ത്രണം, മനഃസ്ഥൈര്യം എന്നിവയും അനിവാര്യമെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Brihadaranyaka
ബൃഹദാരണ്യക ഉപനിഷത്ത് ശുക്ല (വാജസനേയി) യജുര്വേദവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഏറ്റവും പ്രാചീനവും വിപുലവുമായ മുഖ്യ ഉപനിഷത്തുകളിലൊന്നാണ്. ആരണ്യക പരമ്പരയുടെ പശ്ചാത്തലത്തില് ഇത് വൈദിക യജ്ഞകര്മ്മത്തിന്റെ പ്രതീകങ്ങളെ നിഷേധിക്കാതെ അവയെ അന്തര്മുഖമായി പുനര്വ്യാഖ്യാനിച്ച് മോക്ഷത്തിന് ആത്മവിദ്യ/ജ്ഞാനത്തെ പ്രധാന മാര്ഗമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. അധ്യായ–ബ്രാഹ്മണ ഘടനയില് സംവാദങ്ങളും തര്ക്കവിചാരവും ഉപാസനാവ്യാഖ്യാനങ്ങളും ചേര്ന്ന് കര്മ്മകാണ്ഡത്തില്നിന്ന് തത്ത്വചിന്തയിലേക്കുള്ള ചരിത്രപരമായ മാറിവരവ് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഇതിന്റെ കേന്ദ്രബോധം ആത്മാവ്—അനുഭവങ്ങളുടെ സാക്ഷി, അവികാരി, അമൃത—എന്നതും ബ്രഹ്മവുമായി അതിന്റെ പരമാര്ഥ ഐക്യവും ആണ്. “നേതി നേതി” എന്ന അപോഹപദ്ധതി ആത്മാവിനെ വസ്തുവായി പിടിക്കാനുള്ള ശ്രമം തടഞ്ഞ് എല്ലാ നിര്ണയങ്ങളെയും അതിക്രമിക്കുന്ന സാക്ഷിചൈതന്യമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. “അന്തര്യാമി” ബ്രാഹ്മണത്തില് ബ്രഹ്മം എല്ലാ ഭूतങ്ങളിലും തത്ത്വങ്ങളിലും ദേവതകളിലും ഉള്ളിലെ নিয়ന്താവായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു; അതിലൂടെ പവിത്രതയുടെ കേന്ദ്രം ബാഹ്യകര്മ്മത്തില്നിന്ന് അന്തഃസത്തയിലേക്ക് മാറുന്നു. ജനകന്റെ സഭയിലെ യാജ്ഞവല്ക്യ സംവാദങ്ങള് ഉപനിഷത്തിന്റെ ദാര്ശനിക പരിപക്വത കാണിക്കുന്നു. മൈത്രേയീ സംവാദത്തില് എല്ലാം പ്രിയമാകുന്നത് ആത്മാവിനുവേണ്ടിയാണെന്ന ബോധം വിവേക–വൈരാഗ്യത്തിന് അടിസ്ഥാനം. കര്മ്മം, മരണം, പുനര്ജന്മം എന്നിവ അംഗീകരിച്ചാലും, അന്തിമ ലക്ഷ്യം ആത്മജ്ഞാനത്തിലൂടെ ഭയം–ശോകം അതിക്രമിച്ച അമൃതത്വം നേടുക എന്നതാണ്.
Chhandogya
ഛാന്ദോഗ്യ ഉപനിഷത്ത് സാമവേദവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രധാന (മുഖ്യ) ഉപനിഷത്തുകളിൽ ഒന്നാണ്. ഇത് വൈദിക യജ്ഞകർമ്മങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി നിരസിക്കാതെ, അവയിലെ അന്തർമുഖ അർത്ഥം വെളിപ്പെടുത്തി ബാഹ്യാചാരത്തിൽ നിന്ന് ജ്ഞാനം (വിദ്യ)യും ഉപാസനയും വഴി ബ്രഹ്മതത്ത്വത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. അധ്യായ–ഖണ്ഡ ഘടനയിൽ ഓംകാരോപാസന, സാമഗാനധ്യാനം, പ്രാണാദി പ്രതീകങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ ബ്രഹ്മവിദ്യ ക്രമമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഉദ്ദാലക ആരുണി–ശ്വേതകേതു സംവാദത്തിലെ “തത് ത്വം അസി” മഹാവാക്യം ഇതിന്റെ കേന്ദ്രമാണ്. ‘സത്’ (ശുദ്ധ അസ്തിത്വം) ലോകത്തിന്റെ കാരണം, അധിഷ്ഠാനം എന്നിങ്ങനെ വിശദീകരിച്ച്, നാമരൂപ വൈവിധ്യത്തിന് പിന്നിൽ ഒരേ പരമസത്യം സർവ്വവ്യാപിയായി നിലകൊള്ളുന്നതിനെ ലവണ-ജല ദൃഷ്ടാന്തം പോലുള്ള ഉപമകളാൽ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. പഞ്ചാഗ്നി വിദ്യ, ദേവയാന–പിതൃയാന എന്നീ രണ്ട് പാതകൾ, ‘ദഹര വിദ്യ’ (ഹൃദയത്തിലെ സൂക്ഷ്മ ആകാശത്തിൽ ബ്രഹ്മധ്യാനം) എന്നിവ പ്രധാന വിഷയങ്ങളാണ്. സത്യം, ദമം, തപസ്, ബ്രഹ്മചര്യം തുടങ്ങിയ നൈതിക ശീലങ്ങളെ ജ്ഞാനത്തിന്റെ മുൻസാധനങ്ങളായി ഊന്നിപ്പറയുന്നു. അവസാനം ആത്മ–ബ്രഹ്മ ഐക്യജ്ഞാനമാണ് മോക്ഷം എന്ന വേദാന്തസാരം സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Devi
ദേവീ ഉപനിഷത് (അഥർവവേദബന്ധിതം) ശാക്ത ഉപനിഷത്തുകളിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടതാണ്; ഇവിടെ ദേവിയെ പരബ്രഹ്മസ്വരൂപമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ദേവി ജഗത്തിന്റെ നിമിത്തവും ഉപാദാനവും ആയ ഇരുകാരണവും, സൃഷ്ടി-സ്ഥിതി-ലയങ്ങളുടെ അധിഷ്ഠാത്രി ശക്തിയുമാണെന്ന് ഗ്രന്ഥം പറയുന്നു. നിർഗുണ പരത്വവും സഗുണ വിശ്വരൂപത്വവും ഏകമാണെന്ന സമന്വയം ഇതിന്റെ കേന്ദ്രവിഷയം. മായ/ശക്തിയാൽ ബന്ധവും വിദ്യയാൽ മോക്ഷവും എന്ന വേദാന്തചിന്ത ദേവിയുടെ അധിപത്യത്തിൽ വിശദീകരിക്കുന്നു. മന്ത്രവും വാക് (വാണി) ദേവിയുടെ പ്രകാശരൂപമാണെന്ന് കാണിച്ച് ഭക്തി-ജ്ഞാന സംഗമം ഉപനിഷത് ഊന്നിപ്പറയുന്നു.
Dhyanabindu
ധ്യാനബിന്ദു ഉപനിഷത്ത് (അഥർവവേദബന്ധിതം) യോഗോപനിഷത്തുകളിൽ പ്രധാന ഗ്രന്ഥമാണ്. ധ്യാനത്തെ ആത്മജ്ഞാനത്തിലേക്കുള്ള പ്രായോഗിക മാർഗമായി ഇത് അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ‘ബിന്ദു’ ഏകാഗ്രതയുടെ പ്രതീകം—മനസ്സിനെ ബാഹ്യവിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് പിൻവലിച്ച് അന്തർമുഖമായി സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്ന സൂക്ഷ്മ കേന്ദ്രം. യോഗസാധനയെ വേദാന്തത്തിന്റെ പരമലക്ഷ്യമായ ആത്മാ-ബ്രഹ്മ അദ്വൈതാനുഭവവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതാണ് ഇതിന്റെ പ്രത്യേകത. മനസ്സാണ് ബന്ധത്തിന്റെയും മോക്ഷത്തിന്റെയും കാരണം എന്ന് ഗ്രന്ഥം ഊന്നുന്നു. മന്ത്രം, പ്രാണനിയമനം, അന്തർനാദ (നാദ) അനുസന്ധാനം മുതലായ ആലംബനങ്ങളിലൂടെ ‘സാലംബന’ ധ്യാനത്തിൽ നിന്ന് ‘നിരാലംബന’ സമാധിയിലേക്കുള്ള ക്രമം വിവരിക്കുന്നു. അന്തിമബോധം—മോക്ഷം പുതുതായി നേടുന്നതല്ല; അവിദ്യ നീങ്ങിയാൽ സ്വരൂപാത്മപ്രകാശം തന്നെയാണ് വിമുക്തി।
Ekakshara
ഏകാക്ഷര ഉപനിഷത്ത് (അഥർവവേദം) ശൈവ ഉപനിഷത്തുകളിൽ ഒരു സംക്ഷിപ്ത ധ്യാനഗ്രന്ഥമാണ്. ‘ഏകാക്ഷരം’—ഓം—എന്നത് പരമതത്ത്വത്തിന്റെ ശബ്ദരൂപവും ശൈവ വ്യാഖ്യാനത്തിൽ ശിവസ്വരൂപവും ആണെന്ന് ഇതിൽ പ്രതിപാദിക്കുന്നു. മന്ത്രം ഇവിടെ വെറും ചിഹ്നമല്ല; ആത്മബോധത്തിനുള്ള നേരിട്ടുള്ള ധ്യാനാലംബനം. ഓമിനെ ജാഗ്രത്, സ്വപ്ന, സുഷുപ്തി അവസ്ഥകളുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി തുരീയത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ, ചൈതന്യവിശകലനവും മന്ത്രവിദ്യയും ഒന്നിക്കുന്നു. ജപം, ഏകാഗ്രത, ജ്ഞാനം എന്നിവയിലൂടെ ബാഹ്യകർമ്മകാണ്ഡം അന്തർമുഖസാധനയായി മാറുന്നു; അഹങ്കാരം ലയിച്ച് ആത്മാ-ശിവ അഭേദാനുഭവം തന്നെയാണ് മോക്ഷമെന്ന് ഉപനിഷത്ത് പഠിപ്പിക്കുന്നു.
Ganapati
ഗണപതി ഉപനിഷത് (ഗണപത്യഥർവശീർഷം) അഥർവവേദവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ചെറുതെങ്കിലും ദാർശനികമായി ഏറെ പ്രാധാന്യമുള്ള ഉപനിഷത്താണ്. ഇതിൽ ഗണേശനെ വെറും ശുഭാരംഭദേവനായി മാത്രമല്ല, പരബ്രഹ്മമായും സർവ്വജീവികളുടെ അന്തരാത്മയായും പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ഉപനിഷദീയ രീതിയിൽ ദേവരൂപം അദ്വൈത ബ്രഹ്മത്തിന്റെ പ്രതീകവും അതിന്റെ പ്രകാശവുമാകുന്നതിനാൽ ഭക്തി–ജ്ഞാന സമന്വയം വ്യക്തമാകുന്നു. ചരിത്രപരമായി ഇത് ഉത്തരകാല ഉപനിഷദ് പരമ്പരയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു; ഗണപത്യ സമ്പ്രദായത്തിൽ പ്രത്യേക പ്രചാരം ലഭിച്ചു. ശൈവ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഗണേശൻ ‘പ്രഥമപൂജ്യൻ’ എന്നും ശിവോപാസനയുടെ ദ്വാരസ്വരൂപം എന്നും കരുതപ്പെടുന്നു. ഗ്രന്ഥത്തിൽ ശ്രുതി-ശൈലിയിലുള്ള താദാത്മ്യവാക്യങ്ങൾ, കോസ്മോളജിക്കൽ അവകാശങ്ങൾ, മന്ത്രസാധന നിർദ്ദേശങ്ങൾ എന്നിവ വേദാന്ത–മന്ത്ര പരമ്പരകളുടെ സംഗമം കാണിക്കുന്നു. മുഖ്യബോധനം: ഗണപതി സൃഷ്ടി–സ്ഥിതി–ലയങ്ങളുടെ അധിഷ്ഠാനം; വ്യക്ത–അവ്യക്തങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനവും. ‘ഓം’യും ‘ഗം’ ബീജമന്ത്രവും ജപ–ധ്യാനത്തിലൂടെ ആത്മബോധത്തിന് ഉപായമാകുന്നു. ‘വിഘ്നം’ ഇവിടെ ബാഹ്യ തടസ്സമാത്രമല്ല; അവിദ്യയാണ് പ്രധാന വിഘ്നം, അതിന്റെ നിവൃത്തിയാണ് മോക്ഷസാരം.
Garbha
ഗർഭ ഉപനിഷത് (അഥർവവേദബന്ധിതം) ഉപനിഷദ് സാഹിത്യത്തിൽ വ്യത്യസ്തമായ ഒരു ഗ്രന്ഥമാണ്. ഗർഭധാരണം, ഭ്രൂണവികാസം, ജനനം എന്നിവയുടെ വിവരണത്തിലൂടെ ദേഹം–ആത്മാവ് ഭേദം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ദേഹം പഞ്ചഭൂതങ്ങളുടെ സംയോഗത്തിൽ നിന്നുണ്ടായ, കർമ്മ–വാസനകളാൽ പ്രേരിതമായ അനിത്യമായ കാര്യമാണെന്ന് കാണിച്ച് വൈരാഗ്യവും വിവേകവും ഉണർത്തുകയാണ് ലക്ഷ്യം. ഇവിടെ ഗർഭം ഒരു സൂക്ഷ്മ ലോകമായി ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു; ജീവൻ മുൻകർമ്മാനുസാരം ദേഹം സ്വീകരിക്കുന്നു. ഗർഭസ്ഥിതിയിലെ ചുരുങ്ങൽ, അസഹായത, ജനനത്തോടെയുള്ള മറവ് എന്നിവ അവിദ്യയും ഇന്ദ്രിയാസക്തിയും സൂചിപ്പിക്കുന്ന രൂപകങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. തത്ത്വചിന്താപരമായി മുഖ്യ സന്ദേശം: ദേഹം–മനം മാറ്റങ്ങൾക്ക് വിധേയമാണ്; ആത്മാവ് സാക്ഷിസ്വരൂപമാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യജന്മത്തെ ആത്മജ്ഞാനസാധനയ്ക്കുള്ള അവസരമായി കണ്ടു ബന്ധനകാരണങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അതിക്രമിക്കണമെന്ന് ഉപനിഷത് ഉപദേശിക്കുന്നു.
Ishavasya
ഈശാവാസ്യ ഉപനിഷത്ത് ശുക്ല യജുര്വേദവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മുഖ്യ ഉപനിഷത്താണ്; 18 മന്ത്രങ്ങളില് തന്നെ സാന്ദ്രമായ വേദാന്തചിന്ത അവതരിപ്പിക്കുന്നു. “ഈശാവാസ്യമിദം സര്വം” എന്ന ആദ്യമന്ത്രം ചലിക്കുന്ന സകലജഗത്തും ഈശ്വരന് ആവൃതമോ വ്യാപ്തമോ ആണെന്ന ദര്ശനം സ്ഥാപിക്കുന്നു. അതില്നിന്ന് “തേന ത്യക്തേന ഭുഞ്ജീഥാഃ” — ത്യാഗത്തിലൂടെ ശുദ്ധമായ അനുഭവം, “മാ ഗൃധഃ” — ലാഭലോഭം/അപരിഗ്രഹം ഉപേക്ഷിക്കല് എന്ന നൈതിക അടിസ്ഥാനം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഈ ഉപനിഷത്ത് കര്മ്മവും ജ്ഞാനവും തമ്മില് വിരോധമല്ല, സമന്വയമാണെന്ന് പഠിപ്പിക്കുന്നു. “കുര്വന്നേവേഹ കര്മ്മാണി… ശതം സമാഃ” പ്രകാരം, കര്മ്മം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും അനാസക്തി നിലനില്ക്കുകയാണെങ്കില് ബന്ധനം ഉണ്ടാകില്ല. തുടര്ന്ന് വിദ്യാ-അവിദ്യ (കൂടാതെ സംഭവൂതി-അസംഭവൂതി) എന്നിവയെ ഏകപക്ഷമായി പിടിക്കുന്നത് അന്ധകാരത്തിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്; ഇരട്ടയുടെയും സമ്യക് ബോധം മരണത്തെ കടന്ന് അമൃതത്വത്തിലേക്കെത്തിക്കുന്നു. അവസാനത്തില് “ഹിരണ്മയ പാത്ര” രൂപകത്തിലൂടെ സത്യത്തിന്റെ മുഖം തേജോമയ ആവരണത്തില് മറഞ്ഞിരിക്കുന്നതായി പറയുന്നു; സൂര്യ/പൂഷന് ദേവനോട് ആ ആവരണം നീക്കണമെന്ന് പ്രാര്ത്ഥിക്കുന്നു—സത്യധര്മ്മദര്ശനത്തിനും അന്തഃപുരുഷസാക്ഷാത്കാരത്തിനും വേണ്ടി. ശങ്കരരുടെ അദ്വൈത വ്യാഖ്യാനത്തില് ആത്മ-ബ്രഹ്മൈക്യമാണ് മുഖ്യം; കര്മ്മം ചിത്തശുദ്ധിക്ക്; മറ്റു പാരമ്പര്യങ്ങളില് ഈശ്വരസര്വവ്യാപകതയും ഭക്തിസമര്പ്പണവും കൂടുതല് ഊന്നപ്പെടുന്നു.
Jaabaal
ജാബാല ഉപനിഷത്ത് (ശുക്ല യജുര്വേദബന്ധിതം) വലുപ്പത്തിൽ ചെറുതായാലും സന്ന്യാസം, തീർത്ഥബോധം, ആത്മജ്ഞാനം എന്നിവയിൽ വലിയ സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്ന ഗ്രന്ഥമാണ്. വൈദിക അധികാരം നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് യജ്ഞാദി ബാഹ്യകർമ്മങ്ങളെ അന്തർമുഖ അർത്ഥത്തിലേക്ക് മാറ്റി വായിക്കുന്നു—അന്തിമ ലക്ഷ്യം ബ്രഹ്മവിദ്യയാണ്. കാശി/അവിമുക്ത ആശയം ഇവിടെ പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ‘അവിമുക്ത’ ഒരുവശത്ത് കാശി എന്ന പുണ്യക്ഷേത്രം; മറ്റുവശത്ത് साधകന്റെ അന്തർഹൃദയത്തിലെ, ബ്രഹ്മസന്നിധി ഒരിക്കലും വിട്ടുപോകാത്ത ചൈതന്യകേന്ദ്രം. അതിനാൽ തീർത്ഥയാത്രയുടെ മൂല്യം അംഗീകരിച്ചിട്ടും, യഥാർത്ഥ തീർത്ഥം ആത്മസാക്ഷാത്കാരമാണെന്ന് ഉപനിഷത്ത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പ്രധാന ഉപദേശം: സന്ന്യാസം സാമൂഹിക ആശ്രമമാത്രമല്ല; വിവേക-വൈരാഗ്യാധിഷ്ഠിതമായ മോക്ഷമാർഗമാണ്. മോക്ഷത്തിന്റെ നിർണായക ഉപായം ആത്മജ്ഞാനം; ബാഹ്യാചാരങ്ങൾ ആത്മ-ബ്രഹ്മ ഐക്യബോധത്തിൽ പരിപാക്വമാകുമ്പോഴാണ് സാർഥകം.
Kaivalya
കൈവല്യ ഉപനിഷത്ത് (അഥർവവേദബന്ധം, 26 മന്ത്രങ്ങൾ) സംക്ഷിപ്തമായിട്ടും വേദാന്തചിന്തയിൽ ഏറെ പ്രാധാന്യമുള്ള ഗ്രന്ഥമാണ്. ഇവിടെ ആശ്വലായന ഋഷി ബ്രഹ്മാവിനോട് പരമജ്ഞാനം ചോദിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മാവ് സന്ന്യാസം, തപസ്, ശ്രദ്ധ, അന്തഃശുദ്ധി തുടങ്ങിയ സാധനങ്ങളോടൊപ്പം ബ്രഹ്മവിദ്യ ഉപദേശിക്കുന്നു. ‘കൈവല്യം’ എന്ന പരമമോക്ഷം ആത്മാ-ബ്രഹ്മ അഭേദജ്ഞാനത്തിലൂടെയാണെന്ന് ഉപനിഷത്ത് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ആത്മാവിനെ ജാഗ്രത്-സ്വപ്ന-സുഷുപ്തി മൂന്നു അവസ്ഥകളുടെയും സാക്ഷി, സ്വപ്രകാശ ചൈതന്യം, കർമാസംഗം എന്നിങ്ങനെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ബാഹ്യകർമ്മകാണ്ഡത്തേക്കാൾ അന്തർമുഖ ധ്യാനത്തിന് പ്രാധാന്യം—ഹൃദയപദ്മത്തിൽ ബ്രഹ്മധ്യാനം, ദേഹം-മനം എന്ന തിരിച്ചറിവിന്റെ ബന്ധം ഉപേക്ഷിക്കൽ, വിവേക-വൈരാഗ്യത്തിലൂടെ സത്യസ്വരൂപാനുഭവം. രുദ്ര/ശിവസ്തുതി പ്രത്യേകമായി കാണപ്പെടുന്നുവെങ്കിലും അന്തിമ നിഗമനം അദ്വൈതമാണ്: ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, രുദ്ര, ഇന്ദ്രാദി ദേവതകളും സൃഷ്ടി-സ്ഥിതി-ലയ പ്രവർത്തനങ്ങളും ഒരേ പരതത്ത്വത്തിൽ ലയിക്കുന്നതായി ഉപനിഷത്ത് കാണിക്കുന്നു. ഫലമായി ജീവന്മുക്തി, ശോക-ഭയനാശം, പുനർജന്മനിവൃത്തി എന്നിവ പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Kalagnirudra
കാലാഗ്നിരുദ്ര ഉപനിഷത്ത് (അഥർവവേദബന്ധിതം) ഒരു സംക്ഷിപ്ത ശൈവ ഉപനിഷത്താണ്. ‘കാലാഗ്നി-രുദ്ര’ എന്ന പ്രതീകത്തിലൂടെ രുദ്രനെ പരബ്രഹ്മം/ആത്മാവ് ആയി പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ‘കാലാഗ്നി’ സമയം (കാല)യും അവിദ്യയും ദഹിപ്പിക്കുന്ന ജ്ഞാനാഗ്നിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ സംസാരബന്ധം ക്ഷയിച്ച് ആത്മസാക്ഷാത്കാരം സാധ്യമാകുന്നു. ഭസ്മവും ത്രിപുണ്ഡ്രവും പോലുള്ള ശൈവ ചിഹ്നങ്ങൾ വെറും ബാഹ്യാചാരമല്ല; അനിത്യതാബോധം, വൈരാഗ്യം, അന്തർമുഖ ധ്യാനം എന്നിവയുടെ സ്മാരകങ്ങളാണെന്ന് ഉപനിഷത്ത് വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ത്രിപുണ്ഡ്രത്തിലെ മൂന്ന് രേഖകൾ ഗുണത്രയം അല്ലെങ്കിൽ ജാഗ്രത്-സ്വപ്ന-സുഷുപ്തി അവസ്ഥകളുടെ അതിക്രമണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ബിന്ദു തുരീയ ചൈതന്യത്തിന്റെ അടയാളം. മോക്ഷത്തിന്റെ മുഖ്യ മാർഗം ആത്മജ്ഞാനം; ഭക്തിയും മന്ത്രസ്മരണയും സഹായകങ്ങൾ.
Kalisantarana
കാലിസന്തരണ ഉപനിഷത്ത് കൃഷ്ണ യജുര്വേദവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു ചെറുതെങ്കിലും അത്യന്തം സ്വാധീനമുള്ള ഉപനിഷത്താണ്. നാരദ–ബ്രഹ്മ സംവാദരൂപത്തിൽ ഇത് കലിയുഗത്തെ ‘സന്തരണം’ (കടന്നുപോകൽ) ചെയ്യാനുള്ള മാർഗം ഉപദേശിക്കുകയും ‘ഹരേ കൃഷ്ണ’ മഹാമന്ത്ര ജപം/കീർത്തനം പ്രധാന സാധനമായി സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതിന്റെ ദാർശനിക സൂചന നാമ-നാമി അഭേദം—ദിവ്യനാമം തന്നെയാണ് ദൈവസാന്നിധ്യം; അതിനാൽ നാമസ്മരണം ചിത്തശുദ്ധിക്കും മോക്ഷത്തിനും നേരിട്ടുള്ള വഴി. ഭക്തിപരമ്പരകളിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് ഗൗഡീയ വൈഷ്ണവ പാരമ്പര്യത്തിൽ, ഇത് ശ്രുതി-പ്രമാണമായി വ്യാപകമായി ഉദ്ധരിക്കപ്പെട്ടു.
Katha
കഠോപനിഷത്ത് (കൃഷ്ണ യജുര്വേദബന്ധിതം) പ്രധാന ഉപനിഷത്തുകളിൽ ഒന്നാണ്. നചികേതനും യമനും തമ്മിലുള്ള സംവാദത്തിലൂടെ മരണം, ആത്മാവ്, മോക്ഷം എന്നിവയുടെ തത്ത്വം ഗൗരവമായി വിശദീകരിക്കുന്നു. ‘പ്രേയസ്’ (തൽക്ഷണസുഖം)–‘ശ്രേയസ്’ (പരമമംഗളം) എന്ന വിവേചനം ആത്മസാധനയുടെ അടിസ്ഥാനം ആക്കുന്നു. രഥോപമയിലൂടെ ഇന്ദ്രിയ–മനസ്–ബുദ്ധി നിയന്ത്രണവും ആത്മാവിന്റെ പരമത്വവും വ്യക്തമാക്കുന്നു. ആത്മാവ് അജ, നിത്യ, അവിനാശി; ആത്മസാക്ഷാത്കാരമാണ് ഭയം-ശോകം നീക്കി മോക്ഷത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നത്.
Katharudra
കഠരുദ്ര ഉപനിഷത്ത് അഥർവവേദവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ശൈവ ഉപനിഷത്തുകളിൽ ഒന്നായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ രുദ്രനെ വെറും വൈദിക ദേവതയായി മാത്രമല്ല, സർവ്വവ്യാപിയായ ബ്രഹ്മതത്ത്വമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു. വൈദിക സ്തുതി-ഉപാസനയെ ഉപനിഷദീയ ആത്മവിദ്യയായി അന്തർമുഖമാക്കി, മോക്ഷസാധനമായി ജ്ഞാനവും ധ്യാനവും പ്രധാന്യമാക്കുന്നു. ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ കേന്ദ്രബോധം ആത്മാ–രുദ്ര അഭേദമാണ്. ജാഗ്രത്, സ്വപ്നം, സുഷുപ്തി എന്നീ മൂന്ന് അവസ്ഥകളുടെ സാക്ഷി ചൈതന്യമാണ് രുദ്ര; നാമരൂപ ലോകം അവനിൽ തന്നെ ഉദിച്ച് അവനിൽ തന്നെ ലയിക്കുന്നു. ഓംകാരധ്യാനം, മന്ത്രജപം, കൂടാതെ ‘അന്തര്യജ്ഞം’—അഹങ്കാരവും വാസനകളും ഉള്ളിൽ അർപ്പിക്കൽ—എന്നിവ साधനയായി വിശദീകരിക്കുന്നു. ചരിത്രപരമായി ഈ ഉപനിഷത്ത് ശൈവഭക്തിയെ വൈദിക പ്രാമാണ്യവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ച് രുദ്ര/ശിവനെ ബ്രഹ്മമായും അന്തര്യാമിയായും സ്ഥാപിക്കുന്നു. ജ്ഞാന-ഭക്തി സമന്വയവും അദ്വൈതാഭിമുഖ ആത്മബോധവും ഇതിന്റെ തത്ത്വചിന്താപരമായ പ്രാധാന്യമാണ്.
Kaushitaki
കൗഷീതകി ഉപനിഷത്ത് (കൗഷീതകി ബ്രാഹ്മണ ഉപനിഷത്ത് എന്നും) ഋഗ്വേദവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതും കൗഷീതകി/ശാംഖായന ബ്രാഹ്മണ പരമ്പരയിൽ നിലകൊള്ളുന്നതുമാണ്. പ്രാചീന ഉപനിഷത്തുകളുടെ ഗദ്യശൈലിയിൽ, ബാഹ്യ യജ്ഞകർമ്മങ്ങളുടെ പരിധി കടന്ന് അന്തർമുഖ വിദ്യയും ആത്മവിചാരവും ധ്യാനാത്മക ബോധവും മുഖ്യമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു. എങ്കിലും യജ്ഞത്തെ നിരസിക്കാതെ, അതിനെ പ്രതീകാത്മകവും ബോധനാത്മകവുമായ ഘടനയായി പുനർവ്യാഖ്യാനിച്ച് പ്രാണ–ആത്മ–ബ്രഹ്മവിചാരത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. മരണാനന്തര ഗതി, ദേവയാന പഥം, ബ്രഹ്മലോകപ്രാപ്തി, അവിടെ साधകന്റെ ‘പരീക്ഷ’ എന്നപോലെ വരുന്ന വിവരണങ്ങൾ ഇവിടെ മോക്ഷബോധത്തിന്റെ മാർഗ്ഗരേഖകളാണ്. പുണ്യഫലം മാത്രം മതിയല്ല; ജ്ഞാനം, വിവേകം, അന്തഃസന്നദ്ധത എന്നിവയാണ് നിർണായകമെന്ന് ഉപനിഷത്ത് ഊന്നുന്നു. തത്ത്വചിന്തയിൽ പ്രാണവിചാരം ഇതിന്റെ പ്രത്യേക സംഭാവനയാണ്. പ്രാണത്തെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും മനസ്സിന്റെയും ‘പ്രതിഷ്ഠ’യായി പറയുന്നു—വാക്ക്, ദൃഷ്ടി, ശ്രവണ, മനസ് എന്നിവയുടെ ശക്തികൾ പ്രാണത്തിൽ ആശ്രിതം. എന്നാൽ പ്രാണം ഇവിടെ വെറും ശ്വാസമല്ല; അനുഭവത്തിന്റെ അധിഷ്ഠാതാവായ ആത്മാവിനെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള ദ്വാരമാണ്. അതിനാൽ മനശ്ശാസ്ത്രം, തത്ത്വമീമാംസ, ആത്മസാധന എന്നിവ ഒരുമിക്കുന്നു. ഗുരു–ശിഷ്യ സംവാദം, ശാസനം, നൈതിക പരിപാകം, ധ്യാനം—ഇവ ബോധനത്തിന്റെ കേന്ദ്രം. വേദാന്തത്തിൽ പ്രാണ–ആത്മബന്ധം, ബ്രഹ്മലോകത്തിന്റെ അർത്ഥം, ‘ഗതി’ വിരുദ്ധ തത്സമയ ജ്ഞാനം തുടങ്ങിയ ചർച്ചകൾക്ക് കൗഷീതകി ഉപനിഷത്ത് പ്രധാന ആധാരമാണ്.
Kena
കേനോപനിഷത് (സാമവേദബന്ധിതം, മുഖ്യ ഉപനിഷത്തുകളിൽ) ‘മനം ആരാൽ പ്രേരിതമാകുന്നു? വാക്ക് ആരാൽ സംസാരിക്കുന്നു?’ എന്ന അടിസ്ഥാനചോദ്യത്തിലൂടെ ജ്ഞാനത്തിന്റെയും കർത്തൃത്വത്തിന്റെയും അധിഷ്ഠാനം അന്വേഷിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മം ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് പിടികൂടാവുന്ന വസ്തുവല്ല; അത് ‘ചെവിയുടെ ചെവി, മനസ്സിന്റെ മനസ്, വാക്കിന്റെ വാക്ക്’ ആയി എല്ലാ അനുഭവത്തിനും പ്രകാശം നൽകുന്ന അടിസ്ഥാനമാണ്. അതിനാൽ ബ്രഹ്മത്തെ ആശയങ്ങളാൽ ‘അറിയാം’ എന്ന അഹങ്കാരത്തെ ഉപനിഷത് നിരസിക്കുന്നു; യഥാർത്ഥ ബോധം അവിഷയീകരണ (non-objectifying) സ്വഭാവമുള്ളതാണ്. യക്ഷോപാഖ്യാനത്തിൽ വിജയഗർവത്തിൽ ആയ ദേവന്മാർക്ക് ബ്രഹ്മം അവരുടെ ശക്തിയുടെ പരിധി കാണിക്കുന്നു. അഗ്നിയും വായുവും പരാജയപ്പെടുന്നു; ഇന്ദ്രൻ ഉമാ ഹൈമവതിയിൽ നിന്ന് ‘വിജയം ബ്രഹ്മത്തിന്റേതാണ്’ എന്ന് പഠിക്കുന്നു. ഇത് അഹങ്കാര-കർത്തൃത്വ ഖണ്ഡനവും ബ്രഹ്മത്തിന്റെ സർവാധാരതയും വ്യക്തമാക്കുന്നു. തപസ്, ദമം, ശുദ്ധകർമ്മം എന്നിവയെ സഹായകസാധനങ്ങളായി പറഞ്ഞ് ബ്രഹ്മജ്ഞാനത്തിലൂടെ അമൃതത്വം/മോക്ഷം ലഭ്യമെന്ന് ഉപനിഷത് ഉപദേശിക്കുന്നു.
Kshurika
ക്ഷുരികാ ഉപനിഷത് (അഥർവവേദം) യോഗോപനിഷത്തുകളിൽ ഒരു സംക്ഷിപ്ത ഗ്രന്ഥമാണ് (ഏകദേശം 25 മന്ത്രങ്ങൾ). ഇവിടെ ‘ക്ഷുരിക’ (റേസർ/ഉസ്തരം) എന്ന പ്രതീകം തീക്ഷ്ണ വിവേകത്തിന്റെയും ആത്മജ്ഞാനത്തിന്റെയും അടയാളമാണ്; അതിലൂടെ അവിദ്യയും അഹങ്കാരജന്യ അധ്യാസവും ആസക്തിയും ‘മുറിച്ച്’ നീക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. ഉപനിഷത് വേദാന്തത്തിലെ ആത്മ–ബ്രഹ്മ ഐക്യത്തെ പരമസത്യമായി സ്വീകരിച്ച്, യോഗത്തിലെ അന്തർമുഖ സാധന—ഇന്ദ്രിയനിയമനം, ഏകാഗ്രത, ധ്യാനം—ആ ജ്ഞാനം സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്ന മാർഗമെന്ന് പറയുന്നു. വാസനകളും മനോവൃത്തികളും ബന്ധത്തിന്റെ മൂലമാണ്; സാക്ഷി-ചൈതന്യത്തിൽ നിലകൊണ്ട് അവയെ ഛേദിക്കുന്നതാണു മുഖ്യബോധനം.
Kundika
കുണ്ഡിക ഉപനിഷത്ത് അഥർവ്വവേദവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സംന്യാസ ഉപനിഷത്തുകളിൽ ഒന്നാണ്. കുറച്ച് മന്ത്രങ്ങളിൽ തന്നെ ഇത് സംന്യാസാചാരം, വൈരാഗ്യം, ആത്മവിദ്യയുടെ പരമപ്രാധാന്യം എന്നിവ വ്യക്തമാക്കുന്നു. ‘കുണ്ഡിക’ (ജലപാത്രം) ഇവിടെ വെറും ബാഹ്യചിഹ്നമല്ല; അന്തഃശുദ്ധി, സംയമം, അപരിഗ്രഹം എന്നിവയുടെ പ്രതീകമാണ്. ബാഹ്യലക്ഷണങ്ങളെക്കാൾ മനോ-ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം, സമത്വം, അഹിംസ, സാക്ഷിഭാവത്തിൽ സ്ഥിരത എന്നിവയെ മുൻനിർത്തുന്നു. അന്തിമ ലക്ഷ്യം—ആത്മ-ബ്രഹ്മ ഐക്യബോധം തന്നെയാണ് മോക്ഷം.
Mahavakya
മഹാവാക്യ ഉപനിഷത്ത് (അഥർവവേദവുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി പറയപ്പെടുന്ന) ലഘു ഉപനിഷത്തുകളിൽ ഒരു സംക്ഷിപ്തമായെങ്കിലും വേദാന്തപ്രധാന ഗ്രന്ഥമാണ്. “തത്ത്വമസി”, “അഹം ബ്രഹ്മാസ്മി”, “അയം ആത്മാ ബ്രഹ്മ”, “പ്രജ്ഞാനം ബ്രഹ്മ” എന്നീ മഹാവാക്യങ്ങളെ മോക്ഷജ്ഞാനത്തിന്റെ മുഖ്യ ഉപാധിയായി ഇത് അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ബന്ധനം അവിദ്യാജന്യം; മോക്ഷം പുതുതായി ഉത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന അവസ്ഥയല്ല, ശരിയായ ജ്ഞാനത്തിലൂടെ ഭ്രമനിവൃത്തി സംഭവിക്കുന്നതാണെന്നതാണ് കേന്ദ്രബോധം. ശ്രവണ–മനന–നിദിധ്യാസന എന്ന വേദാന്തസാധനക്രമം ഉപനിഷത്ത് ഊന്നിപ്പറയുന്നു; ഗുരുപദേശത്തിലൂടെ വാക്യാർത്ഥബോധം ദൃഢമാകുന്നു. യോഗസാധന (ധ്യാനം, സംയമം, അന്തർമുഖത) ചിത്തശുദ്ധിക്ക് സഹായകമാണ്; എന്നാൽ നിർണായകം ബ്രഹ്മാത്മൈക്യജ്ഞാനമാണ്. അദ്വൈത വേദാന്തദൃഷ്ടിയിൽ സമാധി ജ്ഞാനത്തെ സ്ഥിരപ്പെടുത്താം; പക്ഷേ വിമുക്തിയുടെ മൂലകാരണം മഹാവാക്യജന്യ ആത്മബോധം തന്നെയെന്ന് ഈ ഗ്രന്ഥം സംക്ഷിപ്തമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Maitreya
മൈത്രേയ ഉപനിഷത്ത് യജുര്വേദവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു സന്ന്യാസ ഉപനിഷത്താണ്. വൈരാഗ്യം, മനോനിഗ്രഹം, ഇന്ദ്രിയസംയമനം, ആത്മവിദ്യ എന്നിവ മുഖേന മോക്ഷമാർഗം വ്യക്തമാക്കുകയാണ് ഇതിന്റെ ലക്ഷ്യം. ബാഹ്യകർമ്മങ്ങളെ ഗൗണമായി കണ്ട് ബ്രഹ്മവിദ്യയെ പരമസാധനമായി ഉയർത്തുന്നു. ഇവിടെ സന്ന്യാസം വെറും ബാഹ്യചിഹ്നമല്ല; ‘ഞാൻ-എന്റെ’ ഭാവം, കർത്തൃത്വാഭിമാനം, ആസക്തി എന്നിവയുടെ ത്യാഗമായ അന്തർമുഖപരിവർത്തനമാണ്. ആത്മാവ് അജന്മ, അവിനാശി, അസംഗ, സ്വപ്രകാശ ചൈതന്യമെന്ന ബോധം ബന്ധനനിവൃത്തിയുടെ കേന്ദ്രമാണ്. അഹിംസ, സത്യം, സമത, ലാളിത്യം, ധ്യാനം തുടങ്ങിയ നൈതിക-സാധനാഗുണങ്ങളും ഉപനിഷത്ത് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അതുവഴി അദ്വൈത വേദാന്തത്തിന്റെ പ്രകാശത്തിൽ സന്ന്യാസജീവിതത്തിന്റെ ദാർശനിക അടിത്തറ സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Mandalabrahmana
മണ്ഡലബ്രാഹ്മണ ഉപനിഷത്ത് (അഥർവവേദപരമ്പരയിൽ) യോഗോപനിഷത്തുകളിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു; ധ്യാനസാധനയിലൂടെ വേദാന്ത ബ്രഹ്മവിദ്യയെ വ്യക്തമാക്കുന്നു. ‘മണ്ഡലം’ എന്ന പ്രതീകം ഇവിടെ ബാഹ്യ ഇന്ദ്രിയ-വിഷയപരിധിയിൽ നിന്ന് അന്തർമുഖ കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് ചേതനയെ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മനസ്സും അതിന്റെ വൃത്തികളും ബന്ധനത്തിന്റെ മൂലമാണെന്ന് പറഞ്ഞ്, പ്രത്യാഹാരം, വൈരാഗ്യം, സംയമം, സാക്ഷി-ചൈതന്യത്തിൽ സ്ഥിരത എന്നിവയിലൂടെ വൃത്തിനിരോധം പഠിപ്പിക്കുന്നു. ലക്ഷ്യം സിദ്ധികൾ അല്ല; ജാഗ്രത്-സ്വപ്ന-സുഷുപ്തി അവസ്ഥകളെ അതിക്രമിക്കുന്ന സ്വപ്രകാശ ചൈതന്യത്തിൽ ആത്മ-ബ്രഹ്മ അദ്വൈതബോധം തന്നെയാണ് മോക്ഷം.
Mandukya
മാണ്ടൂക്യ ഉപനിഷത്ത് അഥർവവേദവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മുഖ്യ ഉപനിഷത്തുകളിൽ ഏറ്റവും സംക്ഷിപ്തമായത് (12 മന്ത്രങ്ങൾ) ആയിട്ടും വേദാന്തപരമായി അത്യന്തം ഗഹനമാണ്. ഇതിന്റെ കേന്ദ്രം ‘ഓം’ (പ്രണവം) ആണ്; അത് ബ്രഹ്മ-ആത്മതത്ത്വത്തിന്റെ സമഗ്ര പ്രതീകമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ജാഗ്രത്, സ്വപ്നം, സുഷുപ്തി എന്നീ അനുഭവാവസ്ഥകളെ വിശകലനം ചെയ്ത് ആത്മാവിന്റെ നാല് ‘പാദങ്ങൾ’ പറയുന്നു: വൈശ്വാനര, തൈജസ, പ്രാജ്ഞ, തുരീയ. തുരീയ ഒരു നാലാം അവസ്ഥ മാത്രമല്ല; എല്ലാ അവസ്ഥകളുടെയും അടിസ്ഥാനമായ സാക്ഷി-ചൈതന്യം, ശാന്ത-ശിവ-അദ്വൈത പരമസത്യം. ‘അ-ഉ-ം’യും ‘അമാത്ര’വും എന്ന നിലയിൽ ഓം ധ്യാനം ആത്മ-ബ്രഹ്മ ഐക്യജ്ഞാനത്തിലൂടെ മോക്ഷത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.
Mudgala
മുദ്ഗല ഉപനിഷത് അഥർവവേദവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു സംക്ഷിപ്ത ഉപനിഷത്താണ്. വേദാന്തത്തിന്റെ കേന്ദ്രനിഗമനം—ആത്മാ‑ബ്രഹ്മ ഐക്യം—ഇത് സാരമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ബാഹ്യകർമ്മകാണ്ഡത്തേക്കാൾ അന്തർമുഖജ്ഞാനത്തെ മുൻനിർത്തി, യഥാർത്ഥ ‘ഞാൻ’ ദേഹം‑മനം‑ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അല്ല; സ്വയംപ്രകാശ സാക്ഷി‑ചൈതന്യമാണ് എന്ന് പറയുന്നു. ബന്ധത്തിന്റെ കാരണം അവിദ്യ/അധ്യാസം—ആത്മാവിൽ കർത്തൃത്വ‑ഭോക്തൃത്വവും പരിമിതത്വവും ആരോപിക്കുന്നത്. വിവേകം (നിത്യ‑അനിത്യ വിവേചനം, ദ്രഷ്ടാ‑ദൃശ്യം ഭേദം)യും വൈരാഗ്യവും വഴി ഈ തെറ്റായ തിരിച്ചറിവ് നീങ്ങുന്നു. ജ്ഞാനമാണ് മോക്ഷസാധനം; ഫലമായി ഭയം‑ശോകം ശമിച്ച് ശാന്തിയും നിർഭയതയും ലഭിക്കുന്നു.
Mundaka
മുണ്ടക ഉപനിഷത്ത് അഥർവവേദവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രധാന (മുഖ്യ) ഉപനിഷത്തുകളിൽ ഒന്നാണ്. മൂന്ന് മുണ്ടകങ്ങളും അവയുടെ ഖണ്ഡങ്ങളും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന 44 മന്ത്രങ്ങളിൽ, വൈദിക കർമകാണ്ഡത്തിന്റെ പരിമിതഫലങ്ങളെ സൂചിപ്പിച്ച് ബ്രഹ്മവിദ്യയുടെ പരമപ്രാധാന്യം ഇത് സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടക്കത്തിൽ യജ്ഞകർമത്തിൽ നിപുണനായ ശൗനകൻ ഋഷി അങ്കിരസിനെ സമീപിക്കുന്നത്—വേദപരമ്പരയെ നിഷേധിക്കാതെ അതിനെ മോക്ഷജ്ഞാനത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്ന ഉപനിഷദീയ ദൃഷ്ടിയെ വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഇവിടെയുള്ള കേന്ദ്രബോധനം ‘രണ്ട് വിദ്യകൾ’ എന്ന വിഭജനം ആണ്: അപരാ വിദ്യ (വേദങ്ങൾ, വേദാംഗങ്ങൾ, യജ്ഞാദി കർമങ്ങൾ)യും പരാ വിദ്യ (അക്ഷര ബ്രഹ്മത്തെ അറിയിക്കുന്ന ജ്ഞാനം)യും. കർമഫലങ്ങൾ പരിമിതമാണ്; സ്വർഗ്ഗാദി ഫലങ്ങളും പുനർജന്മചക്രത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമുക്തി നൽകുന്നില്ല. പരാ വിദ്യ ആത്മ-ബ്രഹ്മ ഐക്യബോധം നൽകുകയും ഭയം, ശോകം, മരണം എന്നിവയെ അതിക്രമിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അഗ്നിയിൽ നിന്ന് ചിങ്ങാരങ്ങൾ പുറപ്പെടുന്നതുപോലെ ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്ന് ജഗത്ത് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു എന്ന ഉപമയും, ‘ഒരു വൃക്ഷത്തിൽ രണ്ട് പക്ഷികൾ’—ഒന്ന് ഫലം ഭുജിക്കുന്ന ജീവൻ, മറ്റൊന്ന് സാക്ഷിയായ ആത്മാവ്—എന്ന ദൃഷ്ടാന്തവും പ്രസിദ്ധമാണ്. ‘ഉപനിഷത്ത് ധനുസ്സ്, ആത്മാവ് ബാണം, ബ്രഹ്മം ലക്ഷ്യം’ എന്ന ഉപമ ധ്യാനത്തിലെ ഏകാഗ്രതയും അന്തർമുഖതയും ഊന്നിപ്പറയുന്നു. സത്യം വെറും പാണ്ഡിത്യത്തിലോ വാക്ചാതുര്യത്തിലോ ലഭ്യമല്ല; ശ്രദ്ധ, തപസ്, ശുദ്ധി, വൈരാഗ്യം, ശ്രോത്രിയ-ബ്രഹ്മനിഷ്ഠ ഗുരുവിന്റെ ഉപദേശം എന്നിവയിലൂടെ മാത്രമേ ബ്രഹ്മജ്ഞാനം പാകപ്പെടൂ എന്ന് മുണ്ടക ഉപനിഷത്ത് വ്യക്തമാക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇത് വേദാന്ത ജ്ഞാനമാർഗത്തിന്റെ സംക്ഷിപ്തവും ഗൗരവമുള്ളതുമായ മാർഗദർശകമാണ്.
Naadbindu
നാദബിന്ദു ഉപനിഷത്ത് (അഥർവവേദബന്ധിതം) യോഗോപനിഷത്തുകളിൽ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു സംക്ഷിപ്ത ഗ്രന്ഥമാണ്. ‘നാദം’ (അന്തര്മുഖ സൂക്ഷ്മധ്വനി) ‘ബിന്ദു’ (ചിത്ത ഏകാഗ്രതയുടെ ബീജകേന്ദ്രം) എന്നിവയെ ആധാരമാക്കി ധ്യാനം, പ്രാണായാമം, മനോനിഗ്രഹം എന്നിവ വിശദീകരിക്കുന്നു. അന്തഃശ്രവണത്തിലൂടെ മനസ്സ് ക്രമേണ സൂക്ഷ്മമാകുകയും നാദാനുസന്ധാനത്തിലൂടെ വൃത്തികൾ ശമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; അവസാനം ‘അനാഹത നാദ’ അനുഭവം മൗനത്തിൽ ലയിക്കുന്നു. ഈ മൗനം ശൂന്യതയല്ല—ആത്മസ്വരൂപ സാക്ഷാത്കാരവും അദ്വൈത മോക്ഷവും തന്നെയാണ് ലക്ഷ്യം.
Narayana
നാരായണ ഉപനിഷത്ത് (യജുര്വേദബന്ധിതം) ചെറുതായിട്ടും ഗഹനമായ വേദാന്തസാരമാണ് അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. ഇതിൽ നാരായണനെ പരബ്രഹ്മം, സർവ്വവ്യാപക ആധാരം, അന്തര്യാമി ആത്മാവ് എന്നിങ്ങനെ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. സഗുണഭക്തിയും നിർഗുണബ്രഹ്മതത്ത്വവും തമ്മിലുള്ള സമന്വയം ഇതിന്റെ മുഖ്യവിശേഷതയാണ്—ഭഗവാൻ ഉപാസ്യരൂപവും ഗുണാതീത പരമസത്യവും കൂടിയാണ്. സൃഷ്ടി-സ്ഥിതി-പ്രളയങ്ങളെ ഒരേ തത്ത്വത്തിന്റെ പ്രകടനമായി കണ്ട്, നാമസ്മരണം-ജപം-ധ്യാനം എന്നിവയിലൂടെ മോക്ഷമാർഗം സൂചിപ്പിക്കുന്നു।
Niralamba
നിരാലംബ ഉപനിഷത്ത് (അഥർവവേദം) സന്ന്യാസ ഉപനിഷത്തുകളിൽ സംക്ഷിപ്തമായെങ്കിലും ഗൗഢമായ അദ്വൈതഗ്രന്ഥമാണ്. ‘നിരാലംബ’ എന്നത് ബാഹ്യ ആശ്രയങ്ങൾ (സമ്പത്ത്, പദവി) മാത്രമല്ല, അന്തർഗത സൂക്ഷ്മ ആശ്രയങ്ങൾ (ധ്യാനവിഷയം, സിദ്ധികൾ, ആശയപിടിത്തം) പോലും വിട്ട് സ്വയംപ്രകാശ ആത്മ-ബ്രഹ്മത്തിൽ നിലകൊള്ളുക എന്നർത്ഥം. ഇവിടെ സന്ന്യാസം സാമൂഹിക മാറ്റമല്ല; കർത്തൃത്വ-ഭോക്തൃത്വ അഹങ്കാരവും ദേഹാഭിമാനവും ഉപേക്ഷിക്കുന്ന ആത്മപരിവർത്തനമാണ്. ‘നേതി-നേതി’ വിവേചനത്തിലൂടെ ദേഹം-ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ-പ്രാണൻ-മനം-ബുദ്ധി എന്നിവയിൽ നിന്ന് ആത്മാവ് വ്യത്യസ്തമാണെന്ന് കാണിച്ച്, സാക്ഷി ചൈതന്യമാണ് യാഥാർത്ഥ്യമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. ദ്വൈതബോധം ശമിക്കുമ്പോൾ സമത്വം, അസംഗത, അഭയം സ്വാഭാവികമാകുന്നു. മോക്ഷം കർമഫലം അല്ല; അവിദ്യയുടെ ആശ്രയങ്ങൾ വീഴുമ്പോൾ അപരോക്ഷ ആത്മജ്ഞാനമാണ് വിമുക്തി.
Nirvana
നിർവാണ ഉപനിഷത്ത് (പരമ്പരാഗതമായി അഥർവവേദവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നത്) സന്ന്യാസോപനിഷത്തുകളിൽ പ്രധാനപ്പെട്ട ഗ്രന്ഥമാണ്. ഇവിടെ സന്ന്യാസം വെറും ബാഹ്യത്യാഗമല്ല; അഹങ്കാരം, കർത്തൃത്വബോധം, ആസക്തി എന്നിവയുടെ അന്തർത്യാഗമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. 61 മന്ത്രങ്ങളിൽ വേദാന്തസാരം വ്യക്തമാക്കുന്നു: മോക്ഷം നിർമ്മിതഫലം അല്ല; ആത്മാ-ബ്രഹ്മ അഭേദജ്ഞാനമാണ് വിമുക്തി, ബന്ധനം അവിദ്യയും അധ്യാസവും മൂലമാണ്. വസ്ത്രം, ദണ്ഡം തുടങ്ങിയ ബാഹ്യലക്ഷണങ്ങളെ ഗൗണമാക്കി സമത്വം, നിർഭയത, സത്യം, കരുണ, വൈരാഗ്യം എന്നിവ സന്ന്യാസിയുടെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷണങ്ങളായി ഉപദേശിക്കുന്നു. ശ്രവണ-മനന-നിദിധ്യാസനത്തിലൂടെ സാക്ഷി-ചൈതന്യത്തിൽ സ്ഥിരതയും ‘ഞാൻ കർത്താവല്ല’ എന്ന അകർത്രുത്വദൃഷ്ടിയും ദൃഢമാക്കാൻ ഊന്നൽ നൽകുന്നു. അതിനാൽ ‘നിർവാണം’ ജീവന്മുക്തിയായി, ഈ ജീവിതത്തിൽ തന്നെ ആത്മസ്വരൂപനിഷ്ഠയിലൂടെ വെളിവാകുന്ന സത്യമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Paingala
പൈംഗല ഉപനിഷത്ത് (യജുര്വേദ പരമ്പരയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന) ഉത്തരകാലീന ഉപനിഷത്തുകളിൽ ഒരു സംക്ഷിപ്ത അദ്വൈത-വേദാന്ത ഗ്രന്ഥമാണ്. സന്ന്യാസവും ജ്ഞാനവും മോക്ഷത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള മാർഗമാണെന്ന് ഇത് ക്രമബദ്ധമായി പഠിപ്പിക്കുന്നു. മുഖ്യവാദം—ആത്മാവ് ബ്രഹ്മം തന്നെയാണ്; ദേഹം-മനം-ബുദ്ധി എന്നിവയിൽ ‘ഞാൻ’ എന്ന അധ്യാസം അവിദ്യയിൽ നിന്നാണ്, അതിന്റെ നിവൃത്തി ജ്ഞാനത്തിലൂടെയേ സാധ്യമാകൂ. അതിനാൽ മോക്ഷം കർമ്മഫലമായി ‘ഉണ്ടാകുന്നത്’ അല്ല; സത്യബോധത്തിൽ വെളിപ്പെടുന്നതാണ്. ജാഗ്രത്-സ്വപ്ന-സുഷുപ്തി എന്നീ ത്ര്യവസ്ഥാവിചാരവും പഞ്ചകോശ വിവേകവും ഉപയോഗിച്ച് അനുഭവത്തിലെ എല്ലാം അനാത്മമാണെന്നും, സാക്ഷി-ചൈതന്യം മാത്രമാണ് നിത്യവും നിർവികാരവുമെന്നുമാണ് ഉപനിഷത്ത് കാണിക്കുന്നത്. ‘നേതി നേതി’ എന്ന നിഷേധപ്രക്രിയയിലൂടെ അനാത്മധർമ്മങ്ങളെ ഒഴിവാക്കി ആത്മസ്വരൂപത്തിൽ സ്ഥിരത നേടാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. ഇവിടെ സന്ന്യാസം പുറംചിഹ്നമല്ല; കർത്തൃത്വ-ഭോക്തൃത്വ-സ്വാമിത്വ അഹങ്കാരങ്ങളുടെ ത്യാഗമാണ് യഥാർത്ഥ സന്ന്യാസം. വിവേകം, വൈരാഗ്യം, ഷട്സമ്പത്ത്, മുമുക്ഷുത്വം എന്നിവയോടെ ഗുരുവിന്റെ ഉപദേശത്തിൽ ശ്രവണ-മനന-നിധിധ്യാസനം ചെയ്താൽ അപരോക്ഷജ്ഞാനം ഉദിച്ച് അദ്വൈതശാന്തി—മോക്ഷം—സിദ്ധിക്കുന്നു.
Parabrahma
പരബ്രഹ്മ ഉപനിഷത്ത് (അഥർവവേദബന്ധിതം) ലഘു ഉപനിഷത്തുകളിൽ ഒന്നായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ‘പരബ്രഹ്മം’ നാമ‑രൂപങ്ങളെയും ഉപാധികളെയും അതിക്രമിക്കുന്ന നിർഗുണ പരമസത്യമായി ഇത് സംക്ഷിപ്തമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു. മോക്ഷം ബാഹ്യമായി നേടേണ്ട ഒന്നല്ല; ആത്മ‑ബ്രഹ്മ ഐക്യത്തെ നേരിട്ട് അറിയുന്ന ജ്ഞാനമാണ് വിമുക്തി, ബന്ധത്തിന്റെ മൂലം അവിദ്യയാണ്. ‘നേതി‑നേതി’ രീതിയിൽ വസ്തുവത്കരിക്കാവുന്ന എല്ലാ ധാരണകളെയും നിഷേധിച്ച്, ബ്രഹ്മം സ്വയംപ്രകാശ ചൈതന്യമാണെന്നും അറിവിന്റെ അടിസ്ഥാനം അതാണെന്നും ഉപനിഷത്ത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ വിവേകം, വൈരാഗ്യം, ധ്യാനം, ദേഹ‑അഹങ്കാരാസക്തിയുടെ ക്ഷയം എന്നിവയാണ് പ്രധാന साधനകൾ. സന്ന്യാസ‑യോഗവും വേദാന്തചിന്തയും സംഗമിക്കുന്ന പശ്ചാത്തലത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട ഉപദേശാത്മക സംഗ്രഹമായി ഈ ഗ്രന്ഥത്തെ കാണാം; ഇവിടെ സന്ന്യാസം പ്രധാനമായും ആന്തരിക അനാസക്തിയെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.
Paramahansa
പരമഹംസ ഉപനിഷത്ത് (പരമ്പരാഗതമായി അഥർവവേദവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന, സന്ന്യാസ ഉപനിഷത്തുകളിൽ) പരമഹംസ സന്ന്യാസിയുടെ പരമാദർശം സംക്ഷിപ്തമായെങ്കിലും ഗൗരവത്തോടെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. മോക്ഷത്തിന്റെ മുഖ്യസാധനം ആത്മ-ബ്രഹ്മ ഐക്യജ്ഞാനം; ജ്ഞാനോദയത്തിന് ശേഷം ബാഹ്യചിഹ്നങ്ങളും കർമ്മകാണ്ഡവും സാമൂഹിക തിരിച്ചറിവുകളും അഹങ്കാരാശ്രയമാകാം, അതിനാൽ പരമഹംസ അവ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം മാന-അപമാനം, ലാഭ-നഷ്ടം, ശീത-ഉഷ്ണം തുടങ്ങിയ ദ്വന്ദ്വങ്ങളിൽ സമനില പാലിച്ച് ഭിക്ഷയിൽ ജീവിക്കുകയും, സർവ്വഭൂതങ്ങളിലും ഒരേ ആത്മാവിനെ കാണുന്ന ദർശനത്തിൽ നിലകൊള്ളുകയും ചെയ്യുന്നു.
Paramahansaparivrajaka
പരമഹംസപരിവ്രാജക ഉപനിഷത്ത് (അഥർവവേദബന്ധിതം) സന്ന്യാസ ഉപനിഷത്തുകളിൽ സംക്ഷിപ്തമായെങ്കിലും തത്ത്വപരമായി പ്രാധാന്യമുള്ള ഗ്രന്ഥമാണ്. ‘പരമഹംസ-പരിവ്രാജകൻ’—പരമോന്നത നിലയിലെ സഞ്ചാരി സന്ന്യാസി—എന്ന ആദർശത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളും ആചാരവും അന്തർമുഖസ്ഥിതിയും ഇതിൽ നിർവചിക്കുന്നു. ബാഹ്യ കർമകാണ്ഡത്തേക്കാൾ ആത്മവിദ്യ/ജ്ഞാനമാണ് മോക്ഷത്തിന്റെ മുഖ്യസാധനം എന്ന നിലപാടാണ് ഗ്രന്ഥം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത്. യഥാർത്ഥ സന്ന്യാസം വസ്തുത്യാഗം മാത്രമല്ല; ‘മമത’യും ‘അഹങ്കാര’വും ക്ഷയിക്കുന്നതാണെന്ന് ഉപനിഷത്ത് ഊന്നുന്നു. പരമഹംസൻ മാന-അപമാനം, സുഖ-ദുഃഖം, ശീത-ഉഷ്ണം തുടങ്ങിയ ദ്വന്ദ്വങ്ങളിൽ സമതയോടെ നിലകൊള്ളുന്നു; അല്പാഹാരവും അല്പാശ്രയവും കൊണ്ട് ജീവിച്ച് ലോകത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചാലും അസക്തനായി തുടരുന്നു. ഇങ്ങനെ ആത്മ-ബ്രഹ്മ ഐക്യം എന്ന അദ്വൈതദർശനം ജീവിതാചരണമായി മാറ്റുന്ന സംക്ഷിപ്ത മാർഗ്ഗരേഖയാണ് ഈ ഉപനിഷത്ത്.
Prashna
പ്രശ്നോപനിഷത്ത് അഥർവവേദവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മുഖ്യ ഉപനിഷത്തുകളിൽ ഒന്നാണ്. പിപ്പലാദ ഋഷിയുടെ അടുക്കൽ എത്തിയ ആറു ശിഷ്യർ ആറു ഗൗരവമുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ ഉന്നയിക്കുന്ന സംവാദരൂപത്തിലാണ് ഗ്രന്ഥം. ആദ്യം തപസ്, ബ്രഹ്മചര്യം, ശാസനം എന്നിവയിലൂടെ യോഗ്യത ഉറപ്പാക്കണമെന്ന് ഉപനിഷത്ത് ഊന്നിപ്പറയുന്നു; തുടർന്ന് ബ്രഹ്മവിദ്യ ക്രമബദ്ധമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. വൈദിക പ്രതീകങ്ങൾ ഇവിടെ ബാഹ്യകർമ്മത്തിൽ നിന്ന് അന്തർമുഖ ധ്യാനാർത്ഥങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റിവായിക്കുന്നു. ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ കേന്ദ്രവിഷയം ‘പ്രാണവിദ്യ’യാണ്. പ്രാണം വെറും ശ്വാസമല്ല; ഇന്ദ്രിയ-മനോവൃത്തികളും ജീവക്രിയകളും ആശ്രയിക്കുന്ന അധിഷ്ഠാനശക്തിയാണ്. ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ ‘വാദ’ പ്രസംഗത്തിൽ പ്രാണത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘രയി’ (അന്നം/പദാർത്ഥം)യും ‘പ്രാണ’ (ജീവശക്തി)യും എന്ന ദ്വയതത്ത്വം സൃഷ്ടി-പോഷണത്തിന്റെ ദാർശനിക ഘടനയായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു; സൂര്യ-ചന്ദ്ര പ്രതീകങ്ങളും ചേർക്കുന്നു. ഓംകാര (അ-ഉ-ം) ഉപാസനയുടെ നിലകൾ, ജാഗ്രത്-സ്വപ്ന-സുഷുപ്തി അവസ്ഥകളിലെ ചൈതന്യവിശകലനം, ‘ഷോഡശ കല’ സിദ്ധാന്തം എന്നിവ മുഖ്യമാണ്. വ്യക്തിയിലെ ഘടകങ്ങൾ അക്ഷരബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച് അതിലേയ്ക്ക് ലയിക്കുന്നു എന്ന ജ്ഞാനം മരണഭയം അതിക്രമിച്ച് മോക്ഷത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.
Sanyasa
സന്ന്യാസ ഉപനിഷത്ത് (അഥർവവേദബന്ധിതം) സന്ന്യാസത്തെ ബ്രഹ്മജ്ഞാനത്തിലേക്കുള്ള നേരിട്ടുള്ള മാർഗമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. കർമ്മഫലങ്ങളുടെ നാശ്വരതയ്ക്കെതിരെ ആത്മ–ബ്രഹ്മ അദ്വൈതബോധം തന്നെയാണ് മോക്ഷഹേതുവെന്ന് ഇത് ഊന്നിപ്പറയുന്നു. വൈരാഗ്യം, ത്യാഗം, ശമ–ദമം, അഹിംസ, സത്യം, സമദർശനം എന്നിവ പ്രധാനമാണ്. ദണ്ഡം, കമണ്ഡലു, ഭിക്ഷ, അൽപപരിഗ്രഹം തുടങ്ങിയ ബാഹ്യചിഹ്നങ്ങൾ സഹായക ശാസനകൾ മാത്രം; യഥാർത്ഥ സന്ന്യാസം ‘ഞാൻ–എന്റെ’ എന്ന അഭിമാനത്തിന്റെ ക്ഷയവും ആത്മനിഷ്ഠയും ആണ്. യജ്ഞത്തിന്റെ അന്തർമുഖീകരണം (പ്രാണ–മനസ്സിനെ അഗ്നിയായി കാണൽ) വേദപരമ്പരയുമായി സന്ന്യാസത്തിന്റെ ദാർശനിക സമന്വയം വ്യക്തമാക്കുന്നു.
Sarvasara
സർവസാര ഉപനിഷത്ത് അഥർവവേദവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ലഘു ഉപനിഷത്താണ്; വേദാന്തത്തിന്റെ ‘സാരം’ സംക്ഷിപ്തമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ കേന്ദ്രബോധനം അദ്വൈതം—ആത്മാവും ബ്രഹ്മവും അഭിന്നം; പരമസത്യം ഏകമാണ്. ബന്ധനം യാഥാർത്ഥ്യമായ ശൃംഖലയല്ല; അവിദ്യ/അധ്യാസം മൂലമുള്ള ഭ്രമം. മോക്ഷം പുതുതായി ഉണ്ടാകുന്നതല്ല; അജ്ഞാനനിവൃത്തിയിലൂടെ സ്വരൂപജ്ഞാനം തെളിയുന്നതാണ്. ദേഹം-ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ-മനം-ബുദ്ധി എന്നിവ അനാത്മമാണെന്ന് വിവേകത്തോടെ കാണിച്ച്, പഞ്ചകോശവും ജാഗ്രത്-സ്വപ്ന-സുഷുപ്തി അവസ്ഥകളും വിശകലനം ചെയ്ത് ‘സാക്ഷി’ ചൈതന്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു—എല്ലാം കാണുന്ന ദ്രഷ്ടാവ്, പക്ഷേ സ്വയം മാറ്റമില്ലാത്തത്. ‘നെതി നെതി’ രീതിയിൽ എല്ലാ വസ്തുനിഷ്ഠ തിരിച്ചറിവുകളും നിഷേധിച്ച് ശുദ്ധ സ്വപ്രകാശ ചൈതന്യത്തിൽ നിലകൊള്ളാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. ഇവിടെ ജ്ഞാനമാണ് മോക്ഷസാധനം; വൈരാഗ്യവും അന്തർമുഖസാധനയും സഹായകങ്ങൾ. ശ്രവണ-മനന-നിദിധ്യാസനത്തിലൂടെ സ്ഥിരബോധവും ആസക്തി-ഭയം-ഇച്ഛകളുടെ ശമനവും—ഇതാണ് ഉപനിഷത്തിന്റെ പ്രായോഗികസാരം.
Shvetashvatara
ശ്വേതാശ്വതര ഉപനിഷത്ത് (കൃഷ്ണ യജുര്വേദബന്ധിതം) ആറു അധ്യായങ്ങളിൽ ഉപനിഷദീയ ബ്രഹ്മവിദ്യയെ യോഗവും ഈശ്വരഭക്തിയും ഉള്ള വ്യക്തമായ ഭാഷയോടെ സംയോജിപ്പിക്കുന്നു. ലോകവും ജീവനും ബന്ധിതമാകുന്നതിന്റെ മൂലകാരണം എന്ത് എന്ന ചോദ്യം ഉയർത്തി, സ്വഭാവം, കാലം, നിയതി മുതലായ ഏകകാരണമതങ്ങളെ വിമർശിച്ച്, അന്തര്യാമിയും സർവാതീതനുമായ പരമതത്ത്വത്തെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘ഒരു വൃക്ഷത്തിൽ രണ്ട് പക്ഷികൾ’ എന്ന രൂപകം ഭോഗിക്കുന്ന ജീവനും സാക്ഷിയായ ആത്മാവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം കാണിക്കുന്നു; സാക്ഷിചൈതന്യത്തിലേക്ക് തിരിയുന്നതാണ് ആസക്തിജന്യ ദുഃഖത്തിൽ നിന്ന് മോചനമെന്ന സൂചന. രുദ്ര–ശിവനെ പരമേശ്വരനായി സ്തുതിക്കുന്നു—മായയുടെ അധിപതി, ഗുണങ്ങളുടെ നിയന്താവ്, ശരണദാതാവ്—എന്നാൽ അന്തിമസത്യം നിരുപാധികവും സർവവ്യാപിയുമായ ബ്രഹ്മമാണെന്ന ഉപനിഷദീയ നിലപാട് നിലനിൽക്കുന്നു. ധ്യാനം, പ്രാണസംയമം, മനോനിഗ്രഹം തുടങ്ങിയ യോഗസാധനകൾ ജ്ഞാനത്തോടൊപ്പം അവതരിപ്പിക്കുന്നു; ഗുരു–ശിഷ്യ പരമ്പര, ശ്രദ്ധ, ഭക്തി എന്നിവ മോക്ഷമാർഗത്തിൽ അനിവാര്യമെന്ന് ഊന്നുന്നു. അതിനാൽ ശ്വേതാശ്വതര ഉപനിഷത്ത് വേദാന്തം–യോഗം–ഈശ്വരോപാസന എന്നിവയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന പ്രധാന സേതുഗ്രന്ഥമാണ്.
Sita
സീതാ ഉപനിഷത്ത് (അഥർവവേദബന്ധിതം, ശാക്ത ഉപനിഷദ് പരമ്പരയിൽ) രാമായണത്തിലെ സീതയെ വെറും ആദർശ പതിവ്രതയായി മാത്രമല്ല, പരാശക്തിയും ബ്രഹ്മസ്വരൂപിണിയുമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. സ്തുതിമയമായ ഭാഷയിൽ ആത്മൻ, ബ്രഹ്മൻ, മോക്ഷം എന്നീ വേദാന്ത തത്ത്വങ്ങൾ ദേവീകേന്ദ്രമായി വിശദീകരിക്കുന്നു. ചരിത്രപരമായി പുരാണ/ഇതിഹാസ ദേവതകളെ ഉപനിഷദീയ-വേദാന്ത ദൃഷ്ടിയിൽ പുനർവായന ചെയ്യുന്ന പ്രവണതയുടെ ഭാഗമാണ് ഇത്. ഇവിടെ ശാക്ത–വൈഷ്ണവ സമന്വയം വ്യക്തമാണ്: സീത രാമനോട് അവിഭാജ്യമായിരിക്കുമ്പോഴും, സൃഷ്ടി-സ്ഥിതി-ലയങ്ങളുടെ ശക്തിയുമവളാണ്. തത്ത്വപരമായി സീതയെ സർവ്വവ്യാപിയായ സാക്ഷി-ചൈതന്യമായി, അന്തരാത്മയായി, ബ്രഹ്മശക്തിയായി തിരിച്ചറിയുന്നു. സീതാ-ബ്രഹ്മ ജ്ഞാനം ഭയം, ദുഃഖം, ബന്ധനം എന്നിവ നീക്കുന്നു; ഭക്തി (സ്മരണം, സ്തുതി) ജ്ഞാനമായി പരിപക്വമായി മോക്ഷസാധനമാകുന്നു. അതിനാൽ സീതാ ഉപനിഷത്ത് സ്ത്രീദൈവത്വത്തിന് ഉപനിഷദീയ പ്രതിഷ്ഠ നൽകുകയും ഭക്തി-ജ്ഞാന ഏകത്വത്തിലൂടെ അദ്വൈതാനുഭവത്തിലേക്ക് നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
Skanda
സ്കന്ദ ഉപനിഷത്ത് അതർവവേദബന്ധമുള്ള ശൈവ ഉപനിഷത്തായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. സ്കന്ദൻ/കുമാരൻ/ഗുഹ (കാർത്തികേയൻ) എന്ന ദേവരൂപത്തെ ഉപദേശപ്രതീകമാക്കി ആത്മതത്ത്വം വിശദീകരിക്കുന്നതാണ് ഇതിന്റെ മുഖ്യരീതി. വേദാന്തസാരം: മോക്ഷം കർമ്മസഞ്ചയത്തിലല്ല, ആത്മാവും പരമവും (ശിവ/ബ്രഹ്മം) അഭേദമാണെന്ന ജ്ഞാനത്തിലാണ്. അവിദ്യയാണ് ബന്ധത്തിന്റെ മൂലം; വിവേകജ്ഞാനം അതിനെ ഭേദിക്കുന്ന ഉപായം. സ്കന്ദന്റെ ‘വേൽ’ അജ്ഞാനനാശക ജ്ഞാനത്തിന്റെ ചിഹ്നം; മയൂർ വാസനകളുടെ ജയത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഭക്തി-ഉപാസന അംഗീകരിച്ചാലും, അതിന്റെ പര്യവസാനം അദ്വൈതാനുഭവം—ഉപാസകൻ, ഉപാസ്യം, ഉപാസന പരമാർത്ഥത്തിൽ ഒന്നാകുന്നു—എന്ന തിരിച്ചറിവാണ്.
Taittiriya
തൈത്തിരീയ ഉപനിഷത്ത് കൃഷ്ണ യജുര്വേദത്തിലെ മുഖ്യ ഉപനിഷത്തുകളിലൊന്നാണ്; വള്ളി–അനുവാക ക്രമത്തില് ശാസ്ത്രീയമായി ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ശിക്ഷാവള്ളി’യില് ശുദ്ധോച്ചാരണം, സ്വാധ്യായം, ഗുരുശ്രദ്ധ, നൈതിക ശാസനം എന്നിവ ആത്മജ്ഞാനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു; ‘സത്യം വദ, ധര്മം ചര’ എന്ന സമാവര്ത്തന ഉപദേശം പ്രസിദ്ധമാണ്. ‘ബ്രഹ്മാനന്ദവള്ളി’യില് ‘സത്യം ജ്ഞാനമനന്തം ബ്രഹ്മ’ എന്ന ബ്രഹ്മലക്ഷണം, പഞ്ചകോശ സിദ്ധാന്തം, ആനന്ദ-മീമാംസ എന്നിവയിലൂടെ പരമാനന്ദത്തിന്റെ തത്ത്വവിശകലനം ലഭിക്കുന്നു. ‘ഭൃഗുവള്ളി’യിലെ ഭൃഗു–വരുണ സംവാദം ആവര്ത്തിച്ച അന്വേഷണത്തിലൂടെ ബ്രഹ്മാനുഭവം എങ്ങനെ പാകപ്പെടുന്നു എന്ന് കാണിക്കുന്നു.
Tripura
ത്രിപുര ഉപനിഷത്ത് (പരമ്പരയിൽ അഥർവവേദബന്ധമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു) ശാക്ത ശ്രീവിദ്യാ പാരമ്പര്യത്തിൽ ദേവി ത്രിപുര/ലലിതയെ പരബ്രഹ്മസ്വരൂപമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ദേവി നിർഗുണ ചൈതന്യവും സഗുണ ഉപാസ്യദേവതയും ആണെന്നും, മോക്ഷത്തിന്റെ മർമ്മം ആത്മ–ബ്രഹ്മ (ദേവി) അഭേദജ്ഞാനമാണെന്നും ഇതിന്റെ മുഖ്യബോധനമാണ്. ജാഗ്രത്–സ്വപ്ന–സുഷുപ്തി, ജ്ഞാതാ–ജ്ഞാനം–ജ്ഞേയം, സൃഷ്ടി–സ്ഥിതി–ലയ എന്നീ ത്രയങ്ങളെ ഒരേ ചിത്-ശക്തിയുടെ പ്രകടനങ്ങളായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ശ്രീചക്രം, മന്ത്രം, ധ്യാനം എന്നിവയെ അന്തർമുഖ साधനയായി കാണിച്ച് ഭക്തിയും ജ്ഞാനവും ഏകീകരിച്ച് അദ്വൈതാനുഭവത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.
Turiyateeta
തുരീയാതീത ഉപനിഷത് അഥർവവേദവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സന്ന്യാസ ഉപനിഷത്തുകളിൽ ഒന്നാണ്. മാണ്ഡൂക്യ ഉപനിഷത്തിലെ ‘തുരീയ’ സൂചനയെ പോലും അതിക്രമിച്ച് ‘തുരീയാതീത’—അഥവാ തുരീയ ധാരണയ്ക്കും അതീതമായ—അദ്വൈത ബ്രഹ്മത്തെ ഇത് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. പരമസത്യം ഒരു ‘നാലാം അവസ്ഥ’യല്ല; ജാഗ്രത്‑സ്വപ്ന‑സുഷുപ്തി അവസ്ഥകളുടെ സാക്ഷിയായ സ്വയംപ്രകാശ ചൈതന്യം, അനുഭവവസ്തുവായി പിടിക്കാനാവാത്തത്. ചരിത്രപരമായി ഇത് മധ്യകാല സന്ന്യാസ പാരമ്പര്യവും അദ്വൈത വേദാന്തത്തിന്റെ പരിപക്വ വ്യാഖ്യാനങ്ങളും വളർന്ന പശ്ചാത്തലത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട സംക്ഷിപ്ത ധ്യാനസൂത്രമായി മനസ്സിലാക്കാം. ഏകവാക്യ/ഏകശ്ലോക രൂപം നിദിധ്യാസനത്തിന് അനുയോജ്യം. പ്രധാന ഉപദേശങ്ങൾ: ‘നേതി നേതി’ വഴി സൂക്ഷ്മ ആശക്തിയെയും നീക്കം ചെയ്യൽ, കർത്തൃത്വ‑ഭോക്തൃത്വ ഭാവങ്ങളുടെ ലയം, ദ്വന്ദ്വാതീത സമത്വം, ആത്മ‑ബ്രഹ്മ അഭേദജ്ഞാനത്തിലൂടെ ജീവന്മുക്തി. സന്ന്യാസത്തിന്റെ സാരം ബാഹ്യത്യാഗമല്ല; അന്തർഅസംഗത്വം.
Vajrasuchika
വജ്രസൂചിക ഉപനിഷത്ത് (അഥർവവേദബന്ധിതം) വെറും ഒൻപത് മന്ത്രങ്ങളിൽ ‘ബ്രാഹ്മണൻ ആര്?’ എന്ന ചോദ്യം അത്യന്തം തീക്ഷ്ണമായി പരിശോധിക്കുന്നു. ‘വജ്ര-സൂചി’ എന്നത് വജ്രംപോലെ മൂർച്ചയുള്ള സൂചി—ഭ്രമവും സാമൂഹിക അഹങ്കാരവും തുളച്ച്, ബ്രാഹ്മണത്വം ജനനം, ഗോത്രം, ശരീരം, കർമകാണ്ഡം അല്ലെങ്കിൽ വെറും ശാസ്ത്രപാണ്ഡിത്യം എന്നിവയാൽ നിർണ്ണയിക്കപ്പെടില്ലെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഗ്രന്ഥം ‘നേതി-നേതി’ രീതിയിൽ ബാഹ്യ മാനദണ്ഡങ്ങളെ നിരസിക്കുന്നു: ശരീരം നശ്വരവും എല്ലാവർക്കും സമാനവും; കർമങ്ങൾ പരിമിത ഫലമേ നൽകൂ; ശാസ്ത്രജ്ഞാനം ആത്മസാക്ഷാത്കാരമായി മാറാത്തപക്ഷം അപൂർണ്ണം. അവസാനം ആത്മ/ബ്രഹ്മത്തെ അറിഞ്ഞ്, രാഗദ്വേഷം, അഹങ്കാരം, ആസക്തി എന്നിവയിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായി സത്യം, സമത്വം, കരുണ എന്നിവയിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനെയാണ് യഥാർത്ഥ ബ്രാഹ്മണൻ എന്ന് പറയുന്നു. ഈ ഉപനിഷത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം തത്ത്വചിന്തയോടൊപ്പം നൈതിക-സാമൂഹികവുമാണ്. എല്ലാവരിലും ഒരേ ആത്മാവാണെങ്കിൽ വംശാധിഷ്ഠിത ശ്രേഷ്ഠതയുടെ അവകാശവാദം തർക്കസഹമല്ല. വജ്രസൂചിക ഉപനിഷത്ത് ബ്രാഹ്മണത്വത്തെ ജ്ഞാനവും ആചാരവും അടിസ്ഥാനമാക്കി പുനർനിർവചിച്ച്, മോക്ഷമാർഗത്തിൽ ആത്മവിദ്യയുടെ പ്രാധാന്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Yagyavalkya
യാജ്ഞവൽക്യ ഉപനിഷത്ത് ശുക്ല യജുര്വേദപരമ്പരയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഉത്തരകാലീന ഉപനിഷത്തുകളിൽ ഒന്നാണ്. കര്മ്മകാണ്ഡത്തെ ചിത്തശുദ്ധിക്ക് സഹായകമെന്നു അംഗീകരിച്ചാലും, മോക്ഷത്തിന് നിർണായകമായ ഉപായം ജ്ഞാനം (ആത്മവിദ്യ) തന്നെയാണെന്ന് ഇത് ഊന്നിപ്പറയുന്നു. ബാഹ്യയജ്ഞത്തിന്റെ പ്രതീകങ്ങളെ അന്തർമുഖസാധനയായി മാറ്റി ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം, ധ്യാനം, വൈരാഗ്യം എന്നിവയെ ‘അന്തര്യജ്ഞം’ ആയി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഇവിടെ ആത്മാവ് സ്വപ്രകാശമായ സാക്ഷി, അവികാരസ്വരൂപം; ജാഗ്രത്-സ്വപ്ന-സുഷുപ്തി എന്നീ മൂന്ന് അവസ്ഥകളിലും അത് ഏകമാണെന്ന് പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ദേഹം-മനം-കർതൃത്വം എന്നിവയോടുള്ള താദാത്മ്യഭ്രമം (അധ്യാസം) ബന്ധത്തിന്റെ മൂലം; അതിന്റെ നിവൃത്തിയും സ്വസ്വരൂപസ്ഥിതിയും തന്നെയാണ് മോക്ഷം. സന്ന്യാസം സാമൂഹിക ആശ്രമമാറ്റം മാത്രമല്ല; അഹങ്കാര-മമകാരത്യാഗം എന്ന അന്തർത്ഥമാണ്. ജീവന്മുക്തന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ—സമത്വം, നിർഭയത്വം, അസംഗത, കരുണ—എന്നിവയും വിവേക-വൈരാഗ്യവും മനോനിഗ്രഹവും അനിവാര്യമാണെന്നും ഗ്രന്ഥം വ്യക്തമാക്കുന്നു.
Yogatattva
യോഗതത്ത്വ ഉപനിഷത്ത് (കൃഷ്ണ യജുര്വേദബന്ധിതം) യോഗോപനിഷത്തുകളില് പ്രധാന ഗ്രന്ഥമാണ്. യോഗത്തെ വെറും ശരീരാഭ്യാസമല്ല, ആത്മജ്ഞാനവും മോക്ഷവും ലക്ഷ്യമാക്കുന്ന അന്തർമുഖ സാധനയായി ഇത് അവതരിപ്പിക്കുന്നു. പ്രാണായാമം, നാഡീശുദ്ധി എന്നിവ ചിത്തസ്ഥൈര്യത്തിനും അന്തഃകരണശുദ്ധിക്കും മുഖ്യ ഉപായങ്ങളാണെന്ന് ഉപനിഷത്ത് പറയുന്നു. സൂക്ഷ്മശരീര ധാരണ—ഇഡാ, പിംഗലാ, സുഷുമ്നാ നാഡികള്—കുണ്ഡലിനീശക്തിയുടെ ജാഗരണം/ഊര്ധ്വഗമനം എന്നിവ പ്രധാന വിഷയങ്ങളാണ്. പ്രത്യാഹാരം, ധാരണ, ധ്യാനം, സമാധി എന്നീ ഘട്ടങ്ങളിലൂടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും ഉള്ളിലേക്ക് മടങ്ങി ആത്മാനുഭവത്തിന് പാകപ്പെടുന്നു. നാദം (അന്തരധ്വനി), ജ്യോതി (അന്തരപ്രകാശം) തുടങ്ങിയ അനുഭവങ്ങള് സാധനയുടെ സൂചനകള് മാത്രമാണ്; അന്തിമ ലക്ഷ്യമല്ല. അന്തിമ ബോധനം: അവിദ്യാനിവൃത്തി, ദ്വൈതാതീത ആത്മസാക്ഷാത്കാരം, ജീവന്മുക്തി.
Yokakundalini
യോഗകുണ്ഡലിനി ഉപനിഷദ് (അഥർവവേദ പരമ്പര) യോഗോപനിഷത്തുകളിൽ പ്രധാനപ്പെട്ട ഗ്രന്ഥമാണ്. വേദാന്തത്തിലെ ആത്മ–ബ്രഹ്മ ഐക്യം കുണ്ഡലിനി-യോഗസാധനയിലൂടെ അനുഭവമായി സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നതാണ് ഇതിന്റെ ലക്ഷ്യം. ശരീരത്തെ തടസ്സമല്ല, ‘സാധന-ശരീരം’ ആയി കാണുകയും നാഡീശുദ്ധി, പ്രാണായാമം, ബന്ധ-മുദ്രകൾ, ധ്യാനം എന്നിവയിലൂടെ ചിത്തത്തെ അന്തർമുഖമാക്കാൻ ഉപദേശിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. കുണ്ഡലിനി-ശക്തിയുടെ ജാഗരണം സുഷുമ്നയിൽ പ്രാണപ്രവാഹം സ്ഥിരപ്പെടുത്തി ചക്രങ്ങളിലൂടെ ഉയർന്ന് സഹസ്രാരത്തിൽ മനോലയ/സമാധിയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. നാദാനുസന്ധാനത്തിലൂടെ വികല്പങ്ങൾ ശമിച്ച് ആത്മസ്വരൂപജ്ഞാനം ദൃഢമാകുന്നു; അവിദ്യാനിവൃത്തിയിലൂടെ മോക്ഷം—ഇതാണ് ഉപനിഷത്തിന്റെ മുഖ്യസാരം।