Sarga 30
सिद्धाश्रम-यज्ञरक्षणम् — Protection of Viśvāmitra’s Sacrifice at Siddhāśrama
बालकाण्ड
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇಶ‑ಕಾಲಜ್ಞರೂ ವಾಕ್ಕುಶಲರೂ ಆದ ರಾಮ‑ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಯಜ್ಞರಕ್ಷಣೆಗೆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಯಾವಾಗ ಬರುವರು ಎಂದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ದೀಕ್ಷಾ‑ಮೌನವ್ರತದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆರು ರಾತ್ರಿಗಳು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಕಾಪಾಡಬೇಕೆಂದು ಋಷಿಗಳು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆರನೇ ದಿನ ಯಜ್ಞತೇಜಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ; ವೇದಿಯಲ್ಲಿ ಋತ್ವಿಜರು, ಕುಶ, ಸ್ರುಕ್, ಸಮಿಧೆ ಮತ್ತು ಹವಿಸ್ಸುಗಳ ನಡುವೆ ಅಗ್ನಿ ಪ್ರಖರವಾಗಿ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಭಯಾನಕ ಧ್ವನಿ ಎದ್ದೇಳುತ್ತದೆ. ಮಾರೀಚ ಮತ್ತು ಸುಬಾಹು ಅನুচರರೊಂದಿಗೆ ಮಾಯಾಬಲದಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ, ರಕ್ತವರ್ಷೆ ಸುರಿಸಿ ವೇದಿಯನ್ನು ದೂಷಿಸಲು ಬರುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನು ತಕ್ಷಣ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಸೂಚನೆ ನೀಡಿ ಧರ್ಮಾನುಕೂಲ ‘ಮಾನವಾಸ್ತ್ರ’ವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪ್ರಾಣಹರಣಕ್ಕಿಂತ ನಿಯಂತ್ರಣಭಾವದಿಂದ—ಅದರಿಂದ ಮಾರೀಚನು ನೂರು ಯೋಜನ ದೂರ ಉಕ್ಕುವ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಮೂರ್ಚ್ಛಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಜೀವಂತವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ರಾಮನು ಉಳಿದ ಕ್ರೂರ ಯಜ್ಞವಿಘ್ನಕಾರರನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ದಿವ್ಯ ‘ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರ’ದಿಂದ ಸುಬಾಹುವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ‘ವಾಯವ್ಯಾಸ್ತ್ರ’ದಿಂದ ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ನಿರ್ಮೂಲ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಯಜ್ಞ ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಪೂರ್ಣವಾದ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ—ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು, ‘ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಸಾರ್ಥಕವಾಯಿತು. ಋಷಿಗಳು ವಿಜಯಾನಂತರ ಇಂದ್ರನಂತೆ ರಾಮನಿಗೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ.
Shlokas
Verse 1
अथ तौ देशकालज्ञौ राजापुत्रावरिन्दमौ।देशे काले च वाक्यज्ञावब्रूतां कौशिकं वच:।।।।
ನಂತರ ದೇಶಕಾಲವನ್ನು ಅರಿತ, ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯವುಳ್ಳ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನಿಸುವ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರು ಕೌಶಿಕ (ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ)ರನ್ನು ಯೋಗ್ಯ ವಚನಗಳಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿದರು.
Verse 2
भगवन् श्रोतुमिच्छावो यस्मिन् काले निशाचरौ।संरक्षणीयौ तौ ब्रह्मन्नातिवर्तेत तत्क्षणम्।।।।
“ಭಗವನ್, ಆ ಇಬ್ಬರು ನಿಶಾಚರರು ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬರುವರು ಎಂಬುದನ್ನು ನಾವು ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇವೆ, যাতে ಅವರಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಬಹುದು; ಹೇ ಬ್ರಹ್ಮನ್, ಆ ಕ್ಷಣ ನಮ್ಮಿಂದ ತಪ್ಪಿಹೋಗದಿರಲಿ.”
Verse 3
एवं ब्रुवाणौ काकुत्स्थौ त्वरमाणौ युयुत्सया।सर्वे ते मुनय: प्रीता: प्रशशंसुर्नृपात्मजौ।।।।
ಈ ರೀತಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ವಂಶದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಯೋಧರು ಯುದ್ಧೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ತ್ವರೆಯಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಳು ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಆ ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು.
Verse 4
अद्यप्रभृति षड्रात्रं रक्षतं राघवौ युवाम्।दीक्षां गतो ह्येष मुनिर्मौनित्वं च गमिष्यति।।।।
ಇಂದಿನಿಂದ ಆರು ರಾತ್ರಿಗಳವರೆಗೆ ನೀವು ಇಬ್ಬರೂ ರಾಘವರೇ ಈ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿರಿ; ಈ ಮುನಿಯು ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಮೌನವ್ರತವನ್ನೂ ಆಚರಿಸಲಿದ್ದಾನೆ.
Verse 5
तौ तु तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रौ यशस्विनौ।अनिद्रौ षडहोरात्रं तपोवनमरक्षताम्।।।।
ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ಯಶಸ್ವಿ ರಾಜಕುಮಾರರು ನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲದೆ ಆರು ದಿನ-ರಾತ್ರಿಗಳವರೆಗೆ ತಪೋವನವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದರು.
Verse 6
उपासाञ्चक्रतुर्वीरौ यत्तौ परमधन्विनौ।ररक्षतुर्मुनिवरं विश्वामित्रमरिन्दमौ।।।।
ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದ ಆ ಪರಮ ಧನುರ್ಧರ ವೀರರು ಯಜ್ಞಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ, ಶತ್ರುನಿಗ್ರಹಕರರಾದ ಇಬ್ಬರೂ ಮುನಿವರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದರು.
Verse 7
अथ काले गते तस्मिन् षष्ठेऽहनि समागते।सौमित्रिमब्रवीद्रामो यत्तो भव समाहित:।।।।
ಆ ಸಮಯ ಕಳೆದು ಆರನೆಯ ದಿನ ಬಂದಾಗ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: “ಸಿದ್ಧನಾಗಿರು; ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಏಕಾಗ್ರನಾಗಿರು.”
Verse 8
रामस्यैवं ब्रुवाणस्य त्वरितस्य युयुत्सया।प्रजज्वाल ततो वेदिस्सोपाध्यायपुरोहिता।।।।
ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ಯುದ್ಧಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ತ್ವರಿತನಾಗಿದ್ದಾಗ, ವೇದಾಧ್ಯಾಪಕರೂ ಪುರೋಹಿತರೂ ಉಪಸ್ಥಿತರಿರುವ ಯಜ್ಞವೇದಿ ಅಚಾನಕವಾಗಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿತು.
Verse 9
सदर्भचमसस्रुक्का ससमित्कुसुमोच्चया।विश्वामित्रेण सहिता वेदिर्जज्वाल सर्त्विजा।।।।
ಕುಶ, ಚಮಸ–ಸ್ರುವಗಳು, ಸಮಿಧೆಯ ಗುಚ್ಚಗಳು ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪರಾಶಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾದ ವೇದಿ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಮುನಿಯೂ ಋತ್ವಿಜ ಪುರೋಹಿತರೊಡನೆ ಸೇರಿ ದೀಪ್ತಿಯಾಗಿ ಜ್ವಲಿಸಿತು.
Verse 10
मन्त्रवच्च यथान्यायं यज्ञोऽसौ सम्प्रवर्तते।आकाशे च महान् शब्द: प्रादुरासीद्भयानक:।।।।
ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಯಥಾನ್ಯಾಯ ಯಜ್ಞವು ಸರಿಯಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು; ಆಗ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅಚಾನಕ ಭಯಾನಕ ಮಹಾಶಬ್ದವು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿತು.
Verse 11
आवार्य गगनं मेघो यथा प्रावृषि निर्गत:।तथामायां विकुर्वाणौ राक्षसावभ्यधावताम्।।।।
ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳು ಹರಡಿ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚುವಂತೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಯೆಯನ್ನು ವಿಕೃತಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರು ಧಾವಿಸಿ ಬಂದರು.
Verse 12
मारीचश्च सुबाहुश्च तयोरनुचराश्च ये।आगम्य भीमसङ्काशा रुधिरौघमवासृजन्।।।।
ಮಾರೀಚ ಮತ್ತು ಸುಬಾಹು ಹಾಗೂ ಅವರ ಅನುಚರರು—ಭೀಕರ ರೂಪದವರು—ಅಲ್ಲಿ ಬಂದು ಯಜ್ಞದ ಮೇಲೆ ರಕ್ತದ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು.
Verse 13
सा तेन रुधिरौघेण वेदिर्जज्वाल मण्डिता।सहसाऽभिद्रुतो रामस्तानपश्य त्ततो दिवि।।।।
ಆ ರಕ್ತಧಾರೆಯಿಂದ ತೋಯ್ದ ವೇದಿ ಅಲಂಕರಿತವಾಗಿ ಜ್ವಲಿಸಿತು; ರಾಮನು ಸಹಸಾ ಓಡಿ ಮುಂದುವರಿದು, ನಂತರ ಅವರನ್ನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕಂಡನು.
Verse 14
तावापतन्तौ सहसा दृष्ट्वा राजीवलोचन:।लक्ष्मणं त्वभिसम्प्रेक्ष्य रामो वचनमब्रवीत्।।।।
ಅವರು ಇಬ್ಬರೂ ಸಹಸಾ ಧಾವಿಸಿ ಬರುವುದು ಕಂಡು, ಕಮಲನಯನ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನತ್ತ ದೃಷ್ಟಿ ನೆಟ್ಟು ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು.
Verse 15
पश्य लक्ष्मण दुर्वृत्तान् राक्षसान् पिशिताशनान्।मानवास्त्रसमाधूताननिलेन यथा घनान्।।।।
“ನೋಡು, ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ದುರ್ವೃತ್ತರಾದ ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು—ಮಾನವಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ನಾನು ಹೀಗೆ ಓಡಿಸಿಬಿಡುವೆ, ಗಾಳಿ ಮೋಡಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸುವಂತೆ.”
Verse 16
मानवं परमोदारमस्त्रं परमभास्वरम्।चिक्षेप परमक्रुद्धो मारीचोरसि राघव:।।।।
ಪರಮ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಘವನು ಪರಮ ಉದಾರವೂ ಪರಮ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವೂ ಆದ ಮಾನವಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಮಾರೀಚನ ವಕ್ಷಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಎಸೆದನು.
Verse 17
स तेन परमास्त्रेण मानवेन समाहित:।संपूर्णं योजनशतं क्षिप्तस्सागरसम्प्लवे।।।।
ಆ ಪರಮ ಮಾನವಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಆಘಾತಗೊಂಡು, ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ನೂರು ಯೋಜನ ದೂರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಸಮುದ್ರದ ಅಲೆಗಳ ಕಲಕಲಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದನು.
Verse 18
विचेतनं विघूर्णन्तं शीतेषु बलताडितम्।निरस्तं दृश्य मारीचं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।।।।
ದೂರಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ—ಚೇತನಾಹೀನನಾಗಿ ತಿರುಗಾಡುತ್ತ, ಶೀತೇಷು ಅಸ್ತ್ರದ ಬಲದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಮಾರೀಚನನ್ನು ಕಂಡು ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು.
Verse 19
पश्य लक्ष्मण शीतेषुं मानवं धर्मसंहितम्।मोहयित्वा नयत्येनं न च प्राणैर्व्ययुज्यत।।।।
“ನೋಡು, ಲಕ್ಷ್ಮಣ! ಧರ್ಮಸಂಯುಕ್ತವಾದ ಈ ಶೀತೇಷು ಮಾನವ ಅಸ್ತ್ರವು ಅವನನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಿ ದೂರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಪ್ರಾಣವಿಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ.”
Verse 20
इमानपि वधिष्यामि निर्घृणान् दुष्टचारिण:।राक्षसान् पापकर्मस्थान् यज्ञघ्नान् रुधिराशनान्।।।।
“ಈ ನಿರ್ದಯರು, ದುಷ್ಟಾಚಾರಿಗಳು, ಪಾಪಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ—ಯಜ್ಞಘ್ನರು, ರಕ್ತಾಶನರಾದ—ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ನಾನು ಸಂಹರಿಸುವೆನು.”
Verse 21
सङ्गृह्यास्त्रं ततो रामो दिव्यमाग्नेयमद्भुतम्।सुबाहूरसि चिक्षेप सविद्ध: प्रापतद्भुवि।।।।
ನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅದ್ಭುತವಾದ ದಿವ್ಯ ಆಗ್ನೇಯ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸುಬಾಹುವಿನ ವಕ್ಷಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಎಸೆದನು; ಹೊಡೆತ ತಿಂದ ಸುಬಾಹು ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದನು.
Verse 22
शेषान् वायव्यमादाय निजघान महायशा:।राघव: परमोदारो मुनीनां मुदमावहन्।।।।
ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಪರಮೋದಾರ ರಾಘವನು ವಾಯವ್ಯ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಉಳಿದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಆನಂದವನ್ನು ತಂದನು.
Verse 23
स हत्वा राक्षसान् सर्वान् यज्ञघ्नान् रघुनन्दन:।ऋषिभि: पूजितस्तत्र यथेन्द्रो विजये पुरा।।।।
ಯಜ್ಞವಿಧ್ವಂಸಕರರಾದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಬಳಿಕ ರಘುನಂದನನು ಅಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು—ಹಿಂದೆ ವಿಜಯಿಯಾದ ಇಂದ್ರನಂತೆ.
Verse 24
अथ यज्ञे समाप्ते तु विश्वामित्रो महामुनि:।निरीतिका दिशो दृष्टवा काकुत्स्थमिदमब्रवीत्।।।।
ನಂತರ ಯಜ್ಞವು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ದಿಕ್ಕುಗಳು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ (ರಾಮನಿಗೆ) ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು.
Verse 25
कृतार्थोऽस्मि महाबाहो कृतं गुरुवचस्त्वया।सिद्धाश्रममिदं सत्यं कृतं राम महायश:।।।।
“ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ, ನಾನು ಕೃತಾರ್ಥನಾದೆ; ನೀನು ಗುರುವರ್ಯರ ವಚನವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ್ದೀ. ಹೇ ಮಹಾಯಶಸ್ವೀ ರಾಮ, ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಇದು ‘ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮ’ ಸಾರ್ಥಕವಾಗಿದೆ.”
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dharmic use-of-force problem: how to neutralize yajña-defilers without collapsing into indiscriminate violence. Rama’s Mānavāstra incapacitates and removes Mārīca while explicitly not taking his life, distinguishing restraint from weakness and aligning martial action with ritual protection.
Dharma is enacted through vigilance and proportionality: sacred social order (yajña) requires protection; speech and action must fit deśa-kāla; and power (astra) is legitimate when governed by righteousness and directed toward restoring harmony rather than personal rage.
Siddhāśrama is the focal sacred site, presented as a ritually charged āśrama-space where Vedic implements (kuśa, sruk, camasa), officiants (ṛtvij, purohita), and dīkṣā/mauna observances define cultural practice; the narrative also references the sky as the arena of attack and the far-off surging sea into which Mārīca is cast.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.