Sarga 64
रम्भा-प्रलोभनम् — Rambhā’s Temptation and Viśvāmitra’s Curse
बालकाण्ड
ಈ 64ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚೋದನೆಯ ಎದುರು ತಪಸ್ಸಿನ ಭಂಗುರತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನು ವಸಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಂದರ್ಪನ ಸಹಾಯ ಹಾಗೂ ಹೃದಯಹರಣ ಕೋಕಿಲಗಾನದ ವಾತಾವರಣದೊಂದಿಗೆ ಅಪ್ಸರೆ ರಂಭೆಯನ್ನು ಕೌಶಿಕ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಕಾಮ-ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಬೀಳಿಸಲು ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುನಿಶಾಪದ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿದರೂ ರಂಭೆ ಅತಿಮನೋಹರ ದಿವ್ಯರೂಪ ಧರಿಸಿ ಆಶ್ರಮದತ್ತ ಬರುತ್ತಾಳೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಅಪೂರ್ವ ಕೋಕಿಲಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಂಭೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಇಂದ್ರನ ಕುತಂತ್ರವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಕ್ರೋಧಾವೇಶದಲ್ಲಿ ರಂಭೆಗೆ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಶಿಲಾರೂಪವಾಗಿರುವ ಶಾಪವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ; ಜೊತೆಗೆ ತಪೋಬಲದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಮುಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ವಿಮೋಚಿಸುವನೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಾಪೋಚ್ಚಾರಣೆಯ ನಂತರ ಮುನಿಗೆ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಉಂಟಾಗಿ, ಇದನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯಾಸಂಯಮದಿಂದ ತಪಃಕ್ಷಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ವಾಕ್ಯತ್ಯಾಗ, ಪ್ರಾಣನಿಗ್ರಹ ಹಾಗೂ ದೀರ್ಘಕಾಲ ನಿರಾಹಾರ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ—ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಅಪೂರ್ವ ಸಹಸ್ರವರ್ಷೀಯ ಅನುಷ್ಠಾನ. ಹೀಗೆ ದೇವೀಯ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ, ನೈತಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ತಪೋಬಲದ ಆಂತರಿಕ ನಿಯಮ ಒಂದೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿವೆ.
Shlokas
Verse 1
सुरकार्यमिदं रम्भे कर्तव्यं सुमहत्त्वया।लोभनं कौशिकस्येह काममोहसमन्वितम्।।1.64.1।।
“ಓ ರಂಭೆ, ಇದು ದೇವಕಾರ್ಯ; ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತಾದುದರಿಂದ ನೀನೇ ಇದನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಕಾಮಮೋಹವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಲೋಭನದಿಂದ ಕೌಶಿಕನನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸು.”
Verse 2
तथोक्ता साऽप्सरा राम सहस्राक्षेण धीमता।व्रीडिता प्राञ्जलिर्वाक्यं प्रत्युवाच सुरेश्वरम्।।1.64.2।।
ಹೇ ರಾಮ, ಬುದ್ಧಿವಂತ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಆ ಅಪ್ಸರೆ ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ, ಕೈಜೋಡಿಸಿ, ದೇವಾಧಿದೇವನಿಗೆ ಉತ್ತರ ನೀಡಿದಳು.
Verse 3
अयं सुरपते घोरो विश्वामित्रो महामुनि:।घोरमुत्सृजते क्रोधं मयि देव न संशय:।।1.64.3।।ततो हि मे भयं देव प्रासादं कर्तुमर्हसि।
“ಹೇ ಸುರಪತೇ, ಈ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅತಿಭಯಂಕರನು; ಹೇ ದೇವ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಅವನು ಘೋರ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಹೊರಹಾಕುವನು—ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಹೇ ಪ್ರಭು, ನನಗೆ ಭಯವಾಗಿದೆ; ದಯವಿಟ್ಟು ನನಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿ, ಕ್ಷಮೆ ಪ್ರದರ್ಶಿಸು.”
Verse 4
एवमुक्तस्तया राम रम्भया भीतया तदा।।1.64.4।।तामुवाच सहस्राक्षो वेपमानां कृताञ्जलिम्।
ಹೇ ರಾಮ, ಭಯಭೀತಳಾದ ರಂಭೆಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಸಹಸ್ರನೇತ್ರನಾದ ಇಂದ್ರನು ಅಂಜಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಆಗ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತಾಡಿದನು.
Verse 5
माभैषी रम्भे भद्रं ते कुरुष्व मम शासनम्।।1.64.5।।कोकिलो हृदयग्राही माधवे रुचिरद्रुमे।अहं कन्दर्पसहित स्स्थास्यामि तव पार्श्वत:।।1.64.6।।
ಇಂದ್ರನು ಹೇಳಿದನು: “ರಂಭೆ, ಭಯಪಡಬೇಡ; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸು. ಮಾಧವ ವಸಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸುಂದರ ವೃಕ್ಷಗಳ ನಡುವೆ, ನಾನು ಕೋಕಿಲನ ಹೃದಯಹಾರಿ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಕಂದರ್ಪನೊಡನೆ ನಿನ್ನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ನಿಂತಿರುವೆನು.”
Verse 6
माभैषी रम्भे भद्रं ते कुरुष्व मम शासनम्।।1.64.5।।कोकिलो हृदयग्राही माधवे रुचिरद्रुमे।अहं कन्दर्पसहित स्स्थास्यामि तव पार्श्वत:।।1.64.6।।
ಇಂದ್ರನು ಹೇಳಿದನು: “ರಂಭೆ, ಭಯಪಡಬೇಡ; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸು. ಮಾಧವ ವಸಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸುಂದರ ವೃಕ್ಷಗಳ ನಡುವೆ, ನಾನು ಕೋಕಿಲನ ಹೃದಯಹಾರಿ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಕಂದರ್ಪನೊಡನೆ ನಿನ್ನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ನಿಂತಿರುವೆನು.”
Verse 7
त्वं हि रूपं बहुगुणं कृत्वा परमभास्वरम्।तमृषिं कौशिकं रम्भे भेदयस्व तपस्विनम्।।1.64.7।।
“ರಂಭೆ, ನೀನು ಅನೇಕ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾದ ಪರಮ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಆ ತಪಸ್ವಿಯಾದ ಋಷಿ ಕೌಶಿಕನ (ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ) ತಪಸ್ಸನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಿ ಅವನ ಏಕಾಗ್ರತೆಯನ್ನು ಮುರಿದುಬಿಡು.”
Verse 8
सा श्रुत्वा वचनं तस्य कृत्वा रूपमनुत्तमम्।लोभयामास ललिता विश्वामित्रं शुचिस्मिता।।1.64.8।।
ಅವನ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಂಭೆಯು ಅನುತ್ಕೃಷ್ಟವಾದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದಳು; ಲಲಿತಳಾಗಿ, ಶುಚಿ ಸ್ಮಿತವತಿಯಾಗಿ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದಳು.
Verse 9
कोकिलस्य च शुश्राव वल्गु व्याहरत: स्वनम्।सम्प्रहृष्टेन मनसा तत एनामुदैक्षत।।1.64.9।।
ಅವನು ಕೋಕಿಲನ ಮಧುರ, ಮನೋಹರ ಕೂಗು ಕೇಳಿದನು; ಮನಸ್ಸು ಆನಂದದಿಂದ ಉಲ್ಲಸಿತವಾದಾಗ, ನಂತರ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಸಿದನು.
Verse 10
अथ तस्य च शब्देन गीतेनाप्रतिमेन च।दर्शनेन च रम्भाया मुनिस्सन्देहमागत:।।1.64.10।।
ನಂತರ ಆ ಪಕ್ಷಿಯ ಅಪ್ರತಿಮ ಗಾನದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ರಂಭೆಯನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಮುನಿಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹ ಉಂಟಾಯಿತು.
Verse 11
सहस्राक्षस्य तत्कर्म विज्ञाय मुनिपुङ्गव:।रम्भां क्रोधसमाविष्ट श्शशाप कुशिकात्मज:।।1.64.11।।
ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನ ಈ ಕೃತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದು, ಮುನಿಪುಂಗವ ಕುಶಿಕಾತ್ಮಜ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟನಾಗಿ ರಂಭೆಗೆ ಶಾಪವಿತ್ತನು.
Verse 12
यन्मां लोभयसे रम्भे कामक्रोधजयैषिणम्।दशवर्षसहस्राणि शैली स्थास्यसि दुर्भगे ।।1.64.12।।
ಹೇ ರಂಭೆ, ದುರ್ಭಾಗಿನಿ! ಕಾಮಕ್ರೋಧಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುವ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಮೋಹಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ನೀನು ಶಿಲೆಯಾಗಿಬಿಟ್ಟು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಹಾಗೆಯೇ ನಿಂತಿರುವೆ.
Verse 13
ब्राह्मण स्सुमहातेजा स्तपोबलसमन्वित:।उद्धरिष्यति रम्भे त्वां मत्क्रोधकलुषीकृताम्।।1.64.13।।
ಹೇ ರಂಭೆ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಬಲದಿಂದ ಸಮನ್ವಿತನಾಗಿ, ಒಂದು ದಿನ ನನ್ನ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಲుషಿತಳಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುವನು.
Verse 14
एवमुक्त्वा महातेजा विश्वामित्रो महामुनि:।अशक्नुवन् धारयितुं क्रोधं सन्तापमागत:।।1.64.14।।
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಕ್ರೋಧವನ್ನು ತಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾರದೆ, ದಹಿಸುವ ಸಂತಾಪ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು.
Verse 15
तस्य शापेन महता रम्भा शैली तदाऽभवत्।वचश्शृत्वा च कन्दर्पो महर्षेस्स च निर्गत:।।1.64.15।।
ಆ ಮಹಾ ಶಾಪದಿಂದ ರಂಭೆ ತಕ್ಷಣವೇ ಶಿಲಾರೂಪಳಾದಳು; ಮಹರ್ಷಿಯ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಂದರ್ಪನು (ಮತ್ತು ಪ್ರೇರಕನು) ಅಲ್ಲಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದು ಓಡಿ ಹೋದರು.
Verse 16
कोपेन स महातेजास्तपोऽपहरणे कृते।इन्द्रियैरजितै राम न लेभे शान्तिमात्मन:।।1.64.16।।
ಹೇ ರಾಮ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅವನ ತಪೋಬಲ ಹರಣವಾದಾಗ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸದ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗೆ ತನ್ನೊಳಗೆ ಶಾಂತಿ ದೊರಕಲಿಲ್ಲ.
Verse 17
बभूवास्य मनश्चिन्ता तपोऽपहरणे कृते ।नैव क्रोधं गमिष्यामि न च वक्ष्ये कथञ्चन।।1.64.17।।
ತಪಶ್ಶಕ್ತಿಯ ಹರಣವಾದಾಗ ಅವನ ಮನದಲ್ಲಿ ಚಿಂತನೆ ಉದಯವಾಯಿತು: “ಇನ್ನು ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಅಂಥ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ.”
Verse 18
अथवा नोच्छवसिष्यामि संवत्सरशतान्यपि।अहं विशोषयिष्यामि ह्यात्मानं विजितेन्द्रिय:।।1.64.18।।
“ಅಥವಾ ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೂ ನಾನು ಉಸಿರನ್ನೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಈ ದೇಹವನ್ನು ಕ್ಷೀಣಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ.”
Verse 19
तावद्यावद्धि मे प्राप्तं ब्राह्मण्यं तपसाऽऽर्जितम्।अनुच्छवसन्नभुञ्जान स्तिष्ठेयं शाश्वतीस्समा:।।1.64.19।।न हि मे तप्यमानस्य क्षयं यास्यन्ति मूर्तय:।
“ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂಪಾದಿಸಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವ ನನಗೆ ದೊರೆಯುವವರೆಗೂ, ಉಸಿರನ್ನೂ ಬಿಡದೆ, ಆಹಾರವನ್ನೂ ಸೇವಿಸದೆ, ಅನೇಕ ಶಾಶ್ವತ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ನಾನು ನಿಂತಿರುತ್ತೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿರುವ ನನ್ನ ಅಂಗಗಳು ಕ್ಷಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.”
Verse 20
एवं वर्षसहस्रस्य दीक्षां स मुनिपुङ्गव:।।1.64.20।।चकाराप्रतिमां लोके प्रतिज्ञां रघुनन्दन।
ಹೇ ರಘುನಂದನನೇ! ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಮುನಿಪುಂಗವನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮವಾದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನು—ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ದೀಕ್ಷೆಯೊಂದಿಗೆ ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದನು.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Viśvāmitra’s response to a divinely engineered temptation: he identifies Indra’s tactic but still releases anger, issuing a severe curse. The dilemma lies in whether discernment without emotional mastery still constitutes a failure of tapas and dharma.
The sarga teaches that ascetic power is inseparable from restraint: anger can nullify spiritual gains (tapopaharaṇa), while renewed vows—silence, breath-discipline, fasting, and sustained resolve—rebuild inner sovereignty and ethical steadiness.
Rather than a fixed geography, the chapter highlights a cultural-ritual landscape: Mādhava (spring) as the aesthetic setting for temptation, the kokila’s song as a recognized poetic instrument of kāma, and the śilā (rock) motif as a durable marker of curse-and-liberation narratives in Sanskrit tradition.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.