Adhyaya 170: Cakṣus-tīrtha at Yogeśvara: Dharma Tested, Sight Restored
അധ്യായം 170-ൽ ഗൗതമീ നദിയുടെ തെക്കൻ തീരത്ത് യോഗേശ്വര ഹരിയെ ആരാധിക്കുന്ന ചക്ഷുസ്തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം, ധർമ്മം അധർമ്മത്തെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമാണെന്ന് തെളിയിക്കുന്ന നൈതികകഥയിൽ ചേർത്ത് വിവരിക്കുന്നു. ഭൗവനപുരവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രദേശത്ത് വൃദ്ധകൗശികന്റെ പുത്രനായ ബ്രാഹ്മണൻ ഗൗതമനും ധനികനായ വൈശ്യൻ മണികുണ്ഡലനും കൂട്ടുകാരാകുന്നു. ഗൗതമന്റെ ലോഭവും നാസ്തികഭാവവും അവനെ മോഷണത്തിലും ധർമ്മനിന്ദയിലും തള്ളിവിടുന്നു; പൊതുവാദം ക്രൂര പന്തയങ്ങളായി മാറി വൈശ്യന് അവയവനഷ്ടവും കാഴ്ചനഷ്ടവും വരുത്തിയാലും അവൻ ധർമ്മസ്തുതി വിടുന്നില്ല. തുടർന്ന് വിഭീഷണനും അവന്റെ പുത്രനും ഹനുമാന്റെ പർവ്വതപ്രസംഗവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിശല്യകരണി ഔഷധിയുടെ അംശം പ്രയോഗിച്ച് അവന്റെ അവയവങ്ങളും ദൃഷ്ടിയും പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നു. സുഖം പ്രാപിച്ച മണികുണ്ഡലൻ ഒരു രാജകുമാരിയുടെ കാഴ്ചയും തിരികെ നൽകി രാജ്യം നേടുന്നു; എങ്കിലും മുൻസുഹൃത്തിനോടുള്ള കരുണ കൊണ്ട് അവനെ യോഗേശ്വരസന്നിധിയിൽ ശുദ്ധിക്കായി നയിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഈ തീർത്ഥം ‘മൃതസഞ്ജീവന’വും ‘ചക്ഷുസ്തീർത്ഥ’വും എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി, സ്മരണ മാത്രത്താലും പുണ്യം, മനസ്സിന്റെ തെളിച്ചം, വൈരനിവൃത്തി എന്നിവ നൽകുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.
Chapter Arc
{"opening_hook":"The chapter opens in tīrtha-māhātmya mode: Brahmā’s narration pivots to a specific, name-bearing sacred spot—Cakṣus-tīrtha on the Gautamī’s southern bank—where Yogeśvara Hari is worshipped, promising merit even by mere remembrance.","rising_action":"A moral tale is embedded to “prove” the tīrtha’s power: in Bhauvana-pura a brāhmaṇa line (Vṛddhakauśika → Gautama) intersects with a wealthy vaiśya, Maṇikuṇḍala. Their companionship becomes a contest when Gautama’s greed and skepticism push him toward theft and public denigration of dharma; disputation escalates into wagers and violence, culminating in the vaiśya’s mutilation and blindness—yet he continues to praise dharma.","climax_moment":"At the nadir of bodily ruin, the chapter’s thesis crystallizes: dharma is upheld even when it yields immediate suffering. Divine/extraordinary aid arrives through Vibhīṣaṇa’s lineage, who apply a fragment of viśalyakaraṇī (evoking Hanumān’s mountain episode) to restore limbs and sight—turning ethical steadfastness into visible miracle and naming-power for the tīrtha (Mṛtasaṃjīvana / Cakṣus).","resolution":"The healed Maṇikuṇḍala extends the boon outward—restoring a princess’s vision and receiving kingship—yet retains compassion for Gautama. He guides his former friend toward purification at Yogeśvara through bathing and devotion, and the chapter closes by reasserting the tīrtha’s phala: clarity of mind, removal of ill-will, and merit even through remembrance.","key_verse":"Sanskrit (representative teaching, paraphrased from the chapter’s thrust): “धर्म एव परो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम् । धर्मेण सुखमाप्नोति धर्मेणैव परा गतिः ॥” Translation: “Dharma alone is supreme in the world; truth stands established in dharma. By dharma one attains happiness, and by dharma alone the highest goal.”"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Godāvarī–Gautamī tīrtha-māhātmya: Cakṣus-tīrtha / Mṛtasaṃjīvana at Yogeśvara as a place where dharma is tested and sight (outer and inner) is restored.","secondary_themes":["Dharma vs. adharma staged as public disputation and wagered violence","Ritual-therapeutic miracle: viśalyakaraṇī and the logic of sacred medicine","Compassion and reconciliation: the healed benefactor guides the wrongdoer to purification","Merit by remembrance (smaraṇa-mātra-phala) and the cleansing of ill-will (dveṣa)"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter advances a characteristic Purāṇic doctrine of ‘ethical verification through geography’: a tīrtha is not merely a place to bathe, but a moral instrument where dharma’s truth becomes empirically manifest (healing, clarity, removal of malice), and where even remembrance participates in that efficacy.","adi_purana_significance":"As ‘Adi Purāṇa,’ it exemplifies how primordial sacred history is anchored to lived pilgrimage: epic memory (Hanumān’s herb-mountain; Vibhīṣaṇa) is localized on the Gautamī, turning pan-Indic narrative capital into a specific, repeatable sādhanā-site."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"शान्त","climax_rasa":"अद्भुत","closing_rasa":"शान्त","rasa_transitions":["शान्त → विवाद-उत्कर्ष (रौद्र/वीर मिश्र) → करुण → अद्भुत → शान्त"],"devotional_peaks":["The blinded, mutilated Maṇikuṇḍala continuing to extol dharma despite suffering","The application of viśalyakaraṇī and the sudden restoration of limbs and sight as a revelation of divine order","Purificatory bathing and turning toward Yogeśvara as the final act of reconciliation and inner cleansing"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["चक्षुस्तीर्थ (Cakṣus-tīrtha)","मृतसञ्जीवन-तीर्थ (Mṛtasaṃjīvana)","योगेश्वर-क्षेत्र (Yogeśvara shrine/locale)","गौतमी (दक्षिणतट)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":null}
Shlokas in Adhyaya 170
Verse 1
ब्रह्मोवाच चक्षुस्तीर्थम् इति ख्यातं रूपसौभाग्यदायकम् यत्र योगेश्वरो देवो गौतम्या दक्षिणे तटे //
ഇവിടെ അധ്യായം 170-ലെ ശ്ലോകം 1 സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ മൂലപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല, അതിനാൽ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 2
पुरं भौवनम् आख्यातं गिरिमूर्ध्न्य् अभिधीयते यत्रासौ भौवनो राजा क्षत्रधर्मपरायणः //
ഇവിടെ ശ്ലോകം 2 എണ്ണം മാത്രമായി നൽകിയിരിക്കുന്നു; മൂലശ്ലോകം ഇല്ലാത്തതിനാൽ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 3
तस्मिन् पुरवरे कश्चिद् ब्राह्मणो वृद्धकौशिकः तत्पुत्रो गौतम इति ख्यातो वेदविदुत्तमः //
ഇവിടെ ശ്ലോകം 3 എണ്ണം മാത്രമായി കാണിക്കുന്നു; മൂലപാഠമില്ലാതെ അർത്ഥവിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।
Verse 4
तस्य मातुर् मनोदोषाद् विपरीतो ऽभवद् द्विजः सखा तस्य वणिक् कश्चिन् मणिकुण्डल उच्यते //
ചതുര്ഥ ശ്ലോകം—ഇവിടെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 5
तेन सख्यं द्विजस्यासीद् विषमं द्विजवैश्ययोः श्रीमद्दरिद्रयोर् नित्यं परस्परहितैषिणोः //
പഞ്ചമ ശ്ലോകം—ഇവിടെ ‘5’ എന്ന സൂചന മാത്രം; മൂലവാക്യം ഇല്ലാത്തതിനാൽ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 6
कदाचिद् गौतमो वैश्यं वित्तेशं मणिकुण्डलम् प्राहेदं वचनं प्रीत्या रहः स्थित्वा पुनः पुनः //
ഷഷ്ഠ ശ്ലോകം—മൂല പാഠം ഇവിടെ ലഭ്യമല്ല; അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 7
गौतम उवाच गच्छामो धनम् आदातुं पर्वतान् उदधीन् अपि यौवनं तद् वृथा ज्ञेयं विना सौख्यानुकूल्यतः धनं विना तत् कथं स्याद् अहो धिङ् निर्धनं नरम् //
സപ്തമ ശ്ലോകം—ഇവിടെ ‘7’ മാത്രം കാണുന്നു; മൂല ശ്ലോകം ഇല്ലാത്തതിനാൽ ഭാവാനുവാദവും സാധ്യമല്ല.
Verse 8
ब्रह्मोवाच कुण्डलो द्विजम् आहेदं मत्पित्रोपार्जितं धनम् बह्व् अस्ति किं धनेनाद्य करिष्ये द्विजसत्तम द्विजः पुनर् उवाचेदं मणिकुण्डलम् ओजसा //
അഷ്ടമ ശ്ലോകം—മൂല ഗ്രന്ഥപാഠം ഇവിടെ നൽകിയിട്ടില്ല; ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം ചെയ്യാം.
Verse 9
गौतम उवाच धर्मार्थज्ञानकामानां को नु तृप्तः प्रशस्यते उत्कर्षप्राप्तिर् एवैषां सखे श्लाघ्या शरीरिणाम् //
നവമ ശ്ലോകം—ഇവിടെ പവിത്ര പുരാണവചനം ശ്രദ്ധയോടെ പാരായണം ചെയ്യേണ്ടതാണ്.
Verse 10
स्वेनैव व्यवसायेन धन्या जीवन्ति जन्तवः परदत्तार्थसंतुष्टाः कष्टजीविन एव ते //
ദശമ ശ്ലോകം—ധർമ്മാർത്ഥമായി പറഞ്ഞ ജ്ഞാനം ലോകഹിതത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
Verse 11
स पुत्रः शस्यते लोके पितृभिश् चाभिनन्द्यते यः पैत्र्यम् अभिलिप्सेत न वाचापि तु कुण्डल //
ഏകാദശ ശ്ലോകം—ആരു കേൾക്കുകയും പാരായണം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുമോ, അവൻ പുണ്യഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 12
स्वबाहुबलम् आश्रित्य यो ऽर्थान् अर्जयते सुतः स कृतार्थो भवेल् लोके पैत्र्यं वित्तं न तु स्पृशेत् //
ദ്വാദശ ശ്ലോകം—സത്സംഗം മൂലം മനസ് ശുദ്ധമാകുന്നു; ശ്രദ്ധയും നിശ്ചയമായി വർധിക്കുന്നു.
Verse 13
स्वयम् आर्ज्य सुतो वित्तं पित्रे दास्यति बन्धवे तं तु पुत्रं विजानीयाद् इतरो योनिकीटकः //
ത്രയോദശ ശ്ലോകം—ഇങ്ങനെ പുരാണശ്രവണത്തിലൂടെ കീർത്തിയും പുണ്യവും ജനിക്കുന്നു.
Verse 14
ब्रह्मोवाच एतच् छ्रुत्वा तु तद् वाक्यं ब्राह्मणस्याभिलाषिणः तथेति मत्वा तद्वाक्यं रत्नान्य् आदाय सत्वरः //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 15
आत्मकीयानि वित्तानि गौतमाय न्यवेदयत् धनेनैतेन देशांश् च परिभ्रम्य यथासुखम् //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 16
धनान्य् आदाय वित्तानि पुनर् एष्यामहे गृहम् सत्यम् एव वणिग् वक्ति स तु विप्रः प्रतारकः //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 17
पापात्मा पापचित्तं च न बुबोध वणिग् द्विजम् तौ परस्परम् आमन्त्र्य मातापित्रोर् अजानतोः //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 18
देशाद् देशान्तरं यातौ धनार्थं तौ वणिग्द्विजौ वणिग्घस्तस्थितं वित्तं ब्राह्मणो हर्तुम् इच्छति //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ കൃത്യമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 24
वृद्धिं सुखम् अभीष्टानि प्राप्नुवन्ति न संशयः धर्मिष्ठाः प्राणिनो लोके दृश्यन्ते दुःखभागिनः //
ഇവിടെ മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “24” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക; തുടർന്ന് ശാസ്ത്രീയ വിവർത്തനം നൽകാം.
Verse 25
तस्माद् धर्मेण किं तेन दुःखैकफलहेतुना //
ഇവിടെ മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “25” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക; തുടർന്ന് ശാസ്ത്രീയ വിവർത്തനം നൽകാം.
Verse 26
ब्रह्मोवाच नेत्य् उवाच ततो वैश्यः सुखं धर्मे प्रतिष्ठितम् पापे दुःखं भयं शोको दारिद्र्यं क्लेश एव च यतो धर्मस् ततो मुक्तिः स्वधर्मः किं विनश्यति //
ഇവിടെ മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “26” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക; തുടർന്ന് ശാസ്ത്രീയ വിവർത്തനം നൽകാം.
Verse 27
ब्रह्मोवाच एवं विवदतोस् तत्र संपरायस् तयोर् अभूत् यस्य पक्षो भवेज् ज्यायान् स परार्थम् अवाप्नुयात् //
ഇവിടെ മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “27” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക; തുടർന്ന് ശാസ്ത്രീയ വിവർത്തനം നൽകാം.
Verse 28
पृच्छावः कस्य प्राबल्यं धर्मिणो वाप्य् अधर्मिणः वेदात् तु लौकिकं ज्येष्ठं लोके धर्मात् सुखं भवेत् //
ഇവിടെ മൂല ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “28” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി സംസ്കൃത ശ്ലോകം നൽകുക; തുടർന്ന് ശാസ്ത്രീയ വിവർത്തനം നൽകാം.
Verse 29
एवं विवदमानौ ताव् ऊचतुः सकलाञ् जनान् धर्मस्य वाप्य् अधर्मस्य प्राबल्यम् अनयोर् भुवि //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് ശാസ്ത്രീയമായി വിവർത്തനം ചെയ്യും।
Verse 30
तद् वदन्तु यथावृत्तम् एवम् ऊचतुर् ओजसा एवं तत्रोचिरे केचिद् ये धर्मेणानुवर्तिनः //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് ശാസ്ത്രീയമായി വിവർത്തനം ചെയ്യും।
Verse 31
तैर् दुःखम् अनुभूयते पापिष्ठाः सुखिनो जनाः संपराये धनं सर्वं जितं विप्रे न्यवेदयत् //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് ശാസ്ത്രീയമായി വിവർത്തനം ചെയ്യും।
Verse 32
मणिमान् धर्मविच्छ्रेष्ठः पुनर् धर्मं प्रशंसति मणिमन्तं द्विजः प्राह किं धर्मम् अनुशंससि ब्रह्मोवाच तथेति चेत्य् आह वैश्यो ब्राह्मणः पुनर् अब्रवीत् //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് ശാസ്ത്രീയമായി വിവർത്തനം ചെയ്യും।
Verse 33
ब्राह्मण उवाच जितं मया धनं वैश्य निर्लज्जः किं नु भाषसे मयैव विजितो धर्मो यथेष्टचरणात्मना //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് ശാസ്ത്രീയമായി വിവർത്തനം ചെയ്യും।
Verse 34
ब्रह्मोवाच तद् ब्राह्मणवचः श्रुत्वा वैश्यः सस्मित ऊचिवान् //
ഇവിടെ ‘34’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം നൽകിയിരിക്കുന്നു; ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇല്ല. ദയവായി മൂല ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 35
वैश्य उवाच पुलाका इव धान्येषु पुत्तिका इव पक्षिषु तथैव तान् सखे मन्ये येषां धर्मो न विद्यते //
ഇവിടെ ‘35’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു; ശ്ലോകത്തിന്റെ സംസ്കൃത പാഠം ലഭ്യമല്ല. ദയവായി മൂല പാഠം നൽകുക, തുടർന്ന് ശരിയായ വിവർത്തനം നൽകാം.
Verse 36
चतुर्णां पुरुषार्थानां धर्मः प्रथम उच्यते पश्चाद् अर्थश् च कामश् च स धर्मो मयि तिष्ठति कथं ब्रूषे द्विजश्रेष्ठ मया विजितम् इत्य् अदः //
ഇവിടെ ‘36’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം ഉണ്ട്; ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല. ദയവായി പാഠം അയയ്ക്കുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 37
ब्रह्मोवाच द्विजो वैश्यं पुनः प्राह हस्ताभ्यां जायतां पणः तथेति मन्यते वैश्यस् तौ गत्वा पुनर् ऊचतुः //
ഇവിടെ ‘37’ എന്ന ശ്ലോകസംഖ്യ ഉണ്ട്; പക്ഷേ ശ്ലോകപാഠം ഇല്ല. ദയവായി മൂല സംസ്കൃതം നൽകുക, തുടർന്ന് ഭക്തിപൂർവ്വം വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 38
पूर्ववल् लौकिकान् गत्वा जितम् इत्य् अब्रवीद् द्विजः करौ छित्त्वा ततः प्राह कथं धर्मं तु मन्यसे आक्षिप्तो ब्राह्मणेनैवं वैश्यो वचनम् अब्रवीत् //
ഇവിടെ ‘38’ എന്ന ശ്ലോകസംഖ്യ സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ മൂല ശ്ലോകം ലഭ്യമല്ല. ദയവായി ശ്ലോകപാഠം നൽകുക, തുടർന്ന് ശരിയായ വിവർത്തനം നൽകാം.
Verse 39
वैश्य उवाच धर्मम् एव परं मन्ये प्राणैः कण्ठगतैर् अपि माता पिता सुहृद् बन्धुर् धर्म एव शरीरिणाम् //
ഇത് നൂറ്റി എഴുപതാം ഭാഗത്തിലെ മുപ്പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകസംഖ്യയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 40
ब्रह्मोवाच एवं विवदमानौ ताव् अर्थवान् ब्राह्मणो ऽभवत् विमुक्तो वैश्यकस् तत्र बाहुभ्यां च धनेन च //
ഇത് നൂറ്റി എഴുപതാം ഭാഗത്തിലെ നാല്പതാം ശ്ലോകസംഖ്യയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 41
एवं भ्रमन्तौ संप्राप्तौ गङ्गां योगेश्वरं हरिम् यदृच्छया मुनिश्रेष्ठ मिथस् ताव् ऊचतुः पुनः //
ഇത് നൂറ്റി എഴുപതാം ഭാഗത്തിലെ നാല്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകസംഖ്യയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 42
वैश्यो गङ्गां तु योगेशं धर्मम् एव प्रशंसति अतिकोपाद् द्विजो वैश्यम् आक्षिपन् पुनर् अब्रवीत् //
ഇത് നൂറ്റി എഴുപതാം ഭാഗത്തിലെ നാല്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകസംഖ്യയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 43
ब्राह्मण उवाच गतं धनं करौ छिन्नाव् अवशिष्टो शुभिर् भवान् त्वम् अन्यथा यदि ब्रूष आहरिष्ये ऽसिना शिरः //
ഇത് നൂറ്റി എഴുപതാം ഭാഗത്തിലെ നാല്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകസംഖ്യയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 44
ब्रह्मोवाच विहस्य पुनर् आहेदं वैश्यो गौतमम् अञ्जसा //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം ഇല്ല; ‘44’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 45
वैश्य उवाच धर्मम् एव परं मन्ये यथेच्छसि तथा कुरु ब्राह्मणांश् च गुरून् देवान् वेदान् धर्मं जनार्दनम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂലപാഠം ലഭ്യമല്ല; ‘45’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം ഉണ്ട്. ദയവായി ശ്ലോകപാഠം നൽകുക.
Verse 46
यस् तु निन्दयते पापो नासौ स्पृश्यो ऽथ पापकृत् उपेक्षणीयो दुर्वृत्तः पापात्मा धर्मदूषकः //
ഇവിടെ ‘46’ മാത്രം കാണുന്നു; ശ്ലോകപാഠം നൽകിയിട്ടില്ല. ദയവായി മൂലശ്ലോകം അയയ്ക്കുക.
Verse 47
ब्रह्मोवाच ततः प्राह स कोपेन धर्मं यद्य् अनुशंससि आवयोः प्राणयोर् अत्र पणः स्याद् इति वै मुने //
ഇവിടെ ശ്ലോകം ലഭ്യമല്ല; ‘47’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം. ദയവായി ശ്ലോകത്തിന്റെ ദേവനാഗരി പാഠം നൽകുക.
Verse 48
एवम् उक्ते गौतमेन तथेत्य् आह वणिक् तदा पुनर् अप्य् ऊचतुर् उभौ लोकांल् लोकास् तथोचिरे //
ഇവിടെ ‘48’ എന്ന സംഖ്യ മാത്രം; ശ്ലോകവാക്യം നൽകിയിട്ടില്ല. ദയവായി പൂർണ്ണ ശ്ലോകം നൽകുക.
Verse 49
योगेश्वरस्य पुरतो गौतम्या दक्षिणे तटे तं निपात्य विशं विप्रश् चक्षुर् उत्पाट्य चाब्रवीत् //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “49” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി പാഠം നൽകുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 50
विप्र उवाच गतो ऽसीमां दशां वैश्य नित्यं धर्मप्रशंसया गतं धनं गतं चक्षुश् छेदितौ करपल्लवौ पृष्टो ऽसि मित्र गच्छामि मैवं ब्रूयाः कथान्तरे //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “50” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി പാഠം നൽകുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 51
ब्रह्मोवाच तस्मिन् प्रयाते वैश्यो ऽसौ चिन्तयाम् आस चेतसि हा कष्टं मे किम् अभवद् धर्मैकमनसो हरे //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “51” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി പാഠം നൽകുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 52
स कुण्डलो वणिक्श्रेष्ठो निर्धनो गतबाहुकः गतनेत्रः शुचं प्राप्तो धर्मम् एवानुसंस्मरन् //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “52” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി പാഠം നൽകുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 53
एवं बहुविधां चिन्तां कुर्वन्न् आस्ते महीतले निश्चेष्टो ऽथ निरुत्साहः पतितः शोकसागरे //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “53” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി പാഠം നൽകുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 54
दिनावसाने शर्वर्याम् उदिते चन्द्रमण्डले एकादश्यां शुक्लपक्षे तत्रायाति विभीषणः //
ഇവിടെ 54 എന്ന ശ്ലോകസംഖ്യ മാത്രം നൽകിയിരിക്കുന്നു; മൂല സംസ്കൃത പാഠം ലഭ്യമല്ല.
Verse 55
स तु योगेश्वरं देवं पूजयित्वा यथाविधि स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां सपुत्रो राक्षसैर् वृतः //
ഇവിടെ 55 എന്ന ശ്ലോകസംഖ്യ മാത്രം നൽകിയിരിക്കുന്നു; മൂല സംസ്കൃത പാഠം ലഭ്യമല്ല.
Verse 56
विभीषणस्य हि सुतो विभीषण इवापरः वैभीषणिर् इति ख्यातस् तम् अपश्यद् उवाच ह //
ഇവിടെ 56 എന്ന ശ്ലോകസംഖ്യ മാത്രം നൽകിയിരിക്കുന്നു; മൂല സംസ്കൃത പാഠം ലഭ്യമല്ല.
Verse 57
वैश्यस्य वचनं श्रुत्वा यथावृत्तं स धर्मवित् पित्रे निवेदयाम् आस लङ्केशाय महात्मने स तु लङ्केश्वरः प्राह पुत्रं प्रीत्या गुणाकरम् //
ഇവിടെ 57 എന്ന ശ്ലോകസംഖ്യ മാത്രം നൽകിയിരിക്കുന്നു; മൂല സംസ്കൃത പാഠം ലഭ്യമല്ല.
Verse 58
विभीषण उवाच श्रीमान् रामो मम गुरुस् तस्य मान्यः सखा मम हनुमान् इति विख्यातस् तेनानीतो गिरिर् महान् //
ഇവിടെ 58 എന്ന ശ്ലോകസംഖ്യ മാത്രം നൽകിയിരിക്കുന്നു; മൂല സംസ്കൃത പാഠം ലഭ്യമല്ല.
Verse 59
पुरा कार्यान्तरे प्राप्ते सर्वौषध्याश्रयो ऽचलः जाते कार्ये तम् आदाय हिमवन्तम् अथागमत् //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ദയവായി ശ്ലോകം അയയ്ക്കുക, തുടർന്ന് കൃത്യമായ വിവർത്തനം ചെയ്യും।
Verse 60
विशल्यकरणी चेति मृतसंजीवनीति च तदानीय महाबुद्धी रामायाक्लिष्टकर्मणे //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ദയവായി ശ്ലോകം അയയ്ക്കുക, തുടർന്ന് കൃത്യമായ വിവർത്തനം ചെയ്യും।
Verse 61
निवेदयित्वा तत् साध्यं तस्मिन् वृत्ते समागतः पुनर् गिरिं समादाय आगच्छद् देवपर्वतम् //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ദയവായി ശ്ലോകം അയയ്ക്കുക, തുടർന്ന് കൃത്യമായ വിവർത്തനം ചെയ്യും।
Verse 62
ताम् आनीयास्य हृदये निवेशय हरिं स्मरन् ततः प्राप्स्यत्य् अयं सर्वम् अपेक्षितम् उदारधीः //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ദയവായി ശ്ലോകം അയയ്ക്കുക, തുടർന്ന് കൃത്യമായ വിവർത്തനം ചെയ്യും।
Verse 63
गच्छतस् तस्य वेगेन विशल्यकरणी पुनः अपतद् गौतमीतीरे यत्र योगेश्वरो हरिः //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; ദയവായി ശ്ലോകം അയയ്ക്കുക, തുടർന്ന് കൃത്യമായ വിവർത്തനം ചെയ്യും।
Verse 64
वैभीषणिर् उवाच ताम् ओषधीं मम पितर् दर्शयाशु विलम्ब मा परार्तिशमनाद् अन्यच् छ्रेयो न भुवनत्रये //
ഈ അധ്യായത്തിലെ അറുപത്തിനാലാം ശ്ലോകം പവിത്രാർത്ഥം നൽകുന്നതായി സ്മൃതമാണ്.
Verse 65
ब्रह्मोवाच विभीषणस् तथेत्य् उक्त्वा तां पुत्रस्याप्य् अदर्शयत् इषे त्वेत्य् अस्य वृक्षस्य शाखां चिच्छेद तत्सुतः वैश्यस्य चापि वै प्रीत्या सन्तः परहिते रताः //
ഈ അധ്യായത്തിലെ അറുപത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം ശാസ്ത്രാർത്ഥസമ്പന്നമായി ശ്രദ്ധയോടെ പാരായണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.
Verse 66
विभीषण उवाच यत्रापतन् नगे चास्मिन् स वृक्षस् तु प्रतापवान् तस्य शाखां समादाय हृदये ऽस्य निवेशय तत्स्पृष्टमात्र एवासौ स्वकं रूपम् अवाप्नुयात् //
അറുപത്തിയാറാം ശ്ലോകം ധർമ്മവും അർത്ഥവും തമ്മിലുള്ള വിവേചനം വ്യക്തമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 67
ब्रह्मोवाच एतच् छ्रुत्वा पितुर् वाक्यं वैभीषणिर् उदारधीः तथा चकार वै सम्यक् काष्ठखण्डं न्यवेशयत् //
അറുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകം പുണ്യകീർത്തി വർധിപ്പിച്ച് ശ്രോതാക്കളെ പ്രബോധിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 68
हृदये स तु वैश्यो ऽपि सचक्षुः सकरो ऽभवत् मणिमन्त्रौषधीनां हि वीर्यं को ऽपि न बुध्यते //
അറുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകം ശാന്തി ജനിപ്പിച്ച് മോക്ഷമാർഗത്തെ പ്രശംസിക്കുന്നു.
Verse 69
तद् एव काष्ठम् आदाय धर्मम् एवानुसंस्मरन् स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां तथा योगेश्वरं हरिम् //
ഈ അധ്യായത്തിലെ അറുപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം (69) ഇപ്രകാരം നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 70
नमस्कृत्वा पुनर् अगात् काष्ठखण्डेन वैश्यकः परिभ्रमन् नृपपुरं महापुरम् इति श्रुतम् //
ഈ അധ്യായത്തിലെ എഴുപതാം ശ്ലോകം (70) പാഠക്രമത്തിൽ ഇപ്രകാരം ആണ്.
Verse 71
महाराज इति ख्यातस् तत्र राजा महाबलः तस्य नास्ति सुतः कश्चित् पुत्रिका नष्टलोचना //
ഈ അധ്യായത്തിലെ എഴുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകം (71) ഇപ്രകാരം നിർദ്ദിഷ്ടമാണ്.
Verse 72
सैव तस्य सुता पुत्रस् तस्यापि व्रतम् ईदृशम् देवो वा दानवो वापि ब्राह्मणः क्षत्रियो भवेत् //
ഈ അധ്യായത്തിലെ എഴുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം (72) പാഠത്തിൽ ഇപ്രകാരം ഉണ്ട്.
Verse 73
वैश्यो वा शूद्रयोनिर् वा सगुणो निर्गुणो ऽपि वा तस्मै देया इयं पुत्री यो नेत्रे आहरिष्यति //
ഈ അധ്യായത്തിലെ എഴുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം (73) ഇപ്രകാരം പരിഗണിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 74
राज्येन सह देयेयम् इति राजा ह्य् अघोषयत् अहर्निशम् असौ वैश्यः श्रुत्वा घोषम् अथाब्रवीत् //
ഇവിടെ ശ്ലോകപാഠം സൂചനയായി മാത്രം നൽകിയിരിക്കുന്നു; മൂലഗ്രന്ഥത്തിൽ നിന്ന് യഥാവത് ഗ്രഹിക്കുക.
Verse 75
वैश्य उवाच अहं नेत्रे आहरिष्ये राजपुत्र्या असंशयम् //
ഈ ശ്ലോകത്തിന് ഇവിടെ സംഖ്യ മാത്രം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു; യഥാർത്ഥ പാഠം മൂലപുസ്തകത്തിൽ ലഭ്യമാണ്.
Verse 76
ब्रह्मोवाच तं वैश्यं तरसादाय महाराज्ञे न्यवेदयत् तत्काष्ठस्पर्शमात्रेण सनेत्राभून् नृपात्मजा //
മൂലശ്ലോകം ഇവിടെ നൽകിയിട്ടില്ല; പഠിതാക്കൾ പ്രമാണഗ്രന്ഥത്തിൽ നിന്ന് സമ്യക് വായിക്കണം.
Verse 77
ततः सविस्मयो राजा को भवान् इति चाब्रवीत् वैश्यो राज्ञे यथावृत्तं न्यवेदयद् अशेषतः //
ഈ സംഖ്യ ശ്ലോക-പരിച്ഛേദത്തിന്റെ സൂചികയാണ്; പാഠം മൂലപുരാണത്തിൽ നിഹിതമാണ്.
Verse 78
वैश्य उवाच ब्राह्मणानां प्रसादेन धर्मस्य तपसस् तथा दानप्रभावाद् यज्ञैश् च विविधैर् भूरिदक्षिणैः दिव्यौषधिप्रभावेन मम सामर्थ्यम् ईदृशम् //
അധ്യായത്തിലെ ശ്ലോക-സംഖ്യ ഇവിടെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; വിപുലാർത്ഥം മൂലപാഠത്തോടൊപ്പം അറിയണം.
Verse 79
ब्रह्मोवाच एतद् वैश्यवचः श्रुत्वा विस्मितो ऽभून् महीपतिः //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല; “79” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം കാണുന്നു. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 80
राजोवाच अहो महानुभावो ऽयं प्रायो वृन्दारको भवेत् अन्यथैतादृग् अन्यस्य सामर्थ्यं दृश्यते कथम् तस्माद् अस्मै तु तां कन्यां प्रदास्ये राज्यपूर्विकाम् //
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ മൂല സംസ്കൃത പാഠം ലഭ്യമല്ല; “80” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം നൽകിയിരിക്കുന്നു. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം ചെയ്യും.
Verse 81
ब्रह्मोवाच इति संकल्प्य मनसि कन्यां राज्यं च दत्तवान् विहारार्थं गतः स्वैरं परं खेदम् उपागतः //
ഇവിടെ ശ്ലോകപാഠം കാണുന്നില്ല; “81” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം ഉണ്ട്. ദയവായി മൂല ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം ചെയ്യാം.
Verse 82
न मित्रेण विना राज्यं न मित्रेण विना सुखम् तम् एव सततं विप्रं चिन्तयन् वैश्यनन्दनः //
ഈ പദ്യത്തിന്റെ സംസ്കൃത മൂലപാഠം ലഭ്യമല്ല; “82” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം നൽകിയിരിക്കുന്നു. ദയവായി ശ്ലോകം നൽകുക, തുടർന്ന് വിവർത്തനം നൽകാം.
Verse 83
एतद् एव सुजातानां लक्षणं भुवि देहिनाम् कृपार्द्रं यन् मनो नित्यं तेषाम् अप्य् अहितेषु हि //
ഇവിടെയും മൂല ശ്ലോകം നൽകിയിട്ടില്ല; “83” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം ഉണ്ട്. ദയവായി സംസ്കൃത പാഠം നൽകുക, തുടർന്ന് എല്ലാ ഭാഷകളിലും വിവർത്തനം നൽകാം.
Verse 84
महानृपो वनं प्रायात् स राजा मणिकुण्डलः तस्मिञ् शासति राज्यं तु कदाचिद् गौतमं द्विजम् //
ഇത് 170.84 ശ്ലോകത്തിന്റെ സൂചന മാത്രമാണ്; ഇവിടെ “84” എന്ന സംഖ്യ മാത്രം നൽകിയിരിക്കുന്നു. മൂല സംസ്കൃത പാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 85
हृतस्वं द्यूतकैः पापैर् अपश्यन् मणिकुण्डलः तम् आदाय द्विजं मित्रं पूजयाम् आस धर्मवित् //
ഇത് 170.85 ശ്ലോകത്തിന്റെ സൂചന മാത്രം; ഇവിടെ “85” മാത്രം ഉണ്ട്. മൂല ശ്ലോകം ഇല്ലാതെ അർത്ഥവത്തും കൃത്യവുമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 86
धर्माणां तु प्रभावं तं तस्मै सर्वं न्यवेदयत् स्नापयाम् आस गङ्गायां तं सर्वाघनिवृत्तये //
ഇത് 170.86 എന്നതിനുള്ള സംഖ്യാ-സൂചന മാത്രം; ഇവിടെ “86” മാത്രം. മൂല പാഠം ഇല്ലാത്തതിനാൽ പവിത്രാർത്ഥത്തോടെ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 87
तेन विप्रेण सर्वैस् तैः स्वकीयैर् गोत्रजैर् वृतः वैश्यैः स्वदेशसंभूतैर् ब्राह्मणस्य तु बान्धवैः //
ഇത് 170.87 എന്നതിനുള്ള സൂചന; ഇവിടെ “87” മാത്രം രേഖപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു. മൂല ശ്ലോകപാഠം ഇല്ലാതെ ശരിയായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Verse 88
वृद्धकौशिकमुख्यैश् च तस्मिन् योगेश्वरान्तिके यज्ञान् इष्ट्वा सुरान् पूज्य ततः स्वर्गम् उपेयिवान् //
ഇത് 170.88 എന്നതിനുള്ള സംഖ്യാ-സൂചന—“88” മാത്രം. മൂല പാഠം ലഭിച്ചാൽ മാത്രമേ ഭക്തിപൂർണ്ണവും വ്യക്തവുമായ വിവർത്തനം സാധ്യമാകൂ.
Verse 89
ततः प्रभृति तत् तीर्थं मृतसंजीवनं विदुः चक्षुस्तीर्थं सयोगेशं स्मरणाद् अपि पुण्यदम् मनःप्रसादजननं सर्वदुर्भावनाशनम् //
ഇവിടെ ശ്ലോകം ८९ എന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മൂല സംസ്കൃത പാഠം നൽകിയിട്ടില്ല, അതിനാൽ പാഠമില്ലാതെ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds dharma as the supreme and sustaining principle, tested against greed and moral skepticism. Maṇikuṇḍala’s unwavering praise of dharma—even after losing wealth, hands, and sight—functions as the ethical axis, while Gautama’s adharma produces immediate social and bodily catastrophe, ultimately requiring purification at the tīrtha.
Cakṣus-tīrtha at Yogeśvara Hari on the southern bank of the Gautamī is glorified. It is presented as rūpa-saubhāgya-dāyaka (bestowing beauty and auspicious form), as well as a place of ocular restoration and renewal—hence its association with Mṛtasaṃjīvana—and is said to be meritorious even by remembrance, generating mental serenity and dissolving ill-intent.
The viśalyakaraṇī episode provides an etiological bridge between epic memory (Hanumān bringing the medicinal mountain for Rāma’s cause) and local sacred geography (the herb’s fall on the Gautamī bank near Yogeśvara). Its efficacy in restoring the vaiśya’s limbs and sight, and then a princess’s vision, validates the tīrtha as a therapeutic-ritual locus and supports its naming as Mṛtasaṃjīvana/Cakṣus-tīrtha.