Purvardha (First Half)
Purva Ardha
Pūrvārdha functions as the opening arc of the Kāśīkhaṇḍa’s Kāśī-centered sacred geography. It establishes the textual frame for interpreting the city as a tīrtha-system—where rivers, mountains, shrines, and routes become carriers of theological meaning and ethical guidelines. In Chapter 1, the narrative temporarily shifts from Kāśī to a broader Indic landscape (notably the Narmadā region and the Vindhya range), using that setting to introduce themes of sanctity, humility, and the limits of pride—preparatory motifs for understanding why certain places are revered and how seekers should approach them.
Adhyayas in Purva Ardha
50 chapters to explore.
Adhyaya 1
Kāśī-stuti, Nārada–Vindhya-saṃvāda, and the Ethics of Humility
ಅಧ್ಯಾಯವು ಮಂಗಳಾಚರಣದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ—ಗಣೇಶನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿ, ಕಾಶಿಯನ್ನು ಪಾಪಶೋಧಿನಿ ಹಾಗೂ ಮೋಕ್ಷಸಂಬಂಧಿತ ನಗರಿಯಾಗಿ ಮಹತ್ತಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪುರಾಣಪರಂಪರೆಯ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸವಾಕ್ಯ ಮತ್ತು ಸೂತನ ಕಥನ-ಪ್ರಸಂಗವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ನಾರದನು ನರ್ಮದೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಓಂಕಾರೇಶ್ವರನ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ವಿಂಧ್ಯ ಪರ್ವತವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಅರಣ್ಯಗಳು, ಫಲ-ಪುಷ್ಪಗಳು, ಲತೆಗಳು, ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳ ದೀರ್ಘ ಕಾವ್ಯಮಯ ವರ್ಣನೆ ವಿಂಧ್ಯವನ್ನು ಜೀವಂತ ಪವಿತ್ರ ಪರಿಸರವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಂಧ್ಯನು ಅರ್ಘ್ಯಾದಿ ಆತಿಥ್ಯ ಮಾಡಿ ಹರ್ಷ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರೂ, ಗರ್ವಜನ್ಯ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಮೇರುವಿನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆಯ ಎದುರು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಕುರಿತು ಆತಂಕ. ಗರ್ವಸಂಗದಿಂದ ನಿಜವಾದ ಮಹತ್ವ ಸಿಗದು ಎಂದು ನಾರದನು ಚಿಂತಿಸಿ, ವಿಂಧ್ಯನ ಆತ್ಮಾಭಿಮಾನ ಹೆಚ್ಚುವಂತೆ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾರದನು ಹೊರಟ ಬಳಿಕ ವಿಂಧ್ಯನು ‘ಚಿಂತಾಜ್ವರ’ವನ್ನು ದೇಹ-ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಕ್ಷಯಗೊಳಿಸುವುದೆಂದು ನಿಂದಿಸಿ, ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರನ ಶರಣು ಪಡೆಯಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಬೆಳೆದು ಸೂರ್ಯನ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಲಹ, ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಪ್ರದರ್ಶನದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಕುರಿತು ನೀತಿವಚನಗಳು ಉಪದೇಶವಾಗುತ್ತವೆ.
Adhyaya 2
सूर्यगति-स्तम्भनम्, देवस्तुति-प्रसङ्गः, काशी-माहात्म्य-उपदेशः (Solar Obstruction, Hymn of the Devas, and Instruction on Kāśī’s Merit)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯೋದಯವನ್ನು ಧರ್ಮ ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞಕಾಲದ ನಿಯಾಮಕನಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವನಿಂದ ಅರ್ಘ್ಯ, ಹೋಮ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಚಕ್ರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಂತರ ವಿಂಧ್ಯ ಪರ್ವತದ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಅದು ಎತ್ತರವಾಗಿ ಸೂರ್ಯಗತಿಯನ್ನು ತಡೆದು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ; ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಕ್ರಮ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಿ, ಯಜ್ಞಗಳು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಲೋಕವು ಗೊಂದಲಕ್ಕೀಡಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಶ್ವಕ್ರಮಭಂಗದಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡ ದೇವತೆಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ಶರಣು ಹೋಗಿ ದೀರ್ಘ ಸ್ತುತಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ—ವೇದಗಳು ಪರತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಣ, ಸೂರ್ಯನು ದಿವ್ಯ ನೇತ್ರ, ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವು ಅವನ ದೇಹರೂಪವೆಂದು ತತ್ತ್ವಮಯವಾಗಿ ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮ ಆ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿ, ನಿಯಮಬದ್ಧ ಪಠಣದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧಿ, ರಕ್ಷಣೆ, ಯಶಸ್ಸು ದೊರೆಯುವ ವರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮ ಧರ್ಮೋಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಸತ್ಯ, ಸಂಯಮ, ವ್ರತಾಚರಣೆ, ದಾನ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನ ಮತ್ತು ಗೋವಿನ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ-ರಕ್ಷಣೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಶೀಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ: ವಾರಾಣಸಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ದಾನ, ಮಣಿಕರ್ಣಿಕಾ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಋತುಸಂಬಂಧಿ ಕರ್ಮಗಳು ದಿವ್ಯಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವಾಸ ನೀಡುತ್ತವೆ; ವಿಶ್ವೇಶ್ವರನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಿತ ಮೋಕ್ಷ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಅವಿಮುಕ್ತ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಅಲ್ಪ ಪುಣ್ಯವೂ ಜನ್ಮಜನ್ಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಿಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 3
Agastya’s Āśrama and the Moral Ecology of Kāśī (देवागस्त्याश्रमप्रभाव-वर्णनम्)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರೂಪದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂವಾದವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಸೂತನು—ದೇವತೆಗಳು ಕಾಶಿಗೆ ಬಂದ ಮೇಲೆ ಏನು ಮಾಡಿದರು, ಅಗಸ್ತ್ಯನನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಮೀಪಿಸಿದರು? ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪರಾಶರನು—ಅವರು ಮೊದಲು ಮಣಿಕರ್ಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆ ಮೊದಲಾದ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ ನೀಡಿದರು ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ದಾನದ ವಿಶಾಲ ವಿವರಣೆ ಬರುತ್ತದೆ—ಅನ್ನ, ಧಾನ್ಯ, ವಸ್ತ್ರ, ಲೋಹ, ಪಾತ್ರೆ, ಶಯ್ಯೆ, ದೀಪ, ಗೃಹೋಪಯೋಗಿ ವಸ್ತುಗಳು; ಜೊತೆಗೆ ದೇವಾಲಯ ಸೇವೆಗೆ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ, ಸಂಗೀತ-ನೃತ್ಯ ಅರ್ಪಣೆ, ಪೂಜಾ ಸಾಮಗ್ರಿ, ಋತುವಿಗೆ ತಕ್ಕ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತೋಪಾಯಗಳು. ಅನೇಕ ದಿನಗಳ ವ್ರತಾನುಷ್ಠಾನ ಮತ್ತು ಪುನಃಪುನಃ ವಿಶ್ವನಾಥ ದರ್ಶನದ ಬಳಿಕ ದೇವತೆಗಳು ಅಗಸ್ತ್ಯಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಲಿಂಗ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿ, ಶತರುದ್ರೀಯಾದಿ ಮಂತ್ರಗಳ ತೀವ್ರ ಜಪದಿಂದ ತಪೋತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಕಾಶಿಕ್ಷೇತ್ರದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ—ಆಶ್ರಮ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿ-ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸಹಜ ವೈರವೂ ಶಮನವಾಗಿ ಶಾಂತಿ ನೆಲೆಸುತ್ತದೆ. ನೀತಿಬೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಂಸ ಮತ್ತು ಮದ್ಯಾಸಕ್ತಿ ಶಿವಭಕ್ತಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿಂದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ, ಕಾಶೀವಾಸ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ದರ್ಶನ ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥ-ಕಾಮ-ಮೋಕ್ಷ ನಾಲ್ಕು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳಿಗೂ ಅಪೂರ್ವ ಫಲದಾಯಕವೆಂದು ಸ್ತುತಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 4
Pātivratya-śikṣā (Teaching on Pativratā-Dharma) | पतिव्रतधर्म-उपदेशः
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತ–ವ್ಯಾಸ ಕಥನಚೌಕಟ್ಟಿನೊಳಗೆ, ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಪ್ರೇರಣೆಯ ನಂತರ ದೇವತೆಗಳು ಅಗಸ್ತ್ಯನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಪತಿವ್ರತಾ-ಧರ್ಮದ ವಿಶದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಲೋಪಾಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಆದರ್ಶವಾಗಿ ತೋರಿಸಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪತಿವ್ರತೆಯ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ—ಪತಿಯ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ, ವಾಕ್ಸಂಯಮ, ಅನಾವಶ್ಯಕ ಸಂಗತಿಗೆ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಕೆಲವು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನ/ದರ್ಶನಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು, ಪತಿಯ ಅನುಮತಿ ಇಲ್ಲದೆ ಕಠಿಣ ವ್ರತ-ತಪಸ್ಸು ಮಾಡದಿರುವುದು, ಮತ್ತು ಸೇವಾಭಾವವನ್ನೇ ಧರ್ಮಸಾಧನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು। ಮುಂದೆ ಫಲಶ್ರುತಿ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪತಿವ್ರತಾ ಆಚರಣೆಯ ರಕ್ಷಣಾಶಕ್ತಿ, ಯಮದೂತರ ಭಯವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿ, ಹಾಗೂ ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯವಾಗಿ ಪುಣ್ಯಫಲ ವಿಸ್ತಾರವಾಗುವುದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ವಿರುದ್ಧಾಚರಣೆಗೆ ನಿಂದಿತ ಪುನರ್ಜನ್ಮಾದಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಉದಾಹರಣೆಗಳೂ ಬರುತ್ತವೆ. ನಂತರ ವೈಧವ್ಯಧರ್ಮ—ಆಹಾರನಿಯಮ, ತಪಸ್ಸು, ನಿತ್ಯ ಅರ್ಪಣ/ದಾನ, ಪತಿಯನ್ನು ಭಕ್ತಿಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಭಾವಿಸಿ ವಿಷ್ಣುಪೂಜೆ—ಮತ್ತು ವೈಶಾಖ, ಕಾರ್ತಿಕ, ಮಾಘ ಮಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ದಾನ, ದೀಪದಾನ, ನಿಯಮಿತ ವ್ರತಗಳ ವಿಧಿಗಳು ನಿರೂಪಿತವಾಗಿವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಪಾಪನಾಶವಾಗಿ ಶುಭಗತಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶಕ್ರಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ।
Adhyaya 5
अविमुक्तमहिमा, विंध्यनिग्रहः, तथा महालक्ष्मीस्तुति-वरदानम् (Avimukta’s Supremacy, the Humbling of Vindhya, and Mahālakṣmī’s Boon)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕಾಶಿಯ ‘ಅವಿಮುಕ್ತ’ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷದಾಯಕ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪದರಪದರವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪರಾಶರರು ಲೋಪಾಮುದ್ರೆಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ವಿಘ್ನವನ್ನು ನೋಡಿ ‘ನಿಯಂತ್ರಕರು ಏಕೆ ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ?’ ಎಂಬ ಸಂಶಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ, ಕಾಶಿಗೆ ಇರುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ವಿಧಿಯ ಕಾರಣ ಅಲ್ಲಿನ ನಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಕೆಲವು ಅಡೆತಡೆಗಳು ಅನಿವಾರ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕಾಶಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಮಹಾ ತಪ್ಪೆಂದು ನಿಂದಿಸಿ, ಅವಿಮುಕ್ತವು ಕ್ಷೇತ್ರ, ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ-ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ವರುಣಾ–ಪಿಂಗಳಾ, ಸುಷುಮ್ನಾ ನಾಡಿ-ಸೀಮೆಗಳ ರೂಪಕ ಮತ್ತು ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ನೀಡುವ ‘ತಾರಕ’ ಉಪದೇಶದ ಮೂಲಕ ಅವಿಮುಕ್ತದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ವಿಮೋಚಕ ಕೃಪೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಕಥೆ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ನಿರ್ಗಮನ ಮತ್ತು ಕಾಶೀ-ವಿಯೋಗದ ತೀವ್ರ ತಾಪದ ಕಡೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ವಿಂಧ್ಯ ಪರ್ವತವನ್ನು ವಿನಮ್ರಗೊಳಿಸಿ, ತಾವು ಮರಳಿ ಬರುವವರೆಗೆ ತಗ್ಗಿಯೇ ಇರಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಜಗತ್ತಿನ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬಳಿಕ ಅಗಸ್ತ್ಯರಿಗೆ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವರು ದೀರ್ಘ ಸ್ತೋತ್ರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ದೇವಿ ಲೋಪಾಮುದ್ರೆಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರ ದಾನ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ವರ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ—ಮತ್ತೆ ವಾರಾಣಸೀ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಸ್ತೋತ್ರಪಠಕರಿಗೆ ದುಃಖ-ರೋಗ ಮತ್ತು ದಾರಿದ್ರ್ಯ ನಿವೃತ್ತಿ, ನಿರಂತರ ಸಮೃದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ವಂಶಪರಂಪರೆಯ ಅಖಂಡತೆ. ಹೀಗೆ ಅಧ್ಯಾಯವು ತೀರ್ಥಮಹಿಮೆ, ಕಾಶೀ ತ್ಯಾಗವರ್ಜನೆ, ತಾರಕ-ಮೋಕ್ಷತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯ ಆದರ್ಶಕಥೆಯನ್ನು ಒಂದಾಗಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 6
Agastya–Lopāmudrā-saṃvāda: Mānasa-tīrtha-lakṣaṇa and the Hierarchy of Mokṣa-kṣetras (Śrīśaila–Prayāga–Avimukta)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪರಾಶರರು ಸೂತರಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ—ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯ ಕರ್ಮಕಾಂಡದಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಪುಣ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಪರೋಪಕಾರ (ಇತರರಿಗೆ ಹಿತಮಾಡುವುದು) ಮತ್ತು ಪರಹಿತಚಿಂತನೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧರ್ಮ. ನಂತರ ಕಥೆ ಅಗಸ್ತ್ಯ–ಲೋಪಾಮುದ್ರಾ ಸಂವಾದಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ಶಿವನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಶ್ರೀಶೈಲವನ್ನು ಕಂಡಾಗ ‘ಶಿಖರದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ನಾಶ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ಲೋಪಾಮುದ್ರಾ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಹಾಗಿದ್ದರೆ ಕಾಶಿಯನ್ನು ಏಕೆ ಇನ್ನೂ ಎಲ್ಲರೂ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ? ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಮೋಕ್ಷಪ್ರದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣ ಮಾಡಿ, ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಯಾತ್ರಾಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದೆ ಅವರು ‘ಮಾನಸ ತೀರ್ಥಗಳು’ ಎಂದು ಒಳಗಿನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಸತ್ಯ, ಕ್ಷಮೆ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ದಯೆ, ಆರ್ಜವ (ನೇರತೆ), ದಾನ, ದಮ, ಸಂತೋಷ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಪ್ರಿಯವಾಣಿ, ಜ್ಞಾನ, ಧೃತಿ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸು. ಲೋಭ, ಕ್ರೂರತೆ, ನಿಂದೆ, ಕಪಟ, ಅತಿಯಾದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಲಿನವಾದ ಮನಸ್ಸು ಕೇವಲ ಜಲಸ್ನಾನದಿಂದ ಶುದ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ನಿಜವಾದ ತೀರ್ಥವೆಂದರೆ ಮನಃಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯ ಎಂದು ಅವರು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವೂ ಇದೆ—ಪೂರ್ವ ಉಪವಾಸ, ಗಣೇಶಪೂಜೆ, ಪಿತೃತರ್ಪಣ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಸಾಧುಗಳಿಗೆ ಗೌರವ, ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಭೋಜನ ನಿಯಮಗಳು, ಶ್ರಾದ್ಧ/ತರ್ಪಣ ವಿಧಾನಗಳು, ಹಾಗೂ ಭಾವ ಮತ್ತು ಪ್ರಯಾಣ ವಿಧಾನಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ತೀರ್ಥಫಲದ ‘ಪಾಲು’ ನಿರ್ಣಯ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮೋಕ್ಷಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಕ್ರಮ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ—ಶ್ರೀಶೈಲ ಮತ್ತು ಕೇದಾರ ಮೋಕ್ಷದಾಯಕ, ಆದರೆ ಪ್ರಯಾಗ ಅವಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಮತ್ತು ಪ್ರಯಾಗಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅವಿಮುಕ್ತ ಕಾಶಿ ಪರಮೋನ್ನತ ಎಂದು ಕಾಶಿಯ ಅನನ್ಯ ಮಹಿಮೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಶ್ರವಣ/ಪಠಣ ಮಾಡಿದರೆ ಪಾಪಕ್ಷಯ, ಮನಃಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಪುನರ್ಜನ್ಮ ಫಲವೆಂದು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 7
Śivaśarmā’s Ethical Self-Audit, Tīrtha-Itinerary, and the Turn to Kāśī (Agastya Narration)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಮಥುರೆಯ ಒಬ್ಬ ವಿದ್ಯಾವಂತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಪುತ್ರ ಶಿವಶರ್ಮನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಶಿವಶರ್ಮನು ವೇದಗಳು, ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಗಳು, ಪುರಾಣಗಳು, ನ್ಯಾಯ, ಮೀಮಾಂಸಾ, ಆಯುರ್ವೇದ, ಕಲೆಗಳು, ರಾಜ್ಯನೀತಿ ಮತ್ತು ಭಾಷೆಗಳು—ಇವೆಲ್ಲದಲ್ಲೂ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಸಂಪತ್ತು-ಕುಟುಂಬ-ಮಾನ್ಯತೆ ಇದ್ದರೂ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದ ಅರಿವು ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹಿತ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಮಿತಿ ಎಂಬ ಬೋಧೆಯಿಂದ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಆತಂಕಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಕಠಿಣ ನೈತಿಕ ಆತ್ಮಪರಿಶೀಲನೆ ಮಾಡಿ ತನ್ನ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಶಿವ, ವಿಷ್ಣು, ಗಣೇಶ, ಸೂರ್ಯ, ದೇವಿಯ ಸಮರ್ಪಕ ಪೂಜೆ ಕೊರತೆ; ಯಜ್ಞಗಳು, ಅತಿಥಿ ಸತ್ಕಾರ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭೋಜನ, ವೃಕ್ಷಾರೋಪಣ, ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ವಸ್ತ್ರ-ಆಭರಣ ಸಹಾಯ; ಭೂಮಿ-ಸುವರ್ಣ-ಗೋದಾನ, ಜಲಾಶಯ ನಿರ್ಮಾಣ, ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗೆ ನೆರವು, ವಿವಾಹ ವೆಚ್ಚಕ್ಕೆ ಸಹಕಾರ, ಶುದ್ಧಿವ್ರತಗಳು, ದೇವಾಲಯ/ಲಿಂಗ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮುಂತಾದ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಲೋಪ। ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗೆ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯೇ ಮಾರ್ಗವೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಶುಭ ದಿನದಲ್ಲಿ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಅಯೋಧ್ಯೆ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ತ್ರಿವೇಣಿ ಸಂಗಮವನ್ನು ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥ-ಕಾಮ-ಮೋಕ್ಷ ನೀಡುವ ಮಹಾತೀರ್ಥವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ ಸ್ನಾನ-ದಾನಾದಿಗಳಿಂದ ಶುದ್ಧಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವಾರಾಣಸಿಗೆ ಬಂದು ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ದೇಹಲಿವಿನಾಯಕನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಮಣಿಕರ್ಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ದೇವರು-ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಅರ್ಪಣೆ-ತರ್ಪಣಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿ, ವಿಶ್ವೇಶ್ವರನ ದರ್ಶನದಿಂದ ಕಾಶಿಯ ಅನನ್ಯ ಮಹಿಮೆಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಡುತ್ತಾನೆ। ಕಾಶಿಯ ಮಹತ್ವ ತಿಳಿದರೂ ಅವನು ಮಹಾಕಾಲಪುರಿ (ಉಜ್ಜಯಿನಿ) ಕಡೆ ಮುಂದುವರಿಯುವ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ—ಅಲ್ಲಿ ಅಪವಿತ್ರತೆ ನಾಶ, ಯಮಭಯ ನಿವಾರಣೆ, ಲಿಂಗಗಳ ಸಮೃದ್ಧ ಭೂಗೋಳ ಮತ್ತು ಮಹಾಕಾಲ ಸ್ಮರಣೆಯ ತಾರಕ ಶಕ್ತಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ದುಃಖದ ಬಳಿಕ ದಿವ್ಯ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದ ಪರಿಹಾರದ ಸೂಚನೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ।
Adhyaya 8
शिवशर्मा–लोकदर्शनम्: धर्मराजदर्शनं च (Śivaśarmā’s Vision of Worlds and the Encounter with Dharmarāja)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಪವಿತ್ರ ನಗರಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ‘ಪುನ್ಯಕಥೆ’ಯ ಬಗ್ಗೆ ಲೋಪಾಮುದ್ರೆಯ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಂಡ ಅಗಸ್ತ್ಯರು—ಪ್ರಸಿದ್ಧ ‘ಮೋಕ್ಷನಗರ’ಗಳ ಸಂಗ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಸ್ವಯಂ ಮುಕ್ತಿ ಖಚಿತವಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಬೋಧಿಸಲು—ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಶಿವಶರ್ಮನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಶಿವಶರ್ಮನಿಗೆ ಪುಣ್ಯಶೀಲ ಮತ್ತು ಸುಶೀಲ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ದಿವ್ಯ ಪರಿಚಾರಕರು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು, ಅವನನ್ನು ವಿವಿಧ ಲೋಕಗಳ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ನೈತಿಕ ಆಚರಣೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಲೋಕಗಳ ಹಂತಗಳು ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತವೆ—ಪಿಶಾಚಲೋಕ ಅಲ್ಪ ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಯುಕ್ತ ದಾನದ ಫಲ; ಗುಹ್ಯಕಲೋಕ ಸತ್ಯೋಪಾರ್ಜಿತ ಧನ, ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಮನೋಭಾವ ಮತ್ತು ಅದ್ವೇಷ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದದು; ಗಂಧರ್ವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತಕೌಶಲ್ಯ ಮತ್ತು ದಾನವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಧನಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿ ಭಕ್ತಿಸ್ತೋತ್ರ ಮಾಡಿದಾಗ ಹೆಚ್ಚು ಪುಣ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ; ವಿದ್ಯಾಧರಲೋಕ ಬೋಧನೆ, ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಗ್ರಹಣದಲ್ಲಿ ವಿನಯದಿಂದ ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಧರ್ಮರಾಜನು ಧರ್ಮಿಷ್ಠರಿಗೆ ಅಪ್ರತೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಸೌಮ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ, ಶಿವಶರ್ಮನ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ, ಗುರುಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ದೇಹಜೀವನವನ್ನು ಧರ್ಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಬಳಸಿದ ರೀತಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಪಾಪಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಭಯಾನಕ ದಂಡಾಜ್ಞೆಗಳೂ ಬರುತ್ತವೆ—ಕಾಮದೋಷ, ಪರನಿಂದೆ, ಕಳ್ಳತನ, ದ್ರೋಹ, ಅಪವಿತ್ರತೆ/ದೇವದ್ರವ್ಯಾಪಹರಣ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಾನಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಫಲಗಳು ಪಟ್ಟಿಯಂತೆ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಮನು ಯಾರಿಗೆ ಭಯಂಕರ, ಯಾರಿಗೆ ಶುಭದರ್ಶನ ಎಂಬ ಮಾನದಂಡಗಳು, ಧರ್ಮರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿನ ಆದರ್ಶ ರಾಜರ ಉಲ್ಲೇಖ, ಮತ್ತು ಶಿವಶರ್ಮನು ಅಪ್ಸರಾನಗರವನ್ನು ನೋಡುವುದು—ಕಥೆಯ ಮುಂದಿನ ಗತಿಯ ಸೂಚಕವಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 9
Apsaroloka–Sūryaloka Varṇana and Gayatrī–Sūryopāsanā Vidhi (अप्सरोलोक–सूर्यलोकवर्णनं तथा गायत्री–सूर्योपासनाविधिः)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶಿವಶರ್ಮನು ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾಗಿ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದಿವ್ಯ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಣರು ಅವರು ಅಪ್ಸರೆಯರಂತೆ—ಗಾನ, ನೃತ್ಯ, ಸುವಾಕ್ಯ, ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರು—ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಅಪ್ಸರೋಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗುವ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ: ವ್ರತ-ನಿಯಮಗಳ ಆಚರಣೆ, ವಿಧಿವಶಾತ್ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸಂಯಮದಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಲೋಪ, ಹಾಗೂ ಕಾಮ್ಯವ್ರತಗಳ ಫಲವಾಗಿ ದಿವ್ಯ ಭೋಗಪ್ರಾಪ್ತಿ. ನಂತರ ಹೆಸರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಪ್ಸರೆಯರ ವರ್ಣನೆ, ಅವರ ದಿವ್ಯ ಅಲಂಕಾರಗಳು, ಸೂರ್ಯ ಸಂಕ್ರಮಣಕಾಲದ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳು, ಭೋಗದಾನ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಯುಕ್ತ ಅರ್ಪಣೆಗಳ ವಿಧಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಸೂರ್ಯತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಾಯತ್ರೀ ಮಂತ್ರದ ಪರಮ ಮಹಿಮೆ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಗಾಯತ್ರೀ ಸರ್ವಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿ, ತ್ರಿಕಾಲ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯ ಕಾಲನಿಯಮ ಅತೀ ಅವಶ್ಯವೆಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಶುದ್ಧ ತಾಮ್ರಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಜಲ, ಪುಷ್ಪ, ಕುಶ/ದೂರ್ವಾ, ಅಕ್ಷತಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾತಃ-ಸಾಯಂ ಅರ್ಘ್ಯ, ಮಂತ್ರನಮಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಅನೇಕ ನಾಮಸ್ತುತಿ ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಫಲವಾಗಿ ಆರೋಗ್ಯ, ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಮರಣಾನಂತರ ಸೂರ್ಯಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರವಣಫಲ ಪ್ರಶಂಸೆ ಹಾಗೂ ಕಥೆಯ ಧಾರ್ಮಿಕ-ಶುದ್ಧಿಕಾರಕ ಮೌಲ್ಯಕ್ಕೆ ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಅನುಮೋದನೆ ದೊರಕುತ್ತದೆ.
Adhyaya 10
Amarāvatī–Agni-loka Praśaṃsā and the Narrative of Viśvānara’s Attainment (Jyotiṣmatī Purī)
ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಶಿವಶರ್ಮನು ಪ್ರಕಾಶಮಯವೂ ಆನಂದದಾಯಕವೂ ಆದ ಒಂದು ನಗರವನ್ನು ನೋಡಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಡುತ್ತಾನೆ. ಗಣರು ಅವನಿಗೆ—ಇದು ಮಹೇಂದ್ರ (ಇಂದ್ರ) ಸಂಬಂಧಿತ ದಿವ್ಯ ಅಮರಾವತಿ; ದೀಪ್ತಿಮಯ ಪ್ರಾಸಾದಗಳು, ಇಚ್ಛಾಪೂರಕ ಸಮೃದ್ಧಿ, ಹಾಗೂ ದಿವ್ಯ ಅಶ್ವ-ಗಜ ಚಿಹ್ನಿತ ರತ್ನವೈಭವ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕರ್ಮಫಲ ಮತ್ತು ಲೋಕಶಾಸನದ ಧಾರ್ಮಿಕ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ವಿಷಯ ಅಗ್ನಿ-ಕೇಂದ್ರಿತ ಸಾಧನೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ (ಜಾತವೇದ) ಪಾವನಕಾರಕ, ಅಂತರಸಾಕ್ಷಿ, ಯಜ್ಞದ ಆಧಾರ ಎಂದು ಹೇಳಿ—ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಪೋಷಣೆ, ಅಗ್ನಿಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ದೀನರಿಗೆ ಸಹಾಯ, ಸಮಿಧೆ/ಯಜ್ಞೋಪಕರಣಗಳ ದಾನ, ಮತ್ತು ನಿಯಮಬದ್ಧ ಶೀಲಾಚಾರ—ಇವುಗಳಿಂದ ಅಗ್ನಿಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಗಣರು ಶಾಂಡಿಲ್ಯವಂಶೀಯ ಋಷಿ ವಿಶ್ವಾನರನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ನಾಲ್ಕು ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪತ್ನಿ ಶುಚಿಷ್ಮತಿ ಮಹೇಶನಂತೆ ಪುತ್ರನನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ. ವಿಶ್ವಾನರನು ವಾರಾಣಸಿಗೆ ಹೋಗಿ ತೀರ್ಥಪರಿಕ್ರಮೆ, ಲಿಂಗದರ್ಶನ, ಸ್ನಾನ-ದಾನ, ಪೂಜೆ, ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸತ್ಕಾರಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಶೀಘ್ರಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಕಾಶಿಯ ಅನೇಕ ಲಿಂಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಿಸಿ ಸಿದ್ಧಿದಾಯಕ ಪೀಠದಲ್ಲಿ ನಿಯಮದಿಂದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ತೋತ್ರ/ವ್ರತವನ್ನು ನಿಗದಿತ ಕಾಲ ಆಚರಿಸಿದರೆ ಸಂತಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಅಭೀಷ್ಟಫಲ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 11
गृहपति-नामकरणम् तथा पुत्रलक्षण-परिक्षा (Naming of Gṛhapati and the Examination of the Child’s Marks)
ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಕಾಶೀ-ಕೇಂದ್ರಿತ ತತ್ತ್ವೋಪದೇಶವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿಶ್ವಾನರ ಮತ್ತು ಶುಚಿಷ್ಮತೀ ಅವರ ಗೃಹಸ್ಥಜೀವನದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಗರ್ಭಾಧಾನ, ಪುಂಸವನ, ಸೀಮಂತ, ಜನ್ಮೋತ್ಸವ ಹಾಗೂ ನಾಮಕರಣ ಮುಂತಾದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿರೂಪಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ವೇದಶೈಲಿಯ ಮಂತ್ರಪ್ರಮಾಣದೊಂದಿಗೆ ಮಗುವಿಗೆ “ಗೃಹಪತಿ” ಎಂಬ ಹೆಸರು ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಜನ್ಮೋತ್ಸವಕ್ಕೆ ಋಷಿ-ದಿವ್ಯಗಣಗಳ ಮಹಾಸಭೆ ಆಗಮಿಸಿ ಅವನ ಶುಭತ್ವವನ್ನು ಪವಿತ್ರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಧರ್ಮಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸಂತಾನದ ಮೌಲ್ಯ, ಪುತ್ರರ ವಿಧಗಳು ಮತ್ತು ವಂಶಪರಂಪರೆಯ ನಿರಂತರತೆಯನ್ನು ಧರ್ಮಚಿಂತನೆಯಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಾರದರು ಬಂದು ಪಿತೃಮಾತೃ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನವನ್ನು ನೀತಿನಿಯಮವಾಗಿ ಬೋಧಿಸಿ, ದೇಹಲಕ್ಷಣ ಹಾಗೂ ಹಸ್ತರೇಖೆ/ಚಿಹ್ನೆಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆ ಮಾಡಿ ರಾಜ್ಯಸೌಭಾಗ್ಯದ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ವಿಧಿ ಗುಣಗಳನ್ನು ತಿರುಗಿಸಬಹುದೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹನ್ನೆರಡನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚು/ಅಗ್ನಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಅಪಾಯದ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ ಕೇಳಿ ಪಾಲಕರು ದುಃಖಿಸುತ್ತಾರೆ; ಮಗು ಅವರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಮೃತ್ಯುಂಜಯ (ಶಿವ) ಆರಾಧನೆಯಿಂದ ಆ ಭಯವನ್ನು ಜಯಿಸುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ—ಇಂತೆ ಭಕ್ತಿ, ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಕಾಶಿಯ ಶೈವ ಮೋಕ್ಷದ ದೃಷ್ಟಿ ಪುನಃ ಕೇಂದ್ರವಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 12
नैरृत-वरुण-लोकवर्णनम् तथा वरुणेश-लिङ्ग-प्रतिष्ठा (Description of the Nairṛta and Varuṇa realms; establishment of Varuṇeśa Liṅga)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ದಿಕ್ಕು-ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ನೀತಿ-ಧರ್ಮದ ಉಪದೇಶ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ನೈಋತ ದಿಕ್ಕು ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿನ ನಿವಾಸಿಗಳ ವರ್ಣನೆ—ಜನ್ಮದಿಂದ ಅಂಚಿನವರಾಗಿದ್ದರೂ ಶ್ರುತಿ-ಸ್ಮೃತಿ ನಿಯಮಾನುಸಾರ ನಡೆದು, ಅಹಿಂಸೆ, ಸತ್ಯ, ಸಂಯಮ ಪಾಲಿಸಿ, ದ್ವಿಜರಿಗೆ ಗೌರವ ತೋರಿದರೆ ಅವರನ್ನು ‘ಪುಣ್ಯಾನುಸಾರಿಗಳು’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆತ್ಮಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿಷೇಧಿಸಿ, ಅದು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಹಾನಿಕಾರಕವೆಂದು ಬೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಪಿಂಗಾಕ್ಷ ಎಂಬ ಪಲ್ಲೀಪತಿಯ ಕಥೆ ದೃಷ್ಟಾಂತವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಅವನು ನಿಯಂತ್ರಿತ ‘ಮೃಗಯಾ-ಧರ್ಮ’ ಆಚರಿಸಿ ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಕಾಪಾಡಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಲೋಭಿ ಬಂಧುವಿನ ಹಿಂಸೆ ಹಾಗೂ ಪಿಂಗಾಕ್ಷನ ಅಂತಿಮ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಕರ್ಮಫಲದ ತತ್ತ್ವ ತಿಳಿದು, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ನೈಋತ-ಲೋಕಾಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ವರುಣ-ಲೋಕದ ವರ್ಣನೆ ಮತ್ತು ಜನಹಿತ ದಾನಗಳ ಪಟ್ಟಿ—ಬಾವಿ, ಕೆರೆ, ನೀರಿನ ವಿತರಣೆ, ನೆರಳುಮಂಟಪ, ದೋಣಿಯಿಂದ ದಾಟಿಸುವ ಸಹಾಯ, ಭಯನಿವಾರಣೆ—ಇವು ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ನೀಡುವವು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವರುಣನ ಉತ್ಪತ್ತಿಕಥೆ: ಋಷಿಪುತ್ರ ಶುಚಿಷ್ಮಾನನನ್ನು ಜಲಚರ ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೆ; ಶಿವಕೃಪೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಬಾಲಕ ಮರಳಿ ದೊರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ವಾರಾಣಸಿಯಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಶಿವವರದಿಂದ ಜಲಾಧಿಪತ್ಯ ಪಡೆದು ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ವರುಣೇಶ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಜಲಭಯ ಮತ್ತು ಜಲಸಂಬಂಧಿತ ಕಷ್ಟಗಳು ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 13
Pavaneśvara/Pavamāneśvara Liṅga Māhātmya and the Devotee Narrative (पवनेश्वर/पवमानेश्वर-लिङ्गमाहात्म्य)
ಅಧ್ಯಾಯ 13ರಲ್ಲಿ ಪವನೇಶ್ವರ/ಪವಮಾನೇಶ್ವರ ಲಿಂಗದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ, ಕಾಶಿಯ ಪವಿತ್ರ ಪ್ರದೇಶದ ಸೂಚನೆಗಳು ಮತ್ತು ಭಕ್ತಕಥೆ ಒಂದೇ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಗಣರು ಸುಗಂಧಭರಿತ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ, ವಾಯು (ಪ್ರಭಂಜನ) ಸಂಬಂಧಿತ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ; ಶ್ರೀಮಹಾದೇವನ ಆರಾಧನೆಯಿಂದ ವಾಯುವಿಗೆ ದಿಕ್ಪಾಲಪದ ದೊರಕಿತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ವಾರಾಣಸಿಯಲ್ಲಿ ಪೂತಾತ್ಮನ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಅವನಿಂದ ಶುದ್ಧಿಕರ ಲಿಂಗ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಕೇವಲ ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದಲೂ ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗಿ ನೈತಿಕ-ಆಚಾರಾತ್ಮಕ ಪರಿವರ್ತನೆ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸ್ತೋತ್ರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಪರತ್ವ ಮತ್ತು ಸರ್ವಾಂತರ್ಯಾಮಿತ್ವವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಶಿವ-ಶಕ್ತಿ ಭೇದ (ಜ್ಞಾನ, ಇಚ್ಛಾ, ಕ್ರಿಯಾ ಶಕ್ತಿಗಳು) ವಿವರಿಸಿ, ವಿಶ್ವದೇಹ-ನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಗಳು ಮತ್ತು ಭೂತತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾಸ್ಮೋಗ್ರಾಮವಾಗಿ ಏಕೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಸ್ಥಳನಿರ್ದೇಶ—ವಾಯುಕೂಂಡದ ಸಮೀಪ, ಜ್ಯೇಷ್ಠೇಶನ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗವಿದೆ; ಸುಗಂಧ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಗಂಧ-ಪುಷ್ಪ-ಧೂಪಾದಿ ಅರ್ಪಣ ವಿಧಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಲಕೆಯಂತ ವೈಭವಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಇನ್ನೊಂದು ಕಥಾಧಾರೆ, ಭಕ್ತನ ಏರಿಕೆ (ಮುಂದೆ ರಾಜತ್ವ ಸೂಚನೆಗಳೊಂದಿಗೆ) ಹೇಳಿ, ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಪಾಪನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 14
चंद्रेश्वर-माहात्म्य तथा चंद्रोदक-तीर्थश्राद्ध-विधि (Candreśvara Māhātmya and the Candrodaka Tīrtha Śrāddha Protocol)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶಿವಗಣರು ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಅಲಕೆಯ ‘ಅಗ್ರಪ್ರದೇಶ’ ಸಮೀಪದ ಪುಣ್ಯಸ್ಥಳವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ, ನಂತರ ಕಾಶಿಯ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನ ವಿಶೇಷ ಪಾವನತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೆ. ರುದ್ರಭಕ್ತರು ಹಾಗೂ ಏಕಾದಶ ರುದ್ರರೂಪಗಳು ರಕ್ಷಕರೂ ಉಪಕಾರಕರೂ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಸ್ಥಳರಕ್ಷಣೆಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ಮುಂದಾಗಿ ಈಶಾನೇಶನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಪುಣ್ಯಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಚಂದ್ರಕಥೆ—ಅತ್ರಿಯ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೋಮನ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸೋಮನ ಪತನ, ಬ್ರಹ್ಮನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಸಂಸ್ಕಾರ, ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಜಗತ್ತನ್ನು ಧಾರಿಸುವ ಔಷಧಿಗಳ ಉದ್ಭವ. ಸೋಮನು ಅವಿಮುಕ್ತಕ್ಕೆ ಬಂದು ಚಂದ್ರೇಶ್ವರ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾದೇವನು ಅಷ್ಟಮಿ/ಚತುರ್ದಶಿ ಪೂಜೆ, ಪೂರ್ಣಿಮಾ ವಿಧಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಅಮಾವಾಸ್ಯಾ–ಸೋಮವಾರ ಉಪವಾಸ, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣ, ‘ಚಂದ್ರೋದಕ’ ಜಲಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರೋದಕ ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಪಿತೃನಾಮೋಚ್ಚಾರ ಸಹಿತ ಶ್ರಾದ್ಧವಿಧಿಯನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಗಯಾಶ್ರಾದ್ಧ ಸಮಾನ ಪಿತೃತೃಪ್ತಿ, ಋಣತ್ರಯ ವಿಮೋಚನೆ, ಪಾಪಸಮೂಹ ಶಮನ ಮತ್ತು ಸೋಮಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರೇಶ್ವರ ಸಮೀಪದ ಸಿದ್ಧಯೋಗೀಶ್ವರೀ ಪೀಠದ ಗುಹ್ಯ ವರ್ಣನೆ—ಸಂಯಮಶೀಲ ಸಾಧಕರಿಗೆ ದರ್ಶನಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ನಾಸ್ತಿಕರು ಹಾಗೂ ಶ್ರುತಿನಿಂದಕರಿಗೆ ನಿರ್ಬಂಧವೂ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿದೆ.
Adhyaya 15
बुधेश्वर-नक्षत्रेश्वर-माहात्म्य (Budheśvara and Nakṣatreśvara: Shrine-Etiology and Merit)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸಂವಾದಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಕಥೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಲೋಪಾಮುದ್ರೆಗೆ—ಶಿವಗಣರು ಶಿವಶರ್ಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಗಣರು ದಕ್ಷನ ಪುತ್ರಿಯರು ನಕ್ಷತ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿ ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಸಂಗಮೇಶ್ವರ ಸಮೀಪ ವಾರಾಣಸೀ ನದಿತೀರದಲ್ಲಿ ‘ನಕ್ಷತ್ರೇಶ್ವರ’ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಿದರೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಶಿವನು ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಜ್ಯೋತಿಷ್ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ, ರಾಶಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ, ಪ್ರತ್ಯೇಕ ‘ನಕ್ಷತ್ರಲೋಕ’ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಮತ್ತು ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರವ್ರತ-ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತರಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ. ನಂತರ ಕಥೆ ಬುಧ (ಮರ್ಕ್ಯುರಿ) ಮಹಾತ್ಮ್ಯಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ತಾರಾ–ಸೋಮ–ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಬುಧನು ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ‘ಬುಧೇಶ್ವರ’ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶಿವದರ್ಶನದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ವರ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ—ನಕ್ಷತ್ರಲೋಕಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಲೋಕ, ಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಗೌರವ, ಮತ್ತು ಬುಧೇಶ್ವರ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಬುದ್ಧಿವರ್ಧನೆ ಹಾಗೂ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ/ಗೊಂದಲ ನಿವಾರಣೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಚಂದ್ರೇಶ್ವರದ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಬುಧೇಶ್ವರದ ದರ್ಶನದಿಂದ ಬುದ್ಧಿಕ್ಷಯವಾಗದು; ಮುಂದಾಗಿ ಶುಕ್ರಲೋಕ ವರ್ಣನೆಗೆ ಕಥೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 16
Śukra and the Mṛtasañjīvinī Vidyā: Austerity in Kāśī, Boon from Śiva, and the War-Episode with Andhaka
ಅಧ್ಯಾಯ 16ರಲ್ಲಿ ಗಣರು ಭೃಗುವಂಶೀಯ ಕವಿ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಅತಿಕಠೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ—ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ‘ಕಣಧೂಮ’ವನ್ನು ಆಹಾರವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನಿಯಮ ಪಾಲಿಸಿ—ಶಿವನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಮೃತಸಂಜೀವಿನೀ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಮಹೇಶ್ವರನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದರ್ಶನ ನೀಡಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಶುಕ್ರನು ಈ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಧರ್ಮ-ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂಧಕ–ಶಿವ ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಂಧಕನು ದೈತ್ಯಗುರು ಶುಕ್ರನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಬಿದ್ದ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಪುನರ್ಜೀವಗೊಳಿಸಲು ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಬೇಕೆಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಶುಕ್ರನು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಜೀವಂತಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯರ ಮನೋಬಲ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಆಗ ಗಣರು ಮಹೇಶನಿಗೆ ವರದಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ನಂದಿಯನ್ನು ಶುಕ್ರನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಶಿವನು ಸ್ವಯಂ ಶುಕ್ರನನ್ನು ನುಂಗಿ ಆ ಪುನರ್ಜೀವನ ತಂತ್ರವನ್ನು ನಿಷ್ಪ್ರಭಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವದೇಹದ ಒಳಗೆ ಶುಕ್ರನು ಹೊರಬರುವ ದಾರಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಅನೇಕ ಲೋಕಗಳನ್ನು ದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಶಾಂಭವಯೋಗದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ಉದ್ಗಮದ ಕಾರಣದಿಂದ ಶಿವನು ಅವನಿಗೆ ‘ಶುಕ್ರ’ ಎಂಬ ನಾಮವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಶೀಯಾತ್ರೆಯ ವೃತ್ತಾಂತ—ಶಿವಲಿಂಗ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಬಾವಿ ತೋಡುವುದು, ದೀರ್ಘ ಪೂಜೆ, ಪುಷ್ಪ-ಪಂಚಾಮೃತ ಅರ್ಪಣೆ, ಹಾಗೂ ಪರಮ ವ್ರತ—ಇವುಗಳಿಂದ ಶಿವನ ವರಪ್ರಾಪ್ತಿ ವಿವರವಾಗುತ್ತದೆ. ಬೋಧ: ವಿದ್ಯೆ-ವರಗಳು ಶಕ್ತಿದಾಯಕವಾದರೂ, ಅವುಗಳ ನೈತಿಕ ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡೀಯ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು ಪರಮೇಶ್ವರನೇ.
Adhyaya 17
Aṅgārakeśvara and Bṛhaspatīśvara: Kāśī Shrines, Graha-Protection, and Vācaspati’s Consecration
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಶಿವಶರ್ಮನು ಗಣರನ್ನು—ಶುದ್ಧವೂ ಶೋಕನಾಶಕವೂ ಆದ ಕ್ಷೇತ್ರ ಯಾವುದು?—ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಣರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ದಕ್ಷಾಯಣಿ-ವಿಯೋಗಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶಂಭುವಿನ ಸ್ವೇದಬಿಂದುದಿಂದ ಲೋಹಿತಾಂಗ (ಮಾಹೇಯ) ಜನಿಸಿದನು; ಅವನು ಉಗ್ರಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ‘ಅಂಗಾರಕೇಶ್ವರ’ ಎಂಬ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದನು. ಶಿವಾನುಗ್ರಹದಿಂದ ಅವನು ಅಂಗಾರಕನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿ, ಗ್ರಹಪದವಿಯಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದನು. ನಂತರ ಅಂಗಾರಕ-ಚತುರ್ಥಿಯ ವ್ರತವಿಧಾನಗಳು ಬರುತ್ತವೆ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉತ್ತರवाहಿನಿ ಜಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ಪೂಜೆ, ಮತ್ತು ದಾನ-ಜಪ-ಹೋಮಗಳ ಅಕ್ಷಯ ಫಲ. ಅಂಗಾರಕಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಶ್ರಾದ್ಧದಿಂದ ಪಿತೃಗಳು ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಈ ವ್ರತಕ್ಕೆ ಗಣೇಶಜನ್ಮಸಂಬಂಧವೂ ಉಲ್ಲೇಖಿತ, ಹಾಗೂ ವಾರಾಣಸಿಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ವಾಸಿಸುವುದು ಮರಣಾನಂತರ ಉನ್ನತ ಗತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಎರಡನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಶಿಯ ಮತ್ತೊಂದು ಕಥೆ: ಅಂಗಿರಸನ ಪುತ್ರನು ಲಿಂಗಪೂಜೆ ಮತ್ತು ‘ವಾಯವ್ಯ ಸ್ತೋತ್ರ’ದಿಂದ ಶಿವನನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿ/ಜೀವ/ವಾಚಸ್ಪತಿ ಎಂಬ ಬಿರುದುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಶುದ್ಧ ವಾಕ್ಪ್ರಸಾದ, ಗ್ರಹಜನ್ಯ ಪೀಡಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಸ್ತೋತ್ರಪಠನದಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ದೇವಗುರುವಾಗಿ ಅವನ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತೀಶ್ವರದ ಸ್ಥಳನಿರ್ದೇಶ, ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ರಹಸ್ಯ ಪರಂಪರೆಯ ಸೂಚನೆ, ಮತ್ತು ಈ ಅಧ್ಯಾಯ ಶ್ರವಣದಿಂದ ಗ್ರಹಪೀಡಾ-ವಿಘ್ನನಾಶ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಾಶೀನಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ—ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
Adhyaya 18
Saptarṣi-Liṅga-Pratiṣṭhā in Avimukta and the Arundhatī Pativratā Discourse (Chapter 18)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಿಪುರಿ ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ಮಥುರೆಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಶಿವಶರ್ಮನು ದೇಹಾಂತದ ನಂತರ ವೈಷ್ಣವ ಲೋಕದತ್ತ ಏರುಗತಿಯನ್ನೊಳಗಾಗುವ ಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ, ಮಂಗಳಕರ ಲೋಕವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ, ಇಬ್ಬರು ಗಣಸೇವಕರು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ—ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು (ಮರೀಚಿ, ಅತ್ರಿ, ಪುಲಹ, ಪುಲಸ್ತ್ಯ, ಕ್ರತು, ಅಂಗಿರಸ, ವಸಿಷ್ಠ) ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ ಪ್ರಜಾಸೃಷ್ಟಿಗಾಗಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ಪತ್ನಿಯರು ಜಗನ್ಮಾತೆಯರಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಸರ್ವಲೋಕ ಮೋಕ್ಷಾರ್ಥವಾಗಿ ಅವರು ಅವಿಮುಕ್ತ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ—ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ನಿವಾಸವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾದ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ—ಬಂದು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಹೆಸರಿನ ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ತಪೋಬಲದಿಂದ ತ್ರಿಲೋಕ ಧಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಸ್ಥಳಸೂಚಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ—ಗೋಕರ್ಣೇಶನ ಜಲದ ಸಮೀಪ ಅತ್ರೀಶ್ವರ; ಮರೀಚಿ ಕುಂಡ ಮತ್ತು ಮರೀಚೀಶ್ವರ; ಸ್ವರ್ಗದ್ವಾರದ ಬಳಿ ಪುಲಹ-ಪುಲಸ್ತ್ಯ; ಹರಿಕೇಶವ ವನದಲ್ಲಿ ಅಂಗಿರಸೇಶ್ವರ; ಮತ್ತು ವರುಣಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಷ್ಠಮೇಶ್ವರ ಹಾಗೂ ಕ್ರತ್ವೀಶ್ವರ—ಇವುಗಳ ದರ್ಶನ-ಸ್ನಾನಗಳಿಂದ ತೇಜಸ್ಸು, ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ಫಲವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅರುಂಧತಿಯನ್ನು ಅತಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಪತಿವ್ರತೆಯೆಂದು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಅವಳ ಸ್ಮರಣಮಾತ್ರವೂ ಗಂಗಾಸ್ನಾನದ ಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಕಾಶಿಯ ಪವಿತ್ರ ಭೂಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ಆದರ್ಶವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 19
ध्रुवोपाख्यानम् — Dhruva’s Resolve, Instruction, and Turn toward Vāsudeva
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಧ್ರುವೋಪಾಖ್ಯಾನವು ಸಂವಾದ ಹಾಗೂ ದೃಷ್ಠಾಂತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಜಗತ್ತಿಗೆ ಆಧಾರವೂ ಮಾಪನವೂ ಆಗಿರುವಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ, ಅಚಲ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನೆ ಉದಯಿಸಿದಾಗ ಗಣರು ಧ್ರುವನ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನುವಿನ ವಂಶದಲ್ಲಿ ರಾಜ ಉತ್ತಾನಪಾದನ ಪುತ್ರ; ರಾಣಿಗಳಾದ ಸುನೀತಿ–ಸುರೂಚಿಗಳ ನಡುವೆ ಗೃಹಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮಾನಕ್ರಮದ ಭೇದವಿದ್ದು, ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸುರೂಚಿಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಧ್ರುವನಿಗೆ ರಾಜಮಡಿಲು/ಆಸನಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಸುನೀತಿ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಉಪದೇಶ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ—ಮಾನ-ಅಪಮಾನಗಳು ಪೂರ್ವಕರ್ಮಫಲ; ಸಂಚಿತ ಪುಣ್ಯದಿಂದಲೇ ಗೌರವ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ರೋಧ-ಶೋಕವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಫಲವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು. ಧ್ರುವನು ತಪಸ್ಸಿನತ್ತ ದೃಢ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿ, ತಾಯಿಯ ಅನುಮತಿ ಮತ್ತು ಆಶೀರ್ವಾದ ಮಾತ್ರ ಬೇಡಿ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ಎದುರಾಗುತ್ತಾರೆ. ವೈರಾಗ್ಯದ ಕಾರಣ ಕೇಳಿದಾಗ ಧ್ರುವನು ತನ್ನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ಅತ್ರಿ ಅವನ ಆಶಯವನ್ನು ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ—ಗೋವಿಂದ/ವಾಸುದೇವನ ಪಾದಾಶ್ರಯ ಮತ್ತು ನಾಮಜಪದಿಂದ ಲೋಕಿಕ ಹಾಗೂ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಎರಡೂ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಲಭಿಸುತ್ತವೆ. ಋಷಿಗಳು ತೆರಳುತ್ತಾರೆ; ಧ್ರುವನು ವಾಸುದೇವಪರಾಯಣನಾಗಿ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗುತ್ತಾನೆ—ಸಾಮಾಜಿಕ ಅವಮಾನದಿಂದ ನಿಯಮಬದ್ಧ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಂಕಲ್ಪದತ್ತ ಸಾಗುವ ಧಾರೆ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಾರವಾಗಿದೆ.
Adhyaya 20
Dhruva’s Tapas, Viṣṇu-Nāma Contemplation, and the Testing of Steadfast Devotion
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಧ್ರುವನು ನದೀತೀರದ ಸಮೀಪದ ಪವಿತ್ರ ವನಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅದನ್ನು ಪರಮ ಪಾವನ ದೈವಧಾಮವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸುದೇವನ ಜಪ-ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹರಿ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ, ಕಿರಣಗಳಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ, ಜಲಚರ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ ರೂಪಗಳೊಂದಿಗೇ ಏಕ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವನೆಂದು ತತ್ತ್ವವರ್ಣನೆಯೊಂದಿಗೆ ಧ್ರುವನು ವಿಷ್ಣುನಾಮಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿ ಲೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಪುನಃಸಂಯೋಜನೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ—ವಾಣಿ ವಿಷ್ಣುನಾಮಗಳಲ್ಲಿ, ದೃಷ್ಟಿ ಭಗವಂತನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ, ಶ್ರವಣ ಗುಣಕೀರ್ತನದಲ್ಲಿ, ಘ್ರಾಣ ದಿವ್ಯ ಸುಗಂಧದಲ್ಲಿ, ಸ್ಪರ್ಶ ಸೇವಾಭಾವದಲ್ಲಿ, ಮನಸ್ಸು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಾರಾಯಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ಧ್ರುವನ ತಪಸ್ಸಿನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಅಶಾಂತಗೊಂಡು ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಬ್ರಹ್ಮನು “ನಿಜ ಭಕ್ತನು ಯಾರಿಗೂ ಹಾನಿ ಮಾಡುವವನಲ್ಲ; ವಿಷ್ಣುವೇ ಎಲ್ಲರ ಯಥಾಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸುವನು” ಎಂದು ಧೈರ್ಯ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನು ವಿಘ್ನಕ್ಕಾಗಿ ಭಯಾನಕ ಜೀವಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಯಾ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಧ್ರುವನ ತಾಯಿಯಂತೆ ಕಾಣುವ ರೂಪವೂ ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಧ್ರುವನು ಅಚಲನಾಗಿ ನಿಂತು, ಸುದರ್ಶನದ ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಗೆ ನಾರಾಯಣನು ಸ್ವಯಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ವರವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅತಿತಪಸ್ಸನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಧ್ರುವನು ದೀಪ್ತಿಮಯ ರೂಪದರ್ಶನ ಪಡೆದು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾದ ಭಕ್ತಿಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 21
ध्रुवस्तुतिḥ (Dhruva’s Hymn) and Viṣṇu’s Instruction on Dhruva-pada and Kāśī
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಧ್ರುವನು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ದೀರ್ಘ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೃಷ್ಟಿ‑ಸ್ಥಿತಿ‑ಪ್ರಳಯ ಕಾರ್ಯಗಳು, ಶಂಖ‑ಚಕ್ರ‑ಗದಾ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ವೇದಗಳು, ನದಿಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು, ತುಳಸಿ, ಶಾಲಗ್ರಾಮ ಮತ್ತು ಕಾಶೀ‑ಪ್ರಯಾಗ ಮೊದಲಾದ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ರೂಪವೆಂದು ಅನೇಕ ನಾಮಗಳಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾಮಕೀರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಸ್ಮರಣೆ ರೋಗಶಮನ, ಪಾಪಕ್ಷಯ ಹಾಗೂ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥೈರ್ಯಕ್ಕೆ ಉಪಾಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ತುಳಸಿಪೂಜೆ, ಶಾಲಗ್ರಾಮಸೇವೆ, ಗೋಪೀಚಂದನ ಧಾರಣೆ, ಶಂಖಸಂಬಂಧ ಸ್ನಾನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಭಕ್ತಿಯ ರಕ್ಷಣಾ ಚಿಹ್ನೆಗಳಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ಧ್ರುವನ ಅಂತರಾಶಯವನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ಧ್ರುವಪದವನ್ನು ವರವಾಗಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಸುತ್ತುವ ಗ್ರಹ‑ನಕ್ಷತ್ರಮಂಡಲಕ್ಕೆ ಸ್ಥಿರ ಆಧಾರವಾಗಿ ನಿಂತು ಒಂದು ಕಲ್ಪಕಾಲ ಆಳುವನು. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ತ್ರಿಕಾಲ ಸ್ತೋತ್ರಪಠಣದಿಂದ ಪಾಪ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು, ಐಶ್ವರ್ಯ ಸ್ಥಿರತೆ, ಕುಲಕ್ಷೇಮ, ಸಂತಾನ‑ಧನ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿವೃದ್ಧಿ ದೊರೆಯುವುದೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ನಂತರ ಕಾಶೀ ಮಹಿಮೆ: ವಿಷ್ಣು ಶುಭ ವಾರಾಣಸಿಗೆ ಹೋಗುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ಅಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರನು ಮೋಕ್ಷಹೇತುವೆಂದು, ಆರ್ಥನ ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ತಾರಕಮಂತ್ರ ಉಪದೇಶವಾಗುವುದೆಂದು, ಕಾಶೀ ಸಂಸಾರದ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಏಕೌಷಧಿಯೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಶೇಷ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ದರ್ಶನಫಲ, ಕಾಶೀ/ಬ್ರಹ್ಮಪುರಿಯಲ್ಲಿ ದಾನಧರ್ಮದ ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಧ್ರುವಚರಿತ್ರ ಸ್ಮರಣದ ಮಹಾಫಲದಿಂದ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 22
लोक-क्रमवर्णनम्, तीर्थराज-प्रयागमाहात्म्यम्, अविमुक्त-काशी-परमोत्कर्षः (Cosmic Realms, Prayāga as Tīrtharāja, and the Supremacy of Avimukta-Kāśī)
ಈ ದ್ವಾವಿಂಶ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶಿವಶರ್ಮ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಶಿವಗಣರು ವೇಗವಂತ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉನ್ನತ ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಮಹರ್ಲೋಕವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾರೆ—ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶುದ್ಧರಾದ ದೀರ್ಘಾಯುಷಿ ತಪಸ್ವಿಗಳು ವಿಷ್ಣುಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ನಂತರ ಜನಲೋಕ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾನಸಪುತ್ರರು (ಸನಂದನಾದಿ) ಮತ್ತು ಅಚಲ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳ ಧಾಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ತಪೋಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣ-ಶೀತ ಸಹನ, ಉಪವಾಸ, ಪ್ರಾಣನಿಗ್ರಹ, ಅಚಲಸ್ಥಿತಿ ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ತಪಸ್ಸುಗಳ ವಿಶಾಲ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ನೀಡಿ, ತಪಸ್ಸನ್ನು ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥೈರ್ಯಕ್ಕೆ ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ ಸಾಧನೆಯಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಸತ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅತಿಥಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಧರ್ಮದ ಮಾನದಂಡೋಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ: ಭಾರತವು ಕರ್ಮಭೂಮಿ; ಶ್ರುತಿ-ಸ್ಮೃತಿ-ಪುರಾಣಾಧಾರಿತ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸತ್ಪುರುಷರ ಆದರ್ಶದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಜಯ ಹಾಗೂ ಲೋಭ, ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಅಹಂಕಾರ, ಮೋಹ, ಪ್ರಮಾದ ಇತ್ಯಾದಿ ದೋಷಜಯ ಸಾಧ್ಯ. ನಂತರ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪವಿತ್ರ ಭೂಗೋಳದ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ—ಸ್ವರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಪಾತಾಳಗಳು ಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿತವಾದರೂ, ಮೋಕ್ಷಪ್ರಭಾವದಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಅದರ ವಿಶೇಷ ಪ್ರದೇಶ-ತೀರ್ಥಗಳು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಯಾಗವನ್ನು ತೀರ್ಥರಾಜನೆಂದು ಮಹಿಮಾಪಡಿಸಿ, ನಾಮಸ್ಮರಣದಿಂದಲೂ ಶುದ್ಧಿಫಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಪರಮ ತೀರ್ಮಾನ—ವಿಶ್ವೇಶ್ವರನ ಅಧೀನ ಅವಿಮುಕ್ತ ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷ ಅತ್ಯಂತ ನೇರವಾಗಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂಸೆ, ಶೋಷಣೆ, ಪರಪೀಡೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವೇಶ್ವರದ್ರೋಹ ಕಾಶೀವಾಸಕ್ಕೆ ಅನರ್ಹತೆ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿ, ಕಾಶಿ ಯಮನ ಅಧಿಕಾರದಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದ್ದು ಅಪರಾಧಿಗಳನ್ನು ಕಾಲಭೈರವನು ನಿಯಮಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 23
लोकपरिस्थिति-वर्णनम् तथा हर-हरि-ऐक्योपदेशः (Cosmic Levels and the Instruction on the Non-difference of Śiva and Viṣṇu)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಶಿವಶರ್ಮನು ಸತ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಗಣರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಅವರ ಸಮಗ್ರ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ವೈಕುಂಠದ ಕಡೆ ಹೊರಟ ಗಣರನ್ನು ಶಿವಶರ್ಮನು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ, ಅವರು ಸಪ್ತಪುರಿಗಳು—ಅಯೋಧ್ಯೆ, ಮಥುರಾ, ಮಾಯಾಪುರಿ (ಹರಿದ್ವಾರ), ಕಾಶಿ, ಕಾಂಚಿ, ಅವಂತಿ ಮತ್ತು ದ್ವಾರಾವತಿ—ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಮೋಕ್ಷವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಲೋಕಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ವಿಶ್ವನಿರೂಪಣೆ ಬರುತ್ತದೆ—ಭೂರ್ಳೋಕದಿಂದ ಭುವಃ, ಸ್ವಃ, ಮಹಃ, ಜನಃ, ತಪಃ, ಸತ್ಯಲೋಕವರೆಗೆ; ಸತ್ಯಲೋಕದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವೈಕುಂಠ, ಅದಕ್ಕೂ ಮೀರಿಸಿ ಕೈಲಾಸದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಹಂತ ಹಂತದ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಲ್ಲಿ ಕಾಶಿಯ ತಾರಕ-ಮಹಿಮೆ ಸ್ಥಿರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ತತ್ತ್ವೋಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಸ್ವೇಚ್ಛಾಧೀಶ ಪರಮೇಶ್ವರ, ವಾಣಿ-ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅತೀತ ಬ್ರಹ್ಮ, ಆದರೂ ಸಾಕಾರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮುಖ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತ—ಹರ ಮತ್ತು ಹರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ಭೇದವಿಲ್ಲ; ಶಿವ-ವಿಷ್ಣು ಐಕ್ಯವೇ ಪರಮ ಸತ್ಯ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ ಇಚ್ಛಾ-ಕ್ರಿಯಾ-ಜ್ಞಾನ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನೂ ಮಾಯೆಯನ್ನೂ ದಯಪಾಲಿಸಿ, ಆಡಳಿತ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಹಬ್ಬ, ವಿವಾಹ, ಅಭಿಷೇಕ, ಗೃಹಪ್ರವೇಶ, ಅಧಿಕಾರಪ್ರದಾನ ಮುಂತಾದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪಠಣವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿ ಸಂತಾನ, ಧನ, ರೋಗನಿವಾರಣೆ, ಬಂಧನಮೋಚನೆ ಮತ್ತು ಅಮಂಗಳಶಮನ ಫಲಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದೆ.
Adhyaya 24
अध्याय २४ — वृद्धकालेश्वरलिङ्ग-माहात्म्य एवं कालोदककूप-प्रभाव (Vṛddhakāleśvara Liṅga and the Power of the Kālōdaka Well)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಫಲದ ಜೀವನಕಥೆ, ಆದರ್ಶ ರಾಜಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾಶೀಕೇಂದ್ರಿತ ಮೋಕ್ಷತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪದರಪದರವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಭಕ್ತನು ದೇಹತ್ಯಾಗದ ನಂತರ ವೈಷ್ಣವ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಏರಿ ದಿವ್ಯಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ, ಉಳಿದ ಪುಣ್ಯದ ಬಲದಿಂದ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪಡೆದು ನಂದಿವರ್ಧನದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ರಾಜನಾಗುವ ಪ್ರಸಂಗ ಬರುತ್ತದೆ; ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯ-ನೀತಿ-ಪ್ರಜಾಹಿತಗಳ ಆದರ್ಶ ಚಿತ್ರಣವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ। ನಂತರ ಕಥೆ ಕಾಶಿಯತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ರಾಜ ವೃದ್ಧಕಾಲನು ರಾಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಕಾಶಿಗೆ ಬಂದು ಬಹು ದಾನಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಒಂದು ಲಿಂಗವನ್ನೂ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕೂಪವನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧ ತಪೋಧನನು ಬಂದು—ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಯಾರು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು? ಲಿಂಗದ ಹೆಸರು ಏನು? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ, ತನ್ನ ಸತ್ಕರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು; ಆತ್ಮಕೀರ್ತಿಯಿಂದ ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ। ರಾಜನು ಕೂಪದಿಂದ ನೀರು ತೆಗೆದು ಅವನಿಗೆ ಕುಡಿಸಿದಾಗ, ಕುಡಿದ ತಕ್ಷಣ ತಪೋಧನನು ಯೌವನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ—ಕೂಪದ ಪ್ರಭಾವ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ। ತಪೋಧನನು ಲಿಂಗಕ್ಕೆ “ವೃದ್ಧಕಾಲೇಶ್ವರ” ಹಾಗೂ ಕೂಪಕ್ಕೆ “ಕಾಲೋದಕ” ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿ, ದರ್ಶನ-ಸ್ಪರ್ಶನ-ಪೂಜನ-ಶ್ರವಣ ಮತ್ತು ಆ ಜಲಸೇವನೆಯ ಫಲಗಳನ್ನು—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಮತ್ತು ರೋಗಶಮನ—ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬೇರೆಡೆ ಮರಣವಾದವರಿಗೂ ಕಾಶಿಯೇ ಅಂತಿಮ ಮುಕ್ತಿಯ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ತಪೋಧನನು ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಲೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ; “ಮಹಾಕಾಲ” ನಾಮಜಪದ ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಶಿವಶರ್ಮನ ಗತಿವೃತ್ತಾಂತ-ಕಾಶೀಪೂಜೆಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುವವರಿಗೆ ಶುದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಉನ್ನತ ಜ್ಞಾನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 25
अविमुक्तमाहात्म्यप्रकरणम् — Avimukta Māhātmya and the Dialogue of Skanda with Agastya
ಅಧ್ಯಾಯ 25ರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರು ಸೂತರಿಗೆ ಕುಂಭಜ ಋಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಕುರಿತು ಶುದ್ಧಿಕರವಾದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ಪರ್ವತವನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಸ್ಕಂದವನದ ಸಮೃದ್ಧ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ—ನದಿಗಳು, ಸರೋವರಗಳು, ತಪೋವನಗಳು, ಹಾಗೂ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕೈಲಾಸಖಂಡದಂತೆ ಅದ್ಭುತ ಲೋಹಿತಗಿರಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಅವನು ಷಡಾನನ ಸ್ಕಂದ/ಕಾರ್ತ್ತಿಕೇಯನ ದರ್ಶನ ಪಡೆದು ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿ, ವೇದಸ್ವರದ ಸ್ತೋತ್ರದಿಂದ ಅವರ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ತಾರಕವಧಾದಿ ವಿಜಯಗಳನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ಕಂದನು ಉತ್ತರವಾಗಿ ಮಹಾಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಅವಿಮುಕ್ತ ಧಾಮವನ್ನು ಶಿವ (ತ್ರ್ಯಂಬಕ/ವಿರೂಪಾಕ್ಷ) ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದು ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಅಪೂರ್ವ; ಕೇವಲ ಕರ್ಮಸಂಚಯದಿಂದಲ್ಲ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ದೈವಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಲಭ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮರಣಸ್ಮರಣೆ, ಅತಿಯಾದ ಧನಚಿಂತೆಯ ತ್ಯಾಗ, ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ, ಕಾಶಿಯನ್ನು ಪರಮಾಶ್ರಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಎಂಬ ನೈತಿಕ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಯೋಗ, ತೀರ್ಥ, ವ್ರತ, ತಪ, ಪೂಜಾ ವಿಧಾನಗಳು ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರೂ, ಅವಿಮುಕ್ತವನ್ನೇ ಸುಲಭ ಮೋಕ್ಷಪ್ರದ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಉನ್ನತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವಿಮುಕ್ತದಲ್ಲಿ ವಾಸದ ಹಂತಾನುಸಾರ ಫಲಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ—ಕ್ಷಣಿಕ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಜೀವನಪೂರ್ತಿ ವಾಸದವರೆಗೆ, ಮಹಾಪಾಪಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪುನರ್ಜನ್ಮನಿವೃತ್ತಿ. ಪ್ರಮುಖ ತತ್ತ್ವ: ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸ್ಮರಣೆ ವಿಫಲವಾದರೂ, ಶಿವನೇ ಸ್ವತಃ ತಾರಕ-ಬ್ರಹ್ಮೋಪದೇಶ ನೀಡಿ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವಿಮುಕ್ತದ ಅನಿರ್ವಚನೀಯ ಮಹಿಮೆ ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಾಶಿಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯದ ಸ್ಪರ್ಶಮಾತ್ರವೂ ಅಪೇಕ್ಷಣೀಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 26
अविमुक्तक्षेत्रप्रादुर्भावः तथा मणिकर्णिकामाहात्म्यम् (Origin of Avimukta and the Glory of Maṇikarṇikā)
ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಸ್ಕಂದನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ—ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವಿಮುಕ್ತ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಆದಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಹೇಗೆ, ಮೋಕ್ಷಪ್ರದ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಅದರ ಕೀರ್ತಿ ಹೇಗೆ ವೃದ್ಧಿಯಾಯಿತು, ಮಣಿಕರ್ಣಿಕೆಯ ಉದ್ಭವ ಏನು, ಹಾಗೂ ಕಾಶೀ/ವಾರಾಣಸೀ/ರುದ್ರಾವಾಸ/ಆನಂದಕಾನನ/ಮಹಾಶ್ಮಶಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ನಾಮಗಳ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಏನು ಎಂದು. ಸ್ಕಂದನು ಪೂರ್ವದ ದಿವ್ಯೋಪದೇಶವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಅವ್ಯಕ್ತ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಶಿವ-ಶಕ್ತಿಯ ತತ್ತ್ವಗಳ (ಪ್ರಕೃತಿ, ಮಾಯೆ, ಬುದ್ಧಿತತ್ತ್ವ ಮುಂತಾದ) ಮೂಲಕ ಸೃಷ್ಟಿಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ। ಅವಿಮುಕ್ತವು ಐದು ಕ್ರೋಶ ಪ್ರಮಾಣದ ಕ್ಷೇತ್ರ; ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಶಿವ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ ಇದನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ತ್ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಅವಿಮುಕ್ತ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು. ಬಳಿಕ ಆನಂದವನದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಚಕ್ರಪುಷ್ಕರಿಣಿ ಎಂಬ ಪವಿತ್ರ ಕುಂಡವನ್ನು ತೋಡಿ, ಶಿವಾನುಗ್ರಹವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಪ್ರಸಂಗ ಬರುತ್ತದೆ। ಮಣಿಕರ್ಣಿಕೆಯ ಮಹಿಮೆ—ಶಿವನ ಕಿವಿಯ ಮಣಿ-ಕುಂಡಲ ಒಂದು ಚಲನೆಯಿಂದ ಬಿದ್ದು, ಆ ತೀರ್ಥ ‘ಮಣಿಕರ್ಣಿಕಾ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ದಾನ, ಜಪ, ವ್ರತ, ಸದಾಚಾರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಅತಿಶಯ ಫಲ, ಅಲ್ಪ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೂ ಅಥವಾ ನಗರದ ಹೆಸರನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿದರೂ ಪುಣ್ಯವೃದ್ಧಿ, ಮತ್ತು ಹೋಲಿಕೆಯ ಫಲವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಕಾಶಿಯ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗಿದೆ।
Adhyaya 27
Gaṅgā-Māhātmya in Kāśī: Theological Discourse on Snāna, Smaraṇa, and Liṅga-Pūjā (Chapter 27)
ಅಧ್ಯಾಯ 27ರಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದನು ಕಾಶಿ ಏಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವೋ ಮತ್ತು ಅದರ ‘ಆನಂದ-ಕಾನನ’ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ದೇವದೇವನ ಉಪದೇಶಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬೇಕೋ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಈಶ್ವರನು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಭಾಗೀರಥ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಕಪಿಲನ ಕ್ರೋಧಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಸಗರಪುತ್ರರು ದಗ್ಧರಾದುದು, ಪಿತೃಸಂಕಟ, ಮತ್ತು ಗಂಗೆಯನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಭಾಗೀರಥನು ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿದುದು। ಕಥೆ ತತ್ತ್ವಚರ್ಚೆಗೆ ತಿರುಗಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಪರಮ, ಶಿವಸ್ವರೂಪಿಣಿ ಜಲಮೂರ್ತಿ, ಅನೇಕ ಲೋಕವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಆಧಾರ, ಹಾಗೂ ತೀರ್ಥ-ಧರ್ಮ-ಯಜ್ಞಶಕ್ತಿಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ನಿಧಿ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯೇ ಪ್ರಧಾನ ತಾರಕ ಆಶ್ರಯ; ದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಸ್ನಾನ, ‘ಗಂಗಾ’ ನಾಮಜಪ ಮತ್ತು ತಟವಾಸವನ್ನು ಪುನಃಪುನಃ ಪಾವನಕಾರಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ। ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಯಜ್ಞಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ, ಗಂಗಾತಟದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗಪೂಜೆಯಿಂದ ಮೋಕ್ಷ, ಗಂಗಾಜಲದಲ್ಲಿ ಪಿಂಡ-ತರ್ಪಣದಿಂದ ಪಿತೃಹಿತ, ಮತ್ತು ಗಂಗೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲೇ ಮರಣವಾದರೂ ಶುಭಗತಿ ಎಂಬ ಭರವಸೆ ಇದೆ. ಅವಮಾನ, ಸಂಶಯ, ಯಾತ್ರಿಕರಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುವ ದೋಷಗಳ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯಗಣನೆ, ಮಂತ್ರ-ವಿಧಿ ಸೂಚನೆಗಳು ಮತ್ತು ಗಂಗೆಯ ರಕ್ಷಕ-ಶಮನ ಶಕ್ತಿಗಳ ಸ್ತುತಿ-ನಮಸ್ಕಾರಗಳು ಬರುತ್ತವೆ।
Adhyaya 28
Gaṅgā-Māhātmya and Pitṛ-Tarpaṇa in Kāśī (Pūrvārdha, Adhyāya 28)
ಅಧ್ಯಾಯ 28 ಕಾಶೀ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿ ತ್ರಿಪಥಗಾ/ಜಾಹ್ನವೀ/ಭಾಗೀರಥೀ ಗಂಗೆಯ ಪಾವನಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಹುಪದರವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಭೂತ–ಭವಿಷ್ಯ–ವರ್ತಮಾನ ಕಾಲಭೇದಗಳ ಕುರಿತು ಸಂವಾದಾತ್ಮಕ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ಬರುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಗಂಗಾಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಮಾಡಿದ ಪಿಂಡದಾನ ಮತ್ತು ತರ್ಪಣವೂ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ—ಕಷ್ಟಕರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮೃತರಾದವರಿಗೂ—ಕುಲಸೀಮೆಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಉಪಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಬೋಧನಾತ್ಮಕ ದೃಷ್ಟಾಂತದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ: ನೀತಿಭ್ರಷ್ಟ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ದೇಹಾವಶೇಷ ಶುದ್ಧ ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಬೀಳಿದರೆ ಅವನ ಗತಿ ಏನು? ಶಿವನು ‘ವಾಹೀಕ’ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿ ಅನಾಚಾರ ಮಾಡಿದ ಕಾರಣ ದಂಡಫಲ ಅನುಭವಿಸಿದರೂ, ದೈವಯೋಗದಿಂದ ಅವನ ದೇಹದ ಒಂದು ಖಂಡ ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುವುದರಿಂದ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಉದ್ಧಾರ ಪಡೆದು ಉನ್ನತಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧಿಕ್ರಿಯೆಗಳ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಗಂಗಾದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಪಾನ, ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಕಾಶಿಯ ನದೀತೀರದ ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಶುದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಮೋಕ್ಷಾಭಿಮುಖತೆಯ ಸಾಧನವೆಂದು ಪುನಃಪುನಃ ಮಹಿಮಾಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 29
गङ्गानामसहस्रस्तोत्रम् (Ganga-nāma-sahasra Stotra) and the doctrine of snāna-phala by japa
ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಒಂದು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಾಚಾರ ಸಂಬಂಧಿತ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ—ಗಂಗಾಸ್ನಾನವನ್ನು ಅನನ್ಯ ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ಹೊಗಳಿದಾಗ, ದುರ್ಬಲರು, ಚಲಿಸಲಾರದವರು, ಆಲಸ್ಯಪರರು ಅಥವಾ ದೂರವಾಸಿಗಳು ಸಮಾನ ಫಲವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆಯಲಿ? (1–5)। ಸ್ಕಂದನು ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಎಲ್ಲ ತೀರ್ಥಜಲಗಳೂ ಪೂಜ್ಯವೇ, ಆದರೆ ಗಂಗೆಯ ಮಹಿಮೆ ವಿಶಿಷ್ಟ—ಶಿವನು ಅವಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವುದು ಮತ್ತು ಪಾಪಹರಣಶಕ್ತಿ ಇರುವುದರಿಂದ. ದ್ರಾಕ್ಷಿಯ ರುಚಿ ದ್ರಾಕ್ಷಿಯಲ್ಲೇ ಇರುವಂತೆ, ಗಂಗಾಸ್ನಾನದ ಪೂರ್ಣ ಫಲ ಗಂಗೆಯಲ್ಲೇ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ (6–10)। ನಂತರ ಅವನು “ಅತಿಗುಪ್ತ” ಪರ್ಯಾಯ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ—ಗಂಗಾನಾಮಸಹಸ್ರವನ್ನು ಸ್ತೋತ್ರ-ಜಪವಾಗಿ ಪಠಿಸುವುದು. ಇದನ್ನು ಶಿವಭಕ್ತರು, ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತಿಪರಾಯಣರು, ಶಾಂತರು, ಶ್ರದ್ಧಾವಂತರು, ಆಸ್ತಿಕರು ಎಂಬ ಅರ್ಹರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ನೀಡಬೇಕು. ಶೌಚ, ಅಕ್ಷರಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟ ಉಚ್ಚಾರಣೆ, ಮೌನ/ಮನೋಜಪ ಮತ್ತು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಎಂಬ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ (11–16)। ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಗಂಗಾದೇವಿಯ ಅನೇಕ ನಾಮಗಳ ದೀರ್ಘ ಲಿತನಿ (17ರಿಂದ) ಬರುತ್ತದೆ; ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಒಮ್ಮೆ ಜಪಿಸಿದರೂ ಮಹಾಪುಣ್ಯ, ನಿರಂತರ ಜಪದಿಂದ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳ ಪಾಪಕ್ಷಯ, ಗುರುಸೇವೆಗೆ ಬಲ, ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶುಭ ಭೋಗ. ಈ ಸ್ತೋತ್ರಜಪವನ್ನು ಸ್ನಾನಾಭಿಲಾಷಿಗಳಿಗೆ “ಗಂಗಾಸ್ನಾನದ ಪ್ರತಿನಿಧಿ” ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (170–210)।
Adhyaya 30
मणिकर्णिकागङ्गावतरण-प्रवेशानुज्ञा-काशीमाहात्म्य (Maṇikarṇikā, Gaṅgā’s Arrival, Authorized Entry, and the Māhātmya of Kāśī)
ಸ್ಕಂದನು ಅಗಸ್ತ್ಯನಿಗೆ, ತ್ರಿಲೋಕ ಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ಭಗೀರಥನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ಭೂಮಿಗೆ ಅವತಾರಗೊಳಿಸಿದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕಾಶಿಯ ಮಣಿಕರ್ಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯ ಪಾವನ ಸಂಬಂಧ ಸ್ಥಿರವಾದುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅವಿಮುಕ್ತ ಕ್ಷೇತ್ರದ ತತ್ತ್ವ ಗಾಢವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ—ಕಾಶಿಯನ್ನು ಶಿವನು ಎಂದಿಗೂ ತ್ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಶಿವಾನುಗ್ರಹದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಶಿಸ್ತುಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಮೋಕ್ಷ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ‘ತಾರಕ’ ಉಪದೇಶ ನೀಡಿ ಜೀವವನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಕ್ಷೇತ್ರದ ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕ ಭೂಗೋಳ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಿತ ಪ್ರವೇಶ ವಿವರವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ರಕ್ಷಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅಸಿ ಮತ್ತು ವರುಣಾ ಎಂಬ ಗಡಿ ನದಿಗಳಿಂದ ‘ವಾರಾಣಸಿ’ ಎಂಬ ನಾಮೋತ್ಪತ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರವೇಶ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಶಿವನು ರಕ್ಷಕರನ್ನು, ಒಬ್ಬ ವಿನಾಯಕನನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ, ನೇಮಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಿಶ್ವೇಶ್ವರನ ಅನುಮತಿ ಇಲ್ಲದೆ ಬಂದವರು ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಲಾರರು, ಕ್ಷೇತ್ರಫಲವನ್ನೂ ಪಡೆಯಲಾರರು. ಉಪಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತಾಯಿಭಕ್ತ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಧನಂಜಯನು ತಾಯಿಯ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತು ಸಾಗುತ್ತಾನೆ; ಹೊರುವವನ ಕಳ್ಳತನ ಮತ್ತು ಅನನುಮತ ಚಲನೆಯ ಮೂಲಕ, ಕ್ಷೇತ್ರಫಲವು ಅನುಮೋದಿತ ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ಸರಿಯಾದ ಭಾವದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವೆಂದು ಬೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾರಾಣಸಿಯ ಅಪ್ರತಿಮ ಮೋಕ್ಷದಾಯಿನಿ ಮಹಿಮೆ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ—ಅನೇಕ ಯೋನಿಗಳ ಜೀವಿಗಳು ಕೂಡ ಅಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರೆ ಶಿವನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ।
Adhyaya 31
कालभैरवप्रादुर्भावः — Origin and Jurisdiction of Kālabhairava in Kāśī
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿರುವ ಭೈರವನ ತತ್ತ್ವ, ರೂಪ, ಕಾರ್ಯಗಳು, ನಾಮಗಳು ಮತ್ತು ಯಾವ ನಿಯಮಗಳಡಿ ಅವನು ಸಾಧಕರಿಗೆ ಶೀಘ್ರಸಿದ್ಧಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಕಂದನು ಇದನ್ನು ಕಾಶೀವಾಸದ ಫಲವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುವ, ಪಾಪಶೋಧಕವಾದ ಪವಿತ್ರ ವೃತ್ತಾಂತವೆಂದು ಹೇಳಿ ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ವಿವರಿಸುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ದೈವೀ ಮಾಯೆಯ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂಘೋಷಿತ ಅಧಿಕಾರದ ಮಿತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುವ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಪ್ರಸಂಗ ಬರುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಕ್ರತುಸ್ವರೂಪ (ನಾರಾಯಣಾಂಶ) ನಡುವೆ ಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವದ ವಿವಾದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ವೇದಗಳನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸಿದಾಗ ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳು ರುದ್ರ/ಶಿವನೇ ಏಕೈಕ ಪರತತ್ತ್ವ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಮೋಹಗ್ರಸ್ತರಾಗಿ ಅವರು ಶಿವನ ತಪಸ್ವಿ-ಶ್ಮಶಾನವಾಸಿ ರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಪ್ರಣವ (ಓಂ) ಸాక్షಾತ್ ಪ್ರकटವಾಗಿ—ಶಿವಲೀಲೆ ಅವನ ಸ್ವಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅಭಿನ್ನವೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮಹಾತೇಜಸ್ಸು ಪ್ರಕಾಶಿಸಿ, ಉಗ್ರ ಶಿವರೂಪದಿಂದ ಕಾಲಭೈರವನು ಉತ್ಪನ್ನನಾಗಿ ಕಾಶಿಯ ನಿತ್ಯಾಧಿಪತಿ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮದಂಡಧಾರಿ ನಿಯಾಮಕನಾಗಿ ನಿಯುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭೈರವನ ನಾಮಗಳು ಅವನ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ—‘ಭರಣ’ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಭೈರವ, ಕಾಲವನ್ನೂ ಭಯಪಡಿಸುವವನು, ಅಧರ್ಮಕ್ಕೆ ದಂಡನಾಯಕ. ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಐದನೇ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಛೇದಿಸಿ, ಲೋಕಶಿಕ್ಷಾರ್ಥವಾಗಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದ ಆದರ್ಶವಾಗಿ ಕಾಪಾಲಿಕ ವ್ರತ (ಕಪಾಲ ಧಾರಣೆ) ಕೈಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ಆದೇಶ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾ ದೇವಿ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರೂ, ವಾರಾಣಸಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಅವಳ ಪ್ರವೇಶ ನಿರ್ಬಂಧಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಭೈರವನ ವಿಷ್ಣುಲೋಕಗಮನ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶಿವಾಚಾರ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನೆ ಮತ್ತು ವ್ರತದ ಉಪದೇಶಾತ್ಮಕ ಉದ್ದೇಶ ವಿವರಣೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿವನಾಮ-ಭಕ್ತಿಯ ಪಾಪನಾಶಕ ಶಕ್ತಿ, ಕಾಶಿಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ಪಾವನತೆ, ಹಾಗೂ ಕಾಲಜಲಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಪಿತೃಉದ್ಧಾರಕ ಅರ್ಪಣಾದಿ ಕರ್ಮಗಳ ಸೂಚನೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 32
हरिकेशोपाख्यानम् (Harikeśa Upākhyāna) — The Account of Harikeśa and the Call of Vārāṇasī
ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಸ್ಕಂದನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಹರಿಕೇಶನು ಯಾರು, ಅವನ ವಂಶ, ತಪಸ್ಸು ಏನು, ಮತ್ತು ಅವನು ಹೇಗೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿ ದಂಡನಾಯಕ/ದಂಡಪಾಣಿ ಎಂಬ ನಾಗರಿಕಾಧಿಕಾರದ ಸಂಕೇತಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ ಎಂದು. ಸ್ಕಂದನು ಗಂಧಮಾದನದಲ್ಲಿರುವ ಯಕ್ಷ ವಂಶವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ರತ್ನಭದ್ರ ಮತ್ತು ಅವನ ಪುತ್ರ ಪೂರ್ಣಭದ್ರ. ಪೂರ್ಣಭದ್ರನು ಅಪಾರ ಐಶ್ವರ್ಯವಿದ್ದರೂ ಸಂತಾನಾಭಾವದಿಂದ ದುಃಖಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಗರ್ಭರೂಪ’ ವಾರಸಿಲ್ಲದೆ ಧನವೈಭವವೂ ಅರಮನೆಯ ಶೋಭೆಯೂ ಶೂನ್ಯವೆಂದು ಅಳಲುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಪತ್ನಿ ಕನಕಕುಂಡಲಾ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಉಪದೇಶ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ—ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಕರ್ಮ ಎರಡೂ ಸೇರಿ ಫಲ ಕೊಡುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪರಿಹಾರ ಶಂಕರನ ಶರಣಾಗತಿ; ಶಿವಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಲೋಕಸಿದ್ಧಿಯೂ ಪರಮಗತಿಯೂ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಮೃತ್ಯುಂಜಯ, ಶ್ವೇತಕೇತು, ಉಪಮನ್ಯು ಮೊದಲಾದ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿಂದ ಶಿವಸೇವೆಯ ಮಹಿಮೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ಣಭದ್ರನು ನಾದೇಶ್ವರ/ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿ ಹರಿಕೇಶ ಎಂಬ ಪುತ್ರನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಬಾಲಕನು ಏಕಾಂತ ಶಿವನಿಷ್ಠ—ಧೂಳಿಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ಶಿವನಾಮ ಜಪಿಸಿ, ತ್ರಿನೇತ್ರನ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಸತ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಧನನಿರ್ವಹಣೆ ಕಲಿಸಲು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದಾಗ ಹರಿಕೇಶನು ವ್ಯಥೆಯಿಂದ ಮನೆ ತೊರೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದವರಿಗೆ ಕಾಶಿಯೇ ಆಶ್ರಯ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ವಾರಾಣಸಿಗೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾಶಿಯನ್ನು ಆನಂದವನ/ಆನಂದಕಾನನವಾಗಿ, ಅಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗದಿಂದ ಮೋಕ್ಷ ಎಂಬ ತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಪಾರ್ವತಿಗೆ ಶಿವನು ಕಾಶಿಯ ತಾರಕ ಮಹಿಮೆ—ಒಂದು ಜನ್ಮದಲ್ಲೇ ಮುಕ್ತಿ, ಕ್ಷೇತ್ರಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳಿಗೆ ವಿಘ್ನರಕ್ಷಣೆ—ಇತ್ಯಾದಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಅಧ್ಯಾಯವು ಭಕ್ತಿಚರಿತ್ರ, ನೀತಿ ಮತ್ತು ಕಾಶಿಯ ಮೋಕ್ಷಭೂಗೋಳವನ್ನು ಸೇರಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ಹರಿಕೇಶನ ದಂಡಪಾಣಿ/ದಂಡನಾಯಕ ಸಂಬಂಧದ ನೆಲೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 33
ज्ञानवापी-ज्ञानोदतीर्थमाहात्म्य (Jñānavāpī and Jñānoda Tīrtha Māhātmya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮುನಿಗಳು ಸ್ಕಂದನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ—ಸ್ಕಂದಜ್ಞಾನೋದ-ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆ ಏನು? ಜ್ಞಾನವಾಪಿಯನ್ನು ದೇವಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಏಕೆ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ? ಸ್ಕಂದನು ಪುರಾತನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಒಂದು ಯುಗದಲ್ಲಿ ಈಶಾನ (ರುದ್ರರೂಪ) ಕಾಶಿಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಸಿದ್ಧರು, ಯೋಗಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು ಮತ್ತು ಗಣರು ಪೂಜಿಸುವ ತೇಜೋಮಯ ಮಹಾಲಿಂಗವನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದನು. ಅದಕ್ಕೆ ಶೀತಲ ಜಲಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಲು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿ, ತ್ರಿಶೂಲದಿಂದ ಒಂದು ಕುಂಡವನ್ನು ತೋಡಿ, ಭೂಗರ್ಭದ ಅಪಾರ ಜಲವನ್ನು ಹೊರತಂದು, ಸಾವಿರಾರು ಧಾರೆಗಳೂ ಘಟಗಳೂ ಮೂಲಕ ಪುನಃಪುನಃ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದನು. ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ವರ ನೀಡಿದನು. ಈಶಾನನು—ಈ ಅನನ್ಯ ತೀರ್ಥವು ಶಿವನ ನಾಮದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಲಿ—ಎಂದು ಬೇಡಿದನು. ಶಿವನು ಇದನ್ನು ಪರಮ ‘ಶಿವತೀರ್ಥ’ವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ‘ಶಿವಜ್ಞಾನ’ವೆಂದರೆ ದಿವ್ಯ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ದ್ರವೀಭವಿಸಿದ ಜ್ಞಾನ ಎಂದು ವಿವರಣೆ ನೀಡಿ ‘ಜ್ಞಾನೋದ’ ಎಂಬ ನಾಮವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದ ಶುದ್ಧಿ, ಸ್ಪರ್ಶ ಮತ್ತು ಆಚಮನದಿಂದ ಮಹಾಯಜ್ಞಸಮಾನ ಫಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ-ಪಿಂಡದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಗಯಾ, ಪುಷ್ಕರ, ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಾದಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕ ಪಿತೃಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಷ್ಟಮಿ/ಚತುರ್ದಶಿಯ ಉಪವಾಸ, ಏಕಾದಶಿಯಂದು ನಿಯತ ಆಚಮನಸಹಿತ ವ್ರತಾಚರಣೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅಂತರ್ಲಿಂಗ-ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಶಿವತೀರ್ಥದ ಜಲದರ್ಶನದಿಂದ ಉಪದ್ರವಕಾರಿ ಭೂತಗಳು ಮತ್ತು ರೋಗಗಳು ಶಮನಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಜ್ಞಾನೋದ ಜಲದಿಂದ ಲಿಂಗಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವುದು ಸರ್ವತೀರ್ಥಜಲಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಸಮ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಜ್ಞಾನವಾಪಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಇತಿಹಾಸ ಬರುತ್ತದೆ—ಒಂದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಕುಟುಂಬದ ಅತ್ಯಂತ ಸತ್ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಪುತ್ರಿ, ಅವಳ ನಿತ್ಯಸ್ನಾನ-ಮಂದಿರಸೇವೆ, ವಿದ್ಯಾಧರನ ಅಪಹರಣಪ್ರಯತ್ನ, ರಾಕ್ಷಸನೊಂದಿಗೆ ಘರ್ಷಣೆ, ಮರಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಾನುಬಂಧ, ಹಾಗೂ ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭೂತಿ-ರುದ್ರಾಕ್ಷ-ಲಿಂಗಾರ್ಚನೆಯನ್ನು ಆಭರಣಗಳಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದು ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಶಿಯ ಕೆಲವು ತೀರ್ಥ-ದೇವಾಲಯಗಳ ಕ್ರಮವರ್ಣನೆ ಮತ್ತು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಿ ಅಧ್ಯಾಯವು ಕಾಶಿಯ ಪವಿತ್ರ ಭೂಗೋಳವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 34
Maṇikarṇikā as Mokṣabhū and Jñānavāpī as Jñānadā (Liberation-Field and Knowledge-Well)
ಅಧ್ಯಾಯ 34 ಕಾಶಿಯ ಮೋಕ್ಷಪ್ರದ ಪವಿತ್ರ ಭೂದೃಶ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಣಿಕರ್ಣಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರತೀಕಾತ್ಮಕ ಸ್ವರ್ಗದ್ವಾರದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿ, ಅಲ್ಲಿ ಶಂಕರನ ವಿಮೋಚಕ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ—ಸಂಸಾರಪೀಡಿತ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಶಿವನು ‘ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ’ ಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿ ತಾರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವ. ಮಣಿಕರ್ಣಿಕೆಯ ‘ಮೋಕ್ಷಭೂ’ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಪ್ರತಿಪಾದಿತ; ಯೋಗ, ಸಾಂಖ್ಯ ಅಥವಾ ವ್ರತಾಧಾರಿತ ಇತರ ಮಾರ್ಗಗಳ ಫಲಕ್ಕೂ ಮೀರಿಯಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷ ಸುಲಭವೆಂದು, ಈ ಸ್ಥಳವೇ ಒಂದೇ ವೇಳೆ ‘ಸ್ವರ್ಗಭೂ’ ಮತ್ತು ‘ಮೋಕ್ಷಭೂ’ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ವ್ಯಾಪಕ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಧಾರ್ಮಿಕ ದೃಷ್ಟಿ ಬರುತ್ತದೆ—ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಯಾಗ ಮಾಡುವ ರಾಜರು, ಪತಿವ್ರತಾ ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಧರ್ಮಾರ್ಜಿತ ಸಂಪತ್ತಿನ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು/ವೈಶ್ಯರು, ಸದಾಚಾರಮಾರ್ಗದ ಶೂದ್ರರು, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳು, ಗೃಹಸ್ಥರು, ವಾನಪ್ರಸ್ಥರು, ಹಾಗೆಯೇ ಏಕದಂಡಿ/ತ್ರಿದಂಡಿ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು—ಎಲ್ಲರೂ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಕ್ಕಾಗಿ ಮಣಿಕರ್ಣಿಕೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಎರಡನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ಸಮೀಪದ ಜ್ಞಾನವಾಪಿಯ ಪ್ರಸಂಗ. ಕಲಾವತಿ ಜ್ಞಾನವಾಪಿಯನ್ನು ನೋಡಿ (ಚಿತ್ರರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ) ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದಾಗ ತೀವ್ರ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಹಾಗೂ ದೈಹಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಳಗಾಗುತ್ತಾಳೆ—ಮೂರ್ಚ್ಛೆ, ಅಶ್ರು, ದೇಹಕಂಪ; ನಂತರ ಚೇತರಿಕೊಂಡು ಭವಾಂತರ-ಜ್ಞಾನ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ. ಸೇವಕರು ಶಮನೋಪಾಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ, ಗ್ರಂಥ ಇದನ್ನು ಸ್ಥಳಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಜಾಗರಣೆ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಕಲಾವತಿ ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕನ್ಯೆಯಾಗಿ ಪೂರ್ವಜನ್ಮ, ನಂತರ ಅಪಹರಣ, ಸಂಘರ್ಷ, ಶಾಪವಿಮೋಚನೆ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ರಾಜಕುಮಾರಿಯಾಗಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಎಂಬ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಜ್ಞಾನವಾಪಿಯ ಜ್ಞಾನದಾಯಿನಿ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಜ್ಞಾನವಾಪಿಯ ಶುಭಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಓದಿದರೂ, ಜಪಿಸಿದರೂ, ಕೇಳಿದರೂ ಶಿವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 35
अविमुक्तमहात्म्य–सदाचारविधि (Avimukta’s Supremacy and the Discipline of Sadācāra)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕುಂಭಯೋನಿ (ಅಗಸ್ತ್ಯ) ಅವಿಮುಕ್ತ-ಕಾಶಿಯನ್ನು ಪರಮ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಸ್ತುತಿಸಿ—ಇತರೆ ತೀರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಮೀರಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಗಂಗಾ–ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ–ಕಾಶಿ ಎಂಬ ತ್ರಯವು ವಿಶಿಷ್ಟ ತಾರಕ-ಸಂಬಂಧವೆಂದು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕಲಿ/ತಿಷ್ಯ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅಸ್ಥಿರತೆ ಹಾಗೂ ತಪಸ್ಸು, ಯೋಗ, ವ್ರತ, ದಾನಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಕುಗ್ಗಿದಾಗ ಮುಕ್ತಿಲಾಭವನ್ನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಹೇಗೆ ಪಡೆಯುವುದು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಎತ್ತುತ್ತಾನೆ. ಸ್ಕಂದನು ಉತ್ತರವಾಗಿ ಅಸಾಧಾರಣ ತಪಸ್ಸಿನ ಬದಲು ಸದಾಚಾರವೇ ಧರ್ಮದ ಮೂಲ ಸಾಧನವೆಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜೀವಿಗಳು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಶಿಷ್ಟ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಚಾರವನ್ನು ಸಮಾಜ-ಧರ್ಮದ ಅಕ್ಷವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ಸದಾಚಾರವನ್ನು ಧರ್ಮಮೂಲವೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಮಗಳು (ಸತ್ಯ, ಕ್ಷಮೆ, ಅಹಿಂಸೆ ಇತ್ಯಾದಿ) ಮತ್ತು ನಿಯಮಗಳು (ಶೌಚ, ಸ್ನಾನ, ದಾನ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ಉಪವಾಸ) ವಿವರಿಸಿ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ಅಂತರಂಗ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಜಯಿಸುವಂತೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮರಣಾನಂತರ ಧರ್ಮವೇ ಮಾತ್ರ ಸಹಚರನೆಂದು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ನಿತ್ಯಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾತಃಕರ್ಮಗಳ ವಿವರವಾದ ವಿಧಾನ ಬರುತ್ತದೆ—ಮಲವಿಸರ್ಜನೆಗೆ ದಿಕ್ಕಿನಿಯಮ ಮತ್ತು ಗೌಪ್ಯತೆ, ಮಣ್ಣು-ನೀರಿನಿಂದ ಶುದ್ಧಿಯ ಎಣಿಕೆ, ಆಚಮನ ವಿಧಾನ-ನಿಷೇಧಗಳು, ದಂತಧಾವನ ನಿಯಮಗಳು (ಕೆಲವು ಚಂದ್ರತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷೇಧ), ಮಂತ್ರಸಹಿತ ಪ್ರಾತಃಸ್ನಾನದ ಮಹಿಮೆ, ಹಾಗೂ ಪ್ರಾತಃಸಂಧ್ಯಾ, ತರ್ಪಣ, ಹೋಮ, ಭೋಜನ ನಿಯಮಗಳು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ‘ನಿತ್ಯತಮ’ ಮಾರ್ಗವೆಂದು ಹೇಳಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಜೀವನವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವ ಉಪಾಯವೆಂದು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 36
Sadācāra and Brahmacarya Regulations (सदाचार–ब्रह्मचर्यविधान)
ಸ್ಕಂದನು ಕುಂಭಜ (ಅಗಸ್ತ್ಯ)ನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ, ಬುದ್ಧಿವಂತ ಸಾಧಕನು ಅಜ್ಞಾನಾಂಧಕಾರಕ್ಕೆ ಬೀಳದಂತೆ ಸದಾಚಾರವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವಿವರಿಸುವೆನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ದ್ವಿಜಧರ್ಮದ ರೂಪ—ತಾಯಿಯಿಂದ ಜನನ ಮತ್ತು ಉಪನಯನದಿಂದ ‘ಎರಡನೇ ಜನನ’—ವಿವರಿಸಿ, ಗರ್ಭಾಧಾನಾದಿ ವೈದಿಕ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಬಾಲ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ವರ್ಣಾನುಸಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಉಪನಯನದವರೆಗೆ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯ ನಿಯಮಗಳು—ಶೌಚ, ಆಚಮನ, ದಂತಧಾವನ, ಮಂತ್ರಸ್ನಾನ, ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ, ಅಗ್ನಿಕಾರ್ಯ, ನಮಸ್ಕಾರವಿಧಿ, ಹಿರಿಯರು ಮತ್ತು ಗುರುಸೇವೆ—ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಭಿಕ್ಷಾಚರಣೆ, ಮಿತಭಾಷಣ, ನಿಯತಾಹಾರ, ಮತ್ತು ಅತಿಭೋಗ, ಹಿಂಸೆ, ನಿಂದೆ, ಅಶುಚಿಸ್ಪರ್ಶ, ಇಂದ್ರಿಯಾಸಕ್ತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವಂತೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮೇಖಲಾ, ಯಜ್ಞೋಪವೀತ, ದಂಡ, ಅಜಿನಗಳ ದ್ರವ್ಯ-ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಭೇದದಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಉಪಕುರ್ವಾಣ ಮತ್ತು ನೈಷ್ಠಿಕ ಎಂಬ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳ ಭೇದವನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಆಶ್ರಮಾಶ್ರಯ ಅನಿವಾರ್ಯ; ಆಶ್ರಮಾಧಾರವಿಲ್ಲದ ಆಚರಣೆಗಳು ಫಲವಿಲ್ಲವೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ. ವೇದಾಧ್ಯಯನದ ಮಹಿಮೆ, ಪ್ರಣವ-ವ್ಯಾಹೃತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಗಾಯತ್ರೀಜಪ, ಹಾಗೂ ವಾಚಿಕ-ಉಪಾಂಶು-ಮಾನಸ ಜಪಗಳ ಫಲಭೇದಗಳನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತದೆ. ಆಚಾರ್ಯ, ಉಪಾಧ್ಯಾಯ, ಋತ್ವಿಜರ ಸ್ಥಾನಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳಿ, ತಾಯಿ-ತಂದೆ-ಗುರು ಎಂಬ ತ್ರಯರ ತೃಪ್ತಿಯೇ ಪರಮ ತಪಸ್ಸೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಶುದ್ಧ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವೇಶ್ವರನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಕಾಶೀಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಜ್ಞಾನ, ನಿರ್ವಾಣಸಿದ್ಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಉಪಸಂಹರಿಸಿ, ಮುಂದಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ವಿವಾಹಯೋಗ್ಯತಾ ಮಾನದಂಡಗಳ ಚರ್ಚೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 37
Strī-lakṣaṇa-vicāra (Examination of Women’s Physical Marks) | Chapter 37
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದನು ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಶುಭ–ಅಶುಭ ದೇಹಲಕ್ಷಣಗಳ ಪರಿಶೀಲನೆಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಲಕ್ಷಣವತಿ’ ಪತ್ನಿಯಿಂದ ಗೃಹಸೌಖ್ಯ, ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಿವಾಹ ಆಯ್ಕೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಣಪರೀಕ್ಷೆ ಅಗತ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಎಂಟು ಆಧಾರಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ—ದೇಹಾಕೃತಿ, ಆವರ್ತ/ವಳಯಗಳು, ಗಂಧ, ಛಾಯೆ, ತೇಜಸ್ಸು/ಸ್ವಭಾವ, ಸ್ವರ, ನಡೆ, ವರ್ಣ. ನಂತರ ಪಾದದಿಂದ ಶಿರಸ್ಸಿನವರೆಗೆ ಪಾದ, ಬೆರಳುಗಳು, ನಖ, ಗುಲ್ಫ/ಗೊಡ್ಡೆ, ಪಿಂಡಲಿ, ಮೊಣಕಾಲು, ತೊಡೆ, ಕಟಿ, ನಿತಂಬ, ಗುಹ್ಯಪ್ರದೇಶ, ಉದರ, ನಾಭಿ, ಪಾರ್ಶ್ವ, ವಕ್ಷ, ಸ್ತನ, ಭುಜ, ಬಾಹು, ಕೈ ಮತ್ತು ಹಸ್ತರೇಖೆಗಳು, ಕಂಠ, ಮುಖ, ತುಟಿ, ಹಲ್ಲು, ಕಣ್ಣು, ಕೂದಲು ಮುಂತಾದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಅವುಗಳ ಫಲ—ಧನ, ಮಾನ, ಸಂತಾನ ಅಥವಾ ಅನಿಷ್ಟ—ನಿಮಿತ್ತಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಸ್ತತಲ ಮತ್ತು ಪಾದತಲಗಳಲ್ಲಿ ಪದ್ಮ, ಶಂಖ, ಚಕ್ರ, ಸ್ವಸ್ತಿಕ ಇತ್ಯಾದಿ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಹಾಗೂ ರೇಖಾವಿನ್ಯಾಸಗಳ ಫಲಗಳನ್ನೂ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿವೇಕಿಗಳು ದುರ್ಳಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಶುಭಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ವರಣ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಉಪಸಂಹರಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಾಹಪ್ರಕಾರಗಳ ಚರ್ಚೆಗೆ ಸೂಚನೆ ನೀಡುತ್ತದೆ।
Adhyaya 38
Adhyāya 38 — Vivāha-bheda, Gṛhastha-ācāra, Atithi-sevā, and Nitya-karma (Marriage Types, Householder Ethics, Hospitality, Daily Duties)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದನು ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ಕುರಿತು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದರೂ ಗಂಭೀರವಾದ ಧಾರ್ಮಿಕ-ನೈತಿಕ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ವಿವಾಹದ ಅಷ್ಟವಿಧ ಭೇದವನ್ನು ಹೇಳಿ ಬ್ರಾಹ್ಮ, ದೈವ, ಆರ್ಷ, ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಗಳನ್ನು ಧರ್ಮ್ಯವೆಂದು, ಆಸುರ, ಗಾಂಧರ್ವ, ರಾಕ್ಷಸ, ಪೈಶಾಚಗಳನ್ನು ನಿಂದ್ಯ ಅಥವಾ ಹೀನವೆಂದು ನಿರೂಪಿಸಿ, ಪ್ರತಿಯೊಂದರ ಶುದ್ಧಿ-ಫಲ ಅಥವಾ ದೋಷ-ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಗೃಹಸ್ಥಾಚಾರದ ನಿಯಮಗಳು ಬರುತ್ತವೆ—ಋತುಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ದಾಂಪತ್ಯ ಸಮಾಗಮ, ಅಯೋಗ್ಯ ಕಾಲ-ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ, ಶೌಚ-ಪವಿತ್ರತೆ, ವಾಕ್ಸಂಯಮ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯವಹಾರದ ಮಿತಿಗಳು। ಪಂಚಯಜ್ಞ, ವೈಶ್ವದೇವ ಮತ್ತು ಅತಿಥಿ-ಸೇವೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಿ, ಅತಿಥಿ ಸತ್ಕಾರ ಪುಣ್ಯದಾಯಕ, ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ದೋಷಕಾರಕ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಾನದ ಫಲ, ಅನಧ್ಯಾಯ (ಅಧ್ಯಯನ-ನಿಷೇಧ) ಸ್ಥಿತಿಗಳು, ಸತ್ಯವಾದರೂ ಹಿತಕರವಾದ ಮಾತು, ದುಷ್ಟಸಂಗ ತ್ಯಾಗ ಇತ್ಯಾದಿ ನೀತಿವಾಕ್ಯಗಳೂ ಸೇರಿವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಶೀ-ಕೇಂದ್ರಿತ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತಾ, ಅವಿಮುಕ್ತ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಮುಂದಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲು ಪೀಠಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ।
Adhyaya 39
Avimukta-Kāśī: Accelerated Merit, Avimukteśvara Liṅga, and a Royal-Mythic Etiology
ಅಧ್ಯಾಯ 39ರಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದನು ಅಗಸ್ತ್ಯರಿಗೆ ಅವಿಮುಕ್ತ-ಕಾಶಿಯನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿಟ್ಟ ಪಾಪನಾಶಕ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಕಾಶಿಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಪರಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ—ಕಲ್ಪನಾತೀತ, ನಿರಾಕಾರ, ಅವ್ಯಕ್ತ—ವರ್ಣಿಸಿ, ಅದೇ ಪರತತ್ತ್ವವು ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮೋಕ್ಷಪ್ರದವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಸಾಧನೆಯ ತೌಲನಿಕ ಬೋಧನೆ ಬರುತ್ತದೆ: ಬೇರೆಡೆ ತೀವ್ರ ಯೋಗ, ಮಹಾದಾನ ಅಥವಾ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಿಗುವ ಫಲ, ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪ-ಪತ್ರ-ಫಲ-ಜಲ ಅರ್ಪಣೆ, ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲ ಧ್ಯಾನಸ್ಥೈರ್ಯ, ಗಂಗಾಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಭಿಕ್ಷೆ/ದಾನದಿಂದಲೂ ‘ಮಹಾಫಲ’ವಾಗಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ—ಕ್ಷೇತ್ರಮಹಿಮೆಯಿಂದ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಕಾರಣಕಥೆ: ದೀರ್ಘ ಬರ ಮತ್ತು ಸಮಾಜವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕುಸಿದ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ ರಾಜ ರಿಪುಞ್ಜಯ (ದಿವೋದಾಸ)ನನ್ನು ಧರ್ಮಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ನೇಮಿಸುತ್ತಾನೆ; ರುದ್ರ/ಶಿವ, ಮಂದರ ಪರ್ವತ, ದೇವಸ್ಥಾನಗಳ ಸ್ಥಳಾಂತರ ಮತ್ತು ಸಂಭಾಷಣೆಗಳ ನಡುವೆ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಶಿವನು ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಲಿಂಗರೂಪವಾಗಿ ನಿತ್ಯವಾಸಿಯಾಗಿರುವುದು ವಿವರವಾಗುತ್ತದೆ. ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ಅವಿಮುಕ್ತೇಶ್ವರನನ್ನು ‘ಆದಿ-ಲಿಂಗ’ವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿ, ಅದರ ದರ್ಶನ, ಸ್ಮರಣ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ನಾಮಶ್ರವಣವೂ ಶೀಘ್ರ ಪಾಪಸಂಚಯವನ್ನು ಕರಗಿಸಿ ಕರ್ಮಬಂಧವನ್ನು ಶಿಥಿಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಇತರ ಲಿಂಗಗಳ ಸಂಗಮ, ನಿಯಮಯುಕ್ತ ಜಪ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯ ಮಹಿಮೆಯೂ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿದೆ.
Adhyaya 40
Avimukteśvara–Kṣetra-prāpti, Gṛhastha-dharma, and Ethical Regulations (अविमुक्तेश्वर-क्षेत्रप्राप्ति तथा गृहस्थधर्म-नियमाः)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರೂಪದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂವಾದವಾಗಿದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಅವಿಮುಕ್ತೇಶನ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೇಳಿ, ಅವಿಮುಕ್ತೇಶ್ವರ-ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಅವಿಮುಕ್ತ-ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಹೇಗೆ ‘ಪ್ರಾಪ್ತಿ’ ಮಾಡಬೇಕು, ಹೇಗೆ ಸಮೀಪಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಕಂದನು ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ನಿಯಮ-ಆಚಾರದ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸಿ, ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಫಲ ಬಯಸುವವರಿಗೆ ನೈತಿಕ ನಿಯಮಾವಳಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಿಷಿದ್ಧ ಆಹಾರಗಳು, ಭೋಜನಾಚಾರ, ಹಿಂಸೆಯ ನೈತಿಕ ಭಾರ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾಂಸಾಹಾರ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಸೀಮಿತ ಯಾಗಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿನ ಅಪವಾದಗಳು—ಇಲ್ಲಿ ಚರ್ಚೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಧರ್ಮವೇ ಸುಖಕ್ಕೂ ಉನ್ನತ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳಿಗೂ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ದಾನದ ಶುದ್ಧ ವಿಧಾನ, ಅತಿಥಿಸೇವೆ, ಆಶ್ರಿತರ ಪಾಲನೆ, ಪಂಚಯಜ್ಞಗಳು ಮತ್ತು ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿವಾಹೋಚಿತತೆ, ಶೌಚ-ಶುದ್ಧಿಯ ವಿಚಾರ, ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕುರಿತು ಶುದ್ಧತಾ-ಚರ್ಚೆ, ಹಾನಿಕರ ವಾಕ್ಯದ ನಿಷೇಧ ಮತ್ತು ಶೋಷಣಾತ್ಮಕ ಆರ್ಥಿಕ ವರ್ತನೆಗೆ ನಿಯಂತ್ರಣವೂ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ ಜೀವನವೇ ಸಮಗ್ರ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗ; ಕಾಶೀಸೇವೆ ಮಹಾಪುಣ್ಯದ ಶಿಖರವೆಂದು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ।
Adhyaya 41
वनाश्रम–परिव्राजकधर्मः तथा षडङ्गयोग–प्राणायामविधिः (Forest-Dweller and Renunciant Ethics; Six-Limbed Yoga and Prāṇāyāma Method)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದನು ತೃತೀಯ ಮತ್ತು ಚತುರ್ಥ ಆಶ್ರಮಗಳ ಧರ್ಮವನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗೃಹಸ್ಥನಿಂದ ವಾನಪ್ರಸ್ಥನಾಗುವಾಗ ಗ್ರಾಮ್ಯ ಆಹಾರ ತ್ಯಾಗ, ಪರಿಗ್ರಹ ಸಂಯಮ, ಪಂಚಯಜ್ಞ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಪಾಲನೆ, ಶಾಕ‑ಮೂಲ‑ಫಲಾಧಾರಿತ ತಪಸ್ವಿ ಜೀವನ, ಆಹಾರ ಸಂಸ್ಕರಣೆ‑ಸಂಗ್ರಹದ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಮಾರ್ಗಗಳು ಹಾಗೂ ನಿಷಿದ್ಧ ವಸ್ತುಗಳ ವರ್ಜನೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ। ಮುಂದೆ ಪರಿವ್ರಾಜಕ/ಯತಿ ಆದರ್ಶ—ಏಕಾಕಿ ಸಂಚಾರ, ಅನಾಸಕ್ತಿ, ಸಮತ್ವ, ವಾಕ್ಸಂಯಮ, ಋತು ನಿಯಮಗಳೊಡನೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಹಿಂಸೆ, ಅಲ್ಪ ಉಪಕರಣಗಳು (ಲೋಹಪಾತ್ರ ವಜ್ರಣೆ, ಸರಳ ದಂಡ‑ವಸ್ತ್ರ) ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕುವ ಅಪಾಯದ ಎಚ್ಚರಿಕೆ—ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ। ಮೋಕ್ಷೋಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವೇ ನಿರ್ಣಾಯಕ, ಯೋಗವು ಅದರ ಸಾಧನ, ಅಭ್ಯಾಸವೇ ಯಶಸ್ಸಿನ ಕಾರಣ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಯೋಗದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಮನ‑ಇಂದ್ರಿಯ ನಿಗ್ರಹ ಮಾಡಿ ಚೇತನೆಯನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ/ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ। ಷಡಂಗಯೋಗ—ಆಸನ, ಪ್ರಾಣಸಂರೋಧ (ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ), ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ, ಧಾರಣೆ, ಧ್ಯಾನ, ಸಮಾಧಿ—ಕ್ರಮ, ಸಿದ್ಧಾಸನ/ಪದ್ಮಾಸನ/ಸ್ವಸ್ತಿಕಾಸನ, ಯೋಗ್ಯ ಸ್ಥಳ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಮಾತ್ರಾ‑ಕ್ರಮ, ಬಲಾತ್ಕಾರ ಸಾಧನೆಯ ಅಪಾಯಗಳು, ನಾಡೀಶುದ್ಧಿ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಫಲಗಳು ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ। ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಯೋಗಸ್ಥೈರ್ಯದಿಂದ ಕರ್ಮಬಂಧನ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಯೋಗವಿಧಿಯೊಡನೆ ಕಾಶಿ ಕೈವಲ್ಯಕ್ಕೆ ಸುಲಭ ತೀರ್ಥಸ್ಥಾನವೆಂದು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 42
कालचिह्नवर्णनम् (Signs of Approaching Death and the Turn to Kāśī)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಬೋಧನಾತ್ಮಕ ಸಂವಾದವಾಗಿ, ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಕುಮಾರ (ಸ್ಕಂದ)ನನ್ನು—ಮರಣಕಾಲ ಸಮೀಪಿಸಿದಾಗ ದೇಹಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯಾವ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ, ಅವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದರಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಮಾರನು ನಾಸಾರಂಧ್ರಗಳ ಶ್ವಾಸಪ್ರವಾಹದ ಅಸಾಮಾನ್ಯತೆ, ಇಂದ್ರಿಯಭ್ರಮೆ, ದೇಹಶೋಷ ಮತ್ತು ವರ್ಣವಿಕಾರ, ನೆರಳು/ಪ್ರತಿಬಿಂಬದ ದೋಷಗಳು, ಅಮಂಗಳ ಸ್ವಪ್ನಲಕ್ಷಣಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ಕೆಲವು ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉಳಿದ ಆಯುಷ್ಯವನ್ನು ದಿನ–ತಿಂಗಳಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಮಾತು ನಿರ್ಣಯದಿಂದ ಧರ್ಮೋಪದೇಶಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ—ಕಾಲವನ್ನು ಯಾರೂ ಮರುಳುಗೊಳಿಸಲಾರರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಯೋಗಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸಂಯಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು, ಅಥವಾ ಕಾಶಿಯನ್ನು ಶರಣಾಗಬೇಕು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರನೇ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಆಶ್ರಯ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಾಶೀಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿ—ವಾರಾಣಸಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸ, ವಿಶ್ವೇಶ್ವರನ ಪೂಜೆ-ದರ್ಶನ-ಸ್ಪರ್ಶ ಮತ್ತು ನಗರದ ತಾರಕ ಮಹಿಮೆ ಕಲಿ, ಕಾಲ, ಜರಾ, ಪಾಪಭಯಗಳನ್ನು ಸಹ ಮೀರುವುದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜರೆಯೇ ಕುಸಿತದ ಪ್ರಮುಖ ಗುರುತು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಿ, ಅಶಕ್ತತೆ ಬರುವ ಮುನ್ನವೇ ಕಾಶೀಸೇವೆಗೆ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಉಪದೇಶ ನೀಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 43
दिवोदास-राज्यवर्णनम् तथा वैश्वानरमूर्त्यपसारणम् (Divodāsa’s Rule in Kāśī and the Withdrawal of the Vaiśvānara Form)
ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಸ್ಕಂದನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ತ್ರಿಲೋಚನ ಶಿವನು ಕಾಶಿಯನ್ನು ಏಕೆ ತ್ಯಜಿಸಿ ಮಂದರ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋದನು? ರಾಜ ದಿವೋದಾಸನು ಹೇಗೆ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಬಂದನು? ಸ್ಕಂದನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಬ್ರಹ್ಮನ ವಚನವನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ಶಿವನು ಮಂದರಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು; ಇತರ ದೇವತೆಗಳೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪುಣ್ಯಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದರು. ದಿವ್ಯಸಭೆಗಳು ತೆರಳಿದ ಬಳಿಕ ದಿವೋದಾಸನ ರಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಯಿತು; ವಾರಾಣಸಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿ ಪ್ರಜಾಧರ್ಮದಂತೆ ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಆಳಿದನು. ಅಧ್ಯಾಯವು ಆದರ್ಶ ನಗರ-ನೈತಿಕ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ—ವರ್ಣಾಶ್ರಮಧರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ, ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರದ ವೃದ್ಧಿ, ಅಪರಾಧ ಹಾಗೂ ಶೋಷಣೆಯ ಅಭಾವ, ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ವೇದಪಠಣ, ಸಂಗೀತ-ವಾದ್ಯಗಳ ಮಂಗಳಧ್ವನಿ. ದೇವತೆಗಳು ರಾಜನ ನೀತಿ-ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ (ಷಾಡ್ಗುಣ್ಯ, ಚತುರೋಪಾಯ ಇತ್ಯಾದಿ) ದುರ್ಬಲತೆ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲಾರದೆ ಗುರುವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿ ಪರೋಕ್ಷ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವನ್ನು ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರನು ಅಗ್ನಿ (ವೈಶ್ವಾನರ)ಗೆ ರಾಜಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ತನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಗ್ನಿ ತೆರಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಅಡುಗೆ ಮತ್ತು ಹೋಮ-ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಯ ಉಂಟಾಗಿ, ರಾಜಪಾಕಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಕಾಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ದಿವೋದಾಸನು ಇದನ್ನು ದೈವಯುಕ್ತಿ ಎಂದು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ—ಉತ್ತಮ ಆಡಳಿತಕ್ಕೂ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಯಜ್ಞೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಅತಿಮಾನವ ರಾಜಕೀಯ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಅಲುಗಾಡಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಅಧ್ಯಾಯ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 44
काशीवियोगज्वरः, मणिकर्णिकामाहात्म्यस्तुति, दिवोदासवियोजनार्थं योगिन्यादेशः (Kāśī-Viyoga Fever; Praise of Maṇikarṇikā; Commissioning the Yoginīs regarding Divodāsa)
ಅಧ್ಯಾಯ 44 ಮೂರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಥಾವಸ್ತುವನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತದೆ. (1) ಸ್ಕಂದನು ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಮಯ ರತ್ನಮಯ ಧಾಮದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಅವರು ‘ಕಾಶೀ-ವಿಯೋಗಜ್ವರ’ದಿಂದ ತಪ್ತನಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ವಿಷದಿಂದ ನೋವಿಲ್ಲದ ನೀಲಕಂಠನು ಚಂದ್ರಕಿರಣಗಳಿಂದ ‘ಬಿಸಿಯಾಗುವುದು’ ಎಂಬ ವೈರುಧ್ಯ—ಇದು ದೇಹರೋಗವಲ್ಲ, ಕಾಶಿಯ ಮೋಕ್ಷದಾಯಕ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಬಳಸಿದ ಕಥಾನಕೋಪಾಯ. (2) ಪಾರ್ವತಿ ಶಿವನಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ನೀಡಿ ಕಾಶಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಣಿಕರ್ಣಿಕಾ,ಯ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಸ್ಥಳವಿಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಭಯ ಮತ್ತು ಪುನರ್ಜನ್ಮ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗ/ಮರಣದ ಮೂಲಕ ಮುಕ್ತಿ ಸುಲಭ, ಕೇವಲ ತಪಸ್ಸು, ಕರ್ಮಕಾಂಡ ಅಥವಾ ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಅಂಥ ಫಲ ದುರ್ಲಭ. (3) ಶಿವನು ಮರಳಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ ಧರ್ಮ-ರಾಜನೀತಿ ಮಿತಿಯನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ—ಬ್ರಹ್ಮನ ಆದೇಶದಿಂದ ದಿವೋದಾಸನು ಕಾಶಿಯನ್ನು ಧರ್ಮವಾಗಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಬಲದಿಂದ हटಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಯೋಗಿನಿಯರಿಗೆ ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ ದಿವೋದಾಸನ ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವ ಆಸಕ್ತಿ ಶಿಥಿಲವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಸ್ವಯಂ ದೂರವಾದಾಗ ಧರ್ಮಭಂಗವಿಲ್ಲದೆ ವಾರಾಣಸಿಯ ಪುನರ್ನವೀಕರಣ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 45
योगिनीवृन्दप्रवेशः, नामजपफलम्, पूजाकालविधानम् (Yoginī Host’s Entry, Fruits of Name-Recitation, and Worship Timing)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದನು ಯೋಗಿನೀಗಳ ಸಮೂಹವು ಮಾಯೆಯ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಕಾಶಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವರು ವಿವಿಧ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪಾತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಕೌಶಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಮನೆಮನೆಗೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲೂ ಗುರುತಾಗದೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಕಾಶಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶಕ್ತಿ-ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಜಾಗ್ರತೆಯ ಅಗತ್ಯ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿ ಅಪ್ರಸನ್ನನಾದರೂ ಕಾಶಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಾಗದು; ಕಾಶಿ ನಾಲ್ಕು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಅವಲಂಬನೆ, ಶಂಭುವಿನ ಅನನ್ಯ ಶಕ್ತಿಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಅವರು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ವ್ಯಾಸನು ಯೋಗಿನೀಗಳ ಹೆಸರುಗಳು, ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಭಜನೆಯ ಫಲ, ಉತ್ಸವಕಾಲಗಳು ಮತ್ತು ಪೂಜಾವಿಧಾನವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸ್ಕಂದನು ರಕ್ಷಾಕವಚದಂತೆ ಹೆಸರುಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಫಲಶ್ರುತಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ದಿನಕ್ಕೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ನಾಮಜಪ ಮಾಡಿದರೆ ಉಪದ್ರವಗಳು ಶಮನವಾಗುತ್ತವೆ, ಶತ್ರು-ಭೂತಾದಿಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪೀಡೆಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಧೂಪ-ದೀಪ-ನೈವೇದ್ಯಾದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಶರದೃತುವಿನ ಮಹಾಪೂಜೆ, ಆಶ್ವಿನ ಶುಕ್ಲ ಪ್ರತಿಪದೆಯಿಂದ ನವಮೀಕೇಂದ್ರಿತ ಕ್ರಮ, ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದ ರಾತ್ರಿವಿಧಿಗಳು, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ದ್ರವ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋಮಸಂಖ್ಯೆಗಳು, ಮತ್ತು ಚೈತ್ರ ಕೃಷ್ಣ ಪ್ರತಿಪದದ ವಾರ್ಷಿಕ ಯಾತ್ರೆಯಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರವಿಘ್ನಶಾಂತಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಮಣಿಕರ್ಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಮಸ್ಕಾರವು ವಿಘ್ನರಕ್ಷಕವೆಂದು ನಿರ್ಣಯ।
Adhyaya 46
लोळार्क-आदित्यप्रादुर्भावः (Manifestation and Glory of Lolārka Āditya at Asisaṃbheda)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದನು ಹೇಳುವದೇನೆಂದರೆ—ಯೋಗಿನೀ ಪ್ರಸಂಗದ ನಂತರ ಭಗವಾನ್ ಸೂರ್ಯನಾದ ಅಂಶುಮಾಲಿ/ರವಿಯನ್ನು ಶುಭ ವಾರಾಣಸಿಗೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಿ, ಧರ್ಮಮೂರ್ತಿಯಾದ ರಾಜ ದಿವೋದಾಸನನ್ನು ಅಧರ್ಮ-ವಿರೋಧದ ಮೂಲಕ ಅಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬಹುದೇ ಎಂದು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾದ ರಾಜನನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದು ಮಹಾದೋಷವೆಂದು, ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮನಿಶ್ಚಯ ದೃಢವಾಗಿರುವಾಗ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಮೋಹ, ಮಾತ್ಸರ್ಯ, ಅಹಂಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಜಯಿಸಬಾರದೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಶೀ ದರ್ಶನದ ಲಾಲಸೆಯಿಂದ ರವಿ ಒಂದು ವರ್ಷ ಅನೇಕ ವೇಷಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ—ತಪಸ್ವಿ, ಭಿಕ್ಷುಕ, ಹೊಸ ಕರ್ಮಕಾಂಡದ ಪ್ರವರ್ತಕ, ಮಾಯಾವಿ, ಪಂಡಿತ, ಗೃಹಸ್ಥ, ಸನ್ಯಾಸಿ—ಆದರೂ ರಾಜನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ನೈತಿಕ ದೋಷ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯಾಗದೆ ಹಿಂದಿರುಗಬೇಕಾಗುವ ಭಯದಿಂದ ಅವನು ಕಾಶಿಯಲ್ಲೇ ಉಳಿಯಲು ಯೋಚಿಸಿ, ಪ್ರವೇಶಿಸುವವರ ದೋಷಗಳನ್ನೂ ಶಮನಗೊಳಿಸುವ ಕಾಶಿಯ ಅನನ್ಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ದ್ವಾದಶ ಆದಿತ್ಯರೂಪದ ಸೌರಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಲ್ಲೂ ‘ಲೋಳಾರ್ಕ’ ವಿಶೇಷ—ಕಾಶಿಯನ್ನು ನೋಡುವ ತೀವ್ರ ಲೋಲತೆಯಿಂದ ಆ ನಾಮ. ಲೋಳಾರ್ಕನ ಸ್ಥಾನ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ಅಸಿಸಂಭೇದದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷ ಕಾಲದ ವಾರ್ಷಿಕ ಯಾತ್ರೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಷಷ್ಠಿ/ಸಪ್ತಮಿ ತಿಥಿ ಮತ್ತು ಭಾನುವಾರ, ಗಂಗಾ–ಅಸಿ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ಶ್ರಾದ್ಧವಿಧಿಗಳು, ದಾನ-ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವೃದ್ಧಿ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೂರ್ಯಗ್ರಹಣ ಸಮಯದಲ್ಲಿ—ಇವು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೀರ್ಥಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ಕೇವಲ ಪ್ರಶಂಸೆಯಲ್ಲ, ಸತ್ಯವಚನವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ವೈದಿಕ ಧರ್ಮವನ್ನು ನಿಂದಿಸುವ ಸಂಶಯಿಗಳನ್ನೂ ತಿರಸ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 47
Uttarārka–Barkarīkuṇḍa Māhātmya (The Glory of Uttarārka and the Origin of Barkarī Kuṇḍa)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕಾಶಿಯ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸೂರ್ಯತೀರ್ಥವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ‘ಅರ್ಕಕುಂಡ’ ಎಂಬ ಮಹಾಪುಣ್ಯ ಸರೋವರವಿದ್ದು, ಅದರ ಅಧಿಷ್ಠಾತ ದೇವತೆ ತೇಜೋಮಯ ‘ಉತ್ತರಾರ್ಕ’. ಅವರು ಕಾಶಿಯ ರಕ್ಷಕ ಹಾಗೂ ಪೀಡಾನಿವಾರಕನಾಗಿ ವರ್ಣಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ಕಂದನು ನಂತರ ಕಾರಣಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆತ್ರೇಯ ವಂಶದ ಪ್ರಿಯವ್ರತನೆಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಸದಾಚಾರಿ, ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ತನ್ನ ಗುಣವತಿ, ನಿಪುಣ ಪುತ್ರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ ವರ ಸಿಗಬೇಕೆಂಬ ಅತಿಚಿಂತೆಯಿಂದ ‘ಚಿಂತಾಜ್ವರ’ ಎಂಬ ಅಸಾಧ್ಯ ರೋಗಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಮೃತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಪತ್ನಿ ಪತಿವ್ರತಾ ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಪುತ್ರಿ ಅನಾಥಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಆಕೆ ದೃಢ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಉತ್ತರಾರ್ಕನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಪ್ರತಿದಿನ ಒಂದು ಆಡು (ಅಜಾ) ಮೌನ ಸಾಕ್ಷಿಯಂತೆ ಬಂದು ನಿಂತಿರುತ್ತದೆ. ಶಿವನು ಪಾರ್ವತಿಯೊಂದಿಗೆ ಆಕೆಯ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ, ದೇವಿಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ತಪಸ್ವಿನಿ ಮೊದಲು ತನ್ನಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಆ ಆಡುವಿಗಾಗಿ ಕೃಪೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ—ಪರೋಪಕಾರ ಬುದ್ಧಿಯ ಆದರ್ಶವಾಗಿ. ದೇವದಂಪತಿ ಧನಸಂಚಯ ಶಾಶ್ವತವಲ್ಲ; ಇತರರಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರವೇ ಸ್ಥಿರ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪಾರ್ವತಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ—ಆಕೆ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಸಖಿಯಾಗುವಳು, ದಿವ್ಯಗುಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಡುವಳು; ಜೊತೆಗೆ ಕಾಶಿಯ ರಾಜಕುಮಾರಿಯಾಗಿ ಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದು ಲೋಕಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಅನುತ್ತಮ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಪಡೆಯುವಳು. ಪುಷ್ಯ ಮಾಸದ ಭಾನುವಾರ ಉತ್ತರಾರ್ಕ/ಅರ್ಕಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಶಾಂತ, ಶೀತಲಚಿತ್ತದಿಂದ ಪ್ರಾತಃಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ವಾರ್ಷಿಕ ವ್ರತ ಆಚರಿಸುವ ವಿಧಿಯಿದೆ. ಹೆಸರುಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಅರ್ಕಕುಂಡ ‘ಬರ್ಕರೀಕುಂಡ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಆ ಕನ್ಯೆಯ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಲೋಲಾರ್ಕ-ಉತ್ತರಾರ್ಕ ಪ್ರಸಂಗসহ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ ರೋಗ ಮತ್ತು ದಾರಿದ್ರ್ಯ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 48
Adhyāya 48: Sāmbasya Śāpaḥ, Vārāṇasī-yātrā, and the Māhātmya of Sāmbāditya and Sāmbakuṇḍa (Samba’s Curse and Solar Worship in Kāśī)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದನು ದ್ವಾರಕೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಘಟನೆಯನ್ನು ಧಾರ್ಮಿಕ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಕಥೆಯಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಾರದರು ವೈಭವಶಾಲಿ ನಗರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣರಿಂದ ಸತ್ಕೃತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ರೂಪಗರ್ವದಿಂದ ಮದಗೊಂಡ ಕೃಷ್ಣಪುತ್ರ ಸಾಂಬನು ಯಥೋಚಿತ ವಂದನೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನಾರದರು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಸಾಂಬನ ವರ್ತನೆಯ ಸಾಮಾಜಿಕ-ನೈತಿಕ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯೌವನಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮನಸ್ಸು ಅಶಾಂತವಾಗುವುದು—ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೃಷ್ಣನು ವಿಚಾರಿಸಿ, ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಭೆಯ ಮಧ್ಯೆ ಸಾಂಬನನ್ನು ಕರೆಸಿ ಶೋಧನ-ಶಿಕ್ಷಾರೂಪವಾಗಿ ಕುಷ್ಠರೋಗದ ಶಾಪವನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಪರಿಹಾರೋಪಾಯವನ್ನು ಬೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ—ಕಾಶಿಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಕೃಷ್ಣನು ಸಾಂಬನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರನ ಶೈವಾಧಿಕಾರದ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥಜಲಗಳು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ-ಶುದ್ಧಿಗೆ ಸಮರ್ಥವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಂಬನು ಸೂರ್ಯದೇವ (ಅಂಶುಮಾಲಿ/ಆದಿತ್ಯ)ನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿ ಸಾಂಬಕುಂಡವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ/ಸಂಬಂಧಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸ್ನಾನ-ಪೂಜೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಸಹಜರೂಪ ಹಾಗೂ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಾಗಿ ಭಾನುವಾರ ಪ್ರಾತಃ ಸಾಂಬಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ಸಾಂಬಾದಿತ್ಯ ಪೂಜೆ, ಹಾಗೂ ಮಾಘ ಶುಕ್ಲ ಸಪ್ತಮಿ (ರವಿ-ಸಪ್ತಮಿ) ವ್ರತಾಚರಣೆ ರೋಗಶಮನ, ಶೋಕಹರಣ, ಸರ್ವಮಂಗಳವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಾದಿತ್ಯ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 49
द्रौपदी-आदित्य-माहात्म्य तथा मयूखादित्य-गभस्तीश्वर-प्रतिष्ठा (Draupadī’s Āditya Māhātmya and the Mayūkhāditya–Gabhastīśvara Foundation Narrative)
ಅಧ್ಯಾಯವು ಸೂತ–ವ್ಯಾಸ–ಸ್ಕಂದ ಪರಂಪರೆಯ ಪದರಿತ ಕಥನದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರನ್ನು ರುದ್ರಾಂಶಧಾರಿಗಳಾಗಿ ಧರ್ಮಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರೆಂದು, ನಾರಾಯಣನನ್ನು ಕೃಷ್ಣರೂಪದಲ್ಲಿ ನೀತಿ-ಸ್ಥೈರ್ಯದ ಸ್ಥಾಪಕನೆಂದು ತಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಪತ್ತಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ಬ್ರಧ್ನ/ಸವಿತೃರೂಪ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಕಠೋರ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆರಾಧಿಸಿದಾಗ, ಸೂರ್ಯನು ಅಕ್ಷಯ-ಸ್ಥಾಲಿಕೆಯನ್ನು ವರವಾಗಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಅನ್ನಾಭಾವ ಮತ್ತು ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರದ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಈ ವರ ಕಾಶಿಯ ಪವಿತ್ರ ಭೂಗೋಳದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿ, ವಿಶ್ವೇಶ್ವರನ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯದರ್ಶನ-ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಹಸಿವು, ರೋಗ, ಭಯ, ಶೋಕಾಂಧಕಾರ, ವಿಯೋಗದುಃಖ ನಿವಾರಣೆ ಮತ್ತು ರಕ್ಷೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂರ್ಯನು ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎರಡನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪಂಚನದ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು, ಗಭಸ್ತೀಶ್ವರ ಲಿಂಗಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಮಂಗಳಾ/ಗೌರೀ ದೇವಿಯ ಉಪಾಸನೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಶಿವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ಶಿವಸ್ತೋತ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ಮಂಗಳಾ-ಗೌರೀ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ‘ಅರವತ್ತುನಾಲ್ಕು ನಾಮ’ ಅಷ್ಟಕ ಮತ್ತು ಮಂಗಳಾ-ಗೌರೀ ಅಷ್ಟಕ ಪಠಣವು ನಿತ್ಯಪಾಪಶುದ್ಧಿಗೆ ಹಾಗೂ ದುರ್ಲಭ ಕಾಶೀಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಸಾಧನವೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ತೃತೀಯೆಯ ಮಂಗಳಾವ್ರತದಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸ, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ, ಪೂಜೆ, ಕನ್ಯಾಭೋಜನ, ಹೋಮ, ದಾನ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಕಲ್ಯಾಣ ಮತ್ತು ಅಮಂಗಳನಿವಾರಣ ಫಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಯೂಖಾದಿತ್ಯ ಎಂಬ ನಾಮಕರಣದ ಕಾರಣ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಾನುವಾರ ಪೂಜೆಯಿಂದ ರೋಗ-ದಾರಿದ್ರ್ಯನಾಶ, ಮತ್ತು ಈ ಕಥಾಶ್ರವಣದಿಂದ ನರಕಪತನ ತಪ್ಪುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿದೆ.
Adhyaya 50
खखोल्कादित्य-प्रादुर्भावः (The Manifestation and Merit of Khakholka Āditya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದನು ವಾರಾಣಸಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸೂರ್ಯರೂಪಗಳು (ಆದಿತ್ಯರು)ಗಳನ್ನು ಗಣನೆ ಮಾಡಿ, ‘ಖಖೋಲ್ಕ ಆದಿತ್ಯ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಕಷ್ಟ-ಪೀಡೆಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ನಂತರ ಕಥೆ ಕದ್ರೂ–ವಿನತಾ ಎಂಬ ಪುರಾತನ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತದೆ—ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಸನ ವರ್ಣದ ಕುರಿತ ಪಣದಲ್ಲಿಗೆ ಕದ್ರೂ ತನ್ನ ಸರ್ಪಪುತ್ರರಿಂದ ಮೋಸ ಮಾಡಿಸಿ, ವಿನತೆಯನ್ನು ದಾಸ್ಯಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುತ್ತದೆ. ತಾಯಿಯ ದುಃಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡ ಗರುಡನು ಬಿಡುಗಡೆ ಶರತ್ತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ನಾಗರು ವಿನತೆಯ ಮುಕ್ತಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಅಮೃತ (ಸುದಾ) ತಂದುಕೊಡಲು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವಿನತಾ ಗರುಡನಿಗೆ ಧರ್ಮವಿವೇಕ ಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಿಷಾದರೊಳಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಹಿಂಸೆ ಎಂಬ ಮಹಾಪಾಪವಾಗದಂತೆ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ; ತಪ್ಪು ಹಿಂಸೆಯ ಭೀಕರ ದೋಷವನ್ನೂ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಗರುಡನ ಅಮೃತಸಾಧನೆ ಸ್ವಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಮಾತೃವಿಮೋಚನೆಯ ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಎಂಬುದಾಗಿ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಈ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ—ಶಂಕರ ಮತ್ತು ಭಾಸ್ಕರ ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಕೃಪಾಮಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಗಳಾಗಿ ವರ್ಣಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಫಲಶ್ರುತಿ ಪ್ರಕಾರ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಖಖೋಲ್ಕ ಆದಿತ್ಯದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದ ಶೀಘ್ರ ರೋಗಶಮನ, ಅಭೀಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ, ಹಾಗೂ ಈ ಕಥಾಶ್ರವಣದಿಂದ ಪಾವನತೆ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ.
FAQs about Purva Ardha
It establishes a method for reading place as doctrine: sacred sites are presented as pedagogical terrains where devotion, ritual order, and liberation-claims are narrated through exemplary episodes and praises.
Merit is framed as arising from reverent approach—listening to the discourse, honoring sacred rivers and deities, and cultivating disciplined humility—rather than from mere physical travel alone.
Chapter 1 highlights an instructive episode involving Nārada and the Vindhya mountain, using dialogue and moral reflection to critique pride and to motivate refuge in the supreme deity (Viśveśa/Śiva).