Sarga 12
द्वादशः सर्गः — Aśvamedha-saṅkalpa (Daśaratha resolves on the Horse Sacrifice)
बालकाण्ड
ಈ ದ್ವಾದಶ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯಾಧಿಪತಿ ದಶರಥನು ವಂಶಪರಂಪರೆಯ ನಿರಂತರತೆಗಾಗಿ ಹಾಗೂ ಪುತ್ರಹೀನತೆಯ ದುಃಖದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸುವ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ವಸಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಂತೆ ಆಚರಿಸುವೆನೆಂದು ಪ್ರಕಟಿಸಿ, ಋಶ್ಯಶೃಂಗನ ತಪೋಬಲ-ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಯಜ್ಞಫಲ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದೆಂದು ವಿಶ್ವಾಸ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಸுமಂತ್ರನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ವಸಿಷ್ಠ, ಸುಯಜ್ಞ, ವಾಮದೇವ, ಜಾಬಾಲಿ, ಕಾಶ್ಯಪ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಧಾನ ಋತ್ವಿಜರು ಮತ್ತು ಪಂಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕರೆಯಿಸಬೇಕೆಂದು. ಸಮಾಗತ ಪುರೋಹಿತರು “ಸಾಧು” ಎಂದು ರಾಜನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿ, ಯಜ್ಞಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞಾಶ್ವವನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ; ರಾಜನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಬುದ್ಧಿಯ ಫಲವಾಗಿ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ನಾಲ್ಕು ಪುತ್ರರು ಲಭಿಸುವರೆಂದು ಆಶೀರ್ವದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದೆ ಸರಯೂ ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಶಾಂತಿಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಕಲ್ಪವಿಧಿಯನ್ನು ತಪ್ಪದೆ ಪಾಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿರ್ದೇಶಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸರು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ‘ಛಿದ್ರ’ ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ; ಯಜ್ಞ ದೋಷಗೊಂಡರೆ ಯಜಮಾನನಿಗೂ ಅಪಾಯವೆಂಬ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಆಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಾರೆ, ರಾಜನು ಅರಮನೆಗೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ—ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಕಾರ್ಯಾನುಷ್ಠಾನದತ್ತ ಕಥೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
तत: काले बहुतिथे कस्मिंश्चित्सुमनोहरे।वसन्ते समनुप्राप्ते राज्ञो यष्टुं मनोऽभवत्।।।।
ನಂತರ ಬಹುಕಾಲದ ಬಳಿಕ, ಒಂದು ಅತೀ ಮನೋಹರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಸಂತ ಋತು ಆಗಮಿಸಿದಾಗ, ರಾಜನ ಮನಸ್ಸು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಲು ತಿರುಗಿತು.
Verse 3
तथेति च स राजानमुवाच च सुसत्कृत:।सम्भारा सम्भ्रियन्तां ते तुरगश्च विमुच्यताम्।।।।
ಸತ್ಕೃತನಾದ ಆ ದ್ವಿಜನು ರಾಜನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು: “ತಥಾಸ್ತು. ನಿಮಗೆ ಬೇಕಾದ ಯಜ್ಞಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಿ; ಯಾಗಾಶ್ವವನ್ನೂ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಿ.”
Verse 4
ततो राजाऽब्रवीद्वाक्यं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम्।सुमन्त्रावाहय क्षिप्रं ऋत्विजो ब्रह्मवादिन:।।।।सुयज्ञं वामदेवं च जाबालिमथ काश्यपम्।पुरोहितं वसिष्ठं च ये चान्ये द्विजसत्तमा:।।।।
ನಂತರ ರಾಜನು ಮಂತ್ರಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: “ಸುಮಂತ್ರ, ತಕ್ಷಣವೇ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳಾದ ಋತ್ವಿಜರನ್ನು ಕರೆಯಿಸು—ಸುಯಜ್ಞ, ವಾಮದೇವ, ಜಾಬಾಲಿ ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಯಪರನ್ನು; ಜೊತೆಗೆ ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠನನ್ನೂ ಹಾಗೂ ಇತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದ್ವಿಜರನ್ನೂ.”
Verse 5
ततो राजाऽब्रवीद्वाक्यं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम्।सुमन्त्रावाहय क्षिप्रं ऋत्विजो ब्रह्मवादिन:।।1.12.4।।सुयज्ञं वामदेवं च जाबालिमथ काश्यपम्।पुरोहितं वसिष्ठं च ये चान्ये द्विजसत्तमा:।।1.12.5।।
ನಂತರ ರಾಜನು ಮಂತ್ರಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: “ಸುಮಂತ್ರ, ತಕ್ಷಣವೇ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳಾದ ಋತ್ವಿಜರನ್ನು ಕರೆಯಿಸು—ಸುಯಜ್ಞ, ವಾಮದೇವ, ಜಾಬಾಲಿ ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಯಪರನ್ನು; ಜೊತೆಗೆ ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠನನ್ನೂ ಹಾಗೂ ಇತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದ್ವಿಜರನ್ನೂ.”
Verse 6
ततस्सुमन्त्रस्त्वरितं गत्वा त्वरितविक्रम:।समानयत्स तान्विप्रान् समस्तान्वेदपारगान्।।।।
ಅನಂತರ ತ್ವರಿತಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಸುಮಂತ್ರನು ತಕ್ಷಣ ಹೋಗಿ, ವೇದಪಾರಂಗತರಾದ ಎಲ್ಲ ವಿಪ್ರರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ ಕರೆತಂದನು.
Verse 7
तान्पूजयित्वा धर्मात्मा राजा दशरथस्तदा।धर्मार्थसहितं युक्तं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत्।।।।
ಅವರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಜ ದಶರಥನು ಧರ್ಮಾರ್ಥಸಹಿತವಾಗಿ ಯುಕ್ತಿಯುತ, ಮೃದು ಹಾಗೂ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ವಚನಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು.
Verse 8
मम लालप्यमानस्य पुत्रार्थं नास्ति वै सुखम्।तदर्थं हयमेधेन यक्ष्यामीति मतिर्मम।।।।
‘ಪುತ್ರಾರ್ಥದ ಆಸೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾದ ನನಗೆ ನಿಜವಾಗಿ ಸುಖವಿಲ್ಲ; ಆದಕಾರಣ ನನ್ನ ನಿರ್ಧಾರ—ನಾನು ಹಯಮೇಧ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವೆನು.’
Verse 9
तदहं यष्टुमिच्छामि शास्त्रदृष्टेन कर्मणा।ऋषिपुत्रप्रभावेन कामान्प्राप्स्यामि चाप्यहम्।।।।
‘ಆದುದರಿಂದ ನಾನು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಧಿಸಿದ ಕರ್ಮವಿಧಾನದಿಂದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ; ಮತ್ತು ಋಷಿಪುತ್ರನ ಪ್ರಭಾವ-ಕೃಪೆಯಿಂದ ನಾನೂ ಇಷ್ಟಾರ್ಥವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆನು.’
Verse 10
ततस्साध्विति तद्वाक्यं ब्राह्मणा: प्रत्यपूजयन्।वसिष्ठप्रमुखास्सर्वे पार्थिवस्य मुखाच्च्युतम्।।।।
ಆಮೇಲೆ ವಸಿಷ್ಠಪ್ರಮುಖರಾದ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ, ಪಾರ್ಥಿವನ ಮುಖದಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಆ ವಚನವನ್ನು ‘ಸಾಧು’ ಎಂದು ಹೊಗಳಿ ಗೌರವಿಸಿದರು.
Verse 11
ऋष्यशृङ्गपुरोगाश्च प्रत्यूचुर्नृपतिं तदा।सम्भारास्सम्भ्रियन्तां ते तुरगश्च विमुच्यताम्।।।।
ಆಗ ಋಷ್ಯಶೃಂಗನನ್ನು ಮುಂಚೂಣಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಪುರೋಹಿತರು ರಾಜನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದರು: “ಯಜ್ಞಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಿ; ಮತ್ತು ನಿಮ್ಮ ಯಜ್ಞಾಶ್ವವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಿ.”
Verse 12
सर्वथा प्राप्स्यसे पुत्रांश्चत्वारोऽमितविक्रमान्।यस्य ते धार्मिकी बुद्धिरियं पुत्रार्थमागता ।।।।
“ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನೀನು ಅಪಾರ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ನಾಲ್ವರು ಪುತ್ರರನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪುತ್ರಾರ್ಥವಾಗಿ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಈ ನಿನ್ನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಕಲ್ಪವೇ ಕಾರಣ.”
Verse 13
तत: प्रीतोऽभवद्राजा श्रुत्वा तद्विजभाषितम्।अमात्यांश्चाब्रवीद्राजा हर्षेणेदं शुभाक्षरम्।।।।
ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಹರ್ಷಿತನಾದನು; ಮತ್ತು ಆನಂದದಿಂದ ತನ್ನ ಅಮಾತ್ಯರಿಗೆ ಶುಭವಾದ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆಂದನು.
Verse 14
गुरूणां वचनाच्छीघ्रं सम्भारास्सम्भ्रियन्तु मे।समर्थाधिष्ठितश्चाश्वस्सोपाध्यायो विमुच्यताम्।।।।
ಗುರುಗಳ ವಚನದಂತೆ ತಕ್ಷಣವೇ ನನ್ನ ಯಜ್ಞಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಿ; ಮತ್ತು ಸಮರ್ಥ ಯೋಧರ ರಕ್ಷಣೆಯೊಂದಿಗೆ, ಉಪಾಧ್ಯಾಯನ ಸಹಿತ, ಅಶ್ವವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಿ.
Verse 15
सरय्वाश्चोत्तरे तीरे यज्ञभूमिर्विधीयताम्।शान्तयश्चाभिवर्धन्तां यथाकल्पं यथाविधि।।।।
ಸರಯೂ ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಿ; ಮತ್ತು ಕಲ್ಪ-ವಿಧಿಯಂತೆ ಶಾಂತಿ ಹಾಗೂ ರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಸಲಿ.
Verse 20
ततो द्विजास्ते धर्मज्ञमस्तुवन्पार्थिवर्षभम्।अनुज्ञातास्ततस्सर्वे पुनर्जग्मुर्यथागतम्।।।।
ಆಗ ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ, ರಾಜರಲ್ಲಿ ವೃಷಭನಂತಿರುವ ಆ ಪಾರ್ಥಿವನನ್ನು ಆ ದ್ವಿಜರು ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ಅವನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಎಲ್ಲರೂ ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು.
Verse 21
गतेष्वथ द्विजाग्य्रेषु मन्त्रिणस्तान्नराधिप:।विसर्जयित्वा स्वं वेश्म प्रविवेश महाद्युति:।।।।
ಶ್ರೇಷ್ಠ ದ್ವಿಜರು ತೆರಳಿದ ಬಳಿಕ, ಮಹಾದ್ಯುತಿಯುಳ್ಳ ನರಾಧಿಪನು ತನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನೂ ವಿಸರ್ಜಿಸಿ ತನ್ನ ಅರಮನೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು.
Verse 22
ಅಲ್ಲಿ ರೂಪ-ಯೌವನಶಾಲಿನಿಯಾದ ಗಣಿಕೆಯರು ಹೋಗಲಿ; ಋಷಿಯ ಆ ಪುತ್ರನನ್ನು ಪ್ರಲೋಭಿಸಿ, ಸತ್ಕಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಕರೆತರುವರು.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Daśaratha’s decision to pursue progeny through a public, śāstra-governed sacrifice rather than private expedients—framing personal longing (putrārtha) as an obligation to dynastic and civic stability (kula-santāna).
Desire becomes dharmic when routed through legitimate means: counsel of qualified authorities, procedural correctness (kalpa-vidhi), and accountability. The text also teaches that sacred acts demand meticulous integrity, since even minor omissions can invert intended outcomes.
The northern bank of the Sarayū is specified as the site for constructing the yajnabhūmi, highlighting Ayodhyā’s ritual geography and the cultural centrality of Vedic sacrifice, including śānti rites and the ceremonial release of the Aśvamedha horse.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.