
विशालानगरीप्रवेशः · Entry toward Viśālā and the Indra-Kṣīrodamathana Legend
बालकाण्ड
ಸರ್ಗ 45ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಪುಣ್ಯಕಥೆಯನ್ನು (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಂಗಾವತರಣವನ್ನು) ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಅತೀವ ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಮನನಮಾಡುತ್ತಾ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆಯಿಸಿ, ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿನಯದಿಂದ ಮುನಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ—ಧ್ಯಾನಮಗ್ನತೆಯಿಂದ ರಾತ್ರಿಯು ಕ್ಷಣದಂತೆ ಕಳೆದಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಎಲ್ಲರೂ ಪುಣ್ಯ ಋಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ತ್ರಿಪಥಗಾ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಉತ್ತರ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ, ತಪಸ್ವಿ ಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ, ಸ್ವರ್ಗಸಮಾನವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ವಿಶಾಲಾನಗರಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನು ಕೃತಾಂಜಲಿಯಾಗಿ ವಿಶಾಲೆಯ ರಾಜವಂಶ ಮತ್ತು ನಗರೋತ್ಪತ್ತಿಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಶಕ್ರ (ಇಂದ್ರ) ಕೇಂದ್ರಿತ ಪುರಾತನ ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ—ದೇವರು ಮತ್ತು ದೈತ್ಯರು ಅಮೃತಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ಷೀರಸಾಗರ ಮಥನವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಮಂದರ ಪರ್ವತವನ್ನು ಮಥನದಂಡವಾಗಿ, ವಾಸುಕಿಯನ್ನು ಹಗ್ಗವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಮಥನದಿಂದ ಮೊದಲು ಹಾಲಾಹಲ ವಿಷ ಹೊರಬಂದಾಗ ದೇವರುಗಳು ರುದ್ರ/ಶಂಕರನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ; ಹರಿಯ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಶಿವನು ವಿಷವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ವಿಷ್ಣು ಕೂರ್ಮರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಂದರಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಧನ್ವಂತರಿ, ಅಪ್ಸರಸರು, ವಾರುಣಿ, ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವ, ಕೌಸ್ತುಭಮಣಿ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅಮೃತ ಪ್ರकटವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಮೃತಕ್ಕಾಗಿ ದೇವ-ದೈತ್ಯರ ನಡುವೆ ಸಂಘರ್ಷ ಉಂಟಾದಾಗ, ವಿಷ್ಣು ಮೋಹಿನೀ ರೂಪದ ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ದೇವರಿಗೆ ಅಮೃತ ದೊರಕಿಸಿ, ಇಂದ್ರನ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಗಂಗಾತೀರದ ಯಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ವಿಶಾಲಾಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಪೌರಾಣಿಕ ಇತಿಹಾಸದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ, ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಸರ್ಗವು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 1
विश्वामित्रवचश्श्रुत्वा राघव स्सहलक्ष्मणः ।विस्मयं परमं गत्वा विश्वामित्रमथाब्रवीत् ॥१॥
ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ರಾಘವನು ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.
Verse 2
अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन् कथितं परमं त्वया ।गङ्गावतरणं पुण्यं सागरस्यापि पूरणम् ॥२॥
ಹೇ ಬ್ರಹ್ಮನ್, ನೀನು ವರ್ಣಿಸಿದುದು ಪರಮ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ—ಪವಿತ್ರ ಗಂಗೆಯ ಅವತರಣವೂ, ಅದರಿಂದ ಸಾಗರವೂ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದುದೂ.
Verse 3
तस्य सा शर्वरी सर्वा सह सौमित्रिणा तदा ।जगाम चिन्तयानस्य विश्वामित्रकथां शुभाम् ॥३॥
ಆಗ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿ (ಲಕ್ಷ್ಮಣ)ನೊಂದಿಗೆ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಶುಭ ಕಥೆಯನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾತ್ರಿಯನ್ನೂ ಕಳೆಯಿತು.
Verse 4
ततः प्रभाते विमले विश्वामित्रं महामुनिम् ।उवाच राघवो वाक्यं कृताह्निकमरिन्दमः ॥४॥
ನಂತರ ನಿರ್ಮಲ ಪ್ರಭಾತದಲ್ಲಿ, ದೈನಂದಿನ ಆಹ್ನಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ ಬಳಿಕ, ಶತ್ರುನಾಶಕ ರಾಘವನು ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ವಚನವನ್ನು ಹೇಳಿದರು.
Verse 5
गता भगवती रात्रिश्श्रोतव्यं परमं श्रुतम् ।क्षणभूतेव नौ रात्रि स्सम्वृत्तेयं महातपः ॥५॥इमां चिन्तयतस्सर्वां निखिलेन कथां तव ।
ಹೇ ಮಹಾತಪಸ್ವೀ! ಭಗವತೀ ರಾತ್ರಿಯು ಕಳೆದಿದೆ; ನಾವು ಶ್ರವಣಯೋಗ್ಯವಾದ ಪರಮ ಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಆಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ನಿಮ್ಮ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಥೆಯನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಮಗೆ ಈ ರಾತ್ರಿಯು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಂತೆ ತೋರ್ಪಟ್ಟಿತು.
Verses 6-7
तराम सरितां श्रेष्ठां पुण्यां त्रिपथगां नदीम् ॥६॥नौरेषा हि सुखास्तीर्णा ऋषीणां पुण्यकर्मणाम् ।भगवन्तमिह प्राप्तं ज्ञात्वा त्वरितमागता ॥७॥
ಬನ್ನಿರಿ, ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಪುಣ್ಯಮಯ ತ್ರಿಪಥಗಾ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟೋಣ. ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳಿಗಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಈ ದೋಣಿ, ಭಗವನ್, ನೀವು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದೀರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಬಂದಿದೆ.
Verse 8
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः ।सन्तारं कारयामास सर्षिसङ्घ स्सराघवः ॥८॥
ಮಹಾತ್ಮ ರಾಘವನ ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಮುನಿಯು ಋಷಿಸಂಘದೊಡನೆ ಹಾಗೂ ರಾಘವ (ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ) ಸಹಿತವಾಗಿ ದಾಟುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದನು.
Verse 9
उत्तरं तीरमासाद्य सम्पूज्यर्षिगणं तदा ।गङ्गाकूले निविष्टास्ते विशालां ददृशुः पुरीम् ॥९॥
ಉತ್ತರ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಅವರು ಆಗ ಋಷಿಗಣವನ್ನು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿದರು; ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ತಂಗಿ ಅವರು ವಿಶಾಲಾ ನಗರಿಯನ್ನು ಕಂಡರು.
Verse 10
ततो मुनिवरस्तूर्णं जगाम सह राघवः ।विशालां नगरीं रम्यां दिव्यां स्वर्गोपमां तदा ॥१०॥
ನಂತರ ಮುನಿವರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ರಾಘವನೊಂದಿಗೆ (ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ) ತ್ವರಿತವಾಗಿ, ಸ್ವರ್ಗೋಪಮವಾದ ದಿವ್ಯ ಹಾಗೂ ಮನೋಹರ ವಿಶಾಲಾ ನಗರಿಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು.
Verse 11
अथ रामो महाप्राज्ञो विश्वामित्रं महामुनिम् ।पप्रच्छ प्राञ्जलिर्भूत्वा विशालामुत्तमां पुरीम् ॥११॥
ಅನಂತರ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು, ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಶಾಲಾ ಪುರಿಯ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು.
Verse 12
कतरो राजवंशोऽयं विशालायां महामुने ।श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते परं कौतूहलं हि मे ॥. ॥१२॥
‘ಓ ಮಹಾಮುನೇ, ಈ ವಿಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ರಾಜವಂಶ ಆಳುತ್ತದೆ? ನಾನು ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ; ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ—ನನಗೆ ಅಪಾರ ಕುತೂಹಲವಿದೆ.’
Verse 13
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामस्य मुनिपुङ्गवः ।आख्यातुं तत्समारेभे विशालस्य पुरातनम् ॥१३॥
ರಾಮನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿಪುಂಗವನು ವಿಶಾಲೆಯ ಪುರಾತನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು.
Verse 14
श्रूयतां राम शक्रस्य कथां कथयतश्शुभाम् ।अस्मिन् देशे तु यद्वृत्तं तदपि शृणु राघव ॥१४॥
ಮುನಿಯು ಹೇಳಿದರು: “ಹೇ ರಾಮ, ನಾನು ಶಕ್ರನ (ಇಂದ್ರನ) ಶುಭಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುವೆನು—ಶ್ರವಣಮಾಡು; ಹಾಗೆಯೇ ಹೇ ರಾಘವ, ಈ ದೇಶದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನೂ ಕೇಳು.”
Verse 15
पूर्वं कृतयुगे राम दितेः पुत्रा महाबलाः ।अदितेश्च महाभाग वीर्यवन्तस्सुधार्मिकाः ॥१५॥
ಮುನಿಯು ಹೇಳಿದರು: “ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಹೇ ಭಾಗ್ಯವಂತ ರಾಮ, ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ದಿತಿಯ ಪುತ್ರರು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದರು; ಅದಿತಿಯ ಪುತ್ರರು ಮಹಾಭಾಗ್ಯರು, ವೀರ್ಯವಂತರು ಮತ್ತು ಸುಧಾರ್ಮಿಕರು.”
Verse 16
ततस्तेषां नरश्रेष्ठ बुद्धिरासीन्महात्मनाम् ।अमरा अजराश्चैव कथं स्याम निरामयाः ॥१६॥
“ನಂತರ, ಹೇ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ಆ ಮಹಾತ್ಮರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಚಿಂತನೆ ಉದಯವಾಯಿತು: ‘ನಾವು ಹೇಗೆ ಅಮರರು, ಅಜರರು ಹಾಗೂ ನಿರಾಮಯರಾಗಬಹುದು?’”
Verse 17
तेषां चिन्तयतां राम बुद्धिरासीन्महात्मनाम् ।क्षीरोदमथनं कृत्वा रसं प्राप्स्याम तत्र वै ॥१७॥
“ಹೇ ರಾಮ, ಅವರು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಆ ಮಹಾತ್ಮರಿಗೆ ಒಂದು ಬುದ್ಧಿ ಹೊಳೆಯಿತು: ‘ಕ್ಷೀರೋದವನ್ನು ಮಥನಮಾಡಿ, ಅಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ರಸ—ಅಮೃತವನ್ನು—ಪಡೆಯುವೆವು.’”
Verse 18
ततो निश्चित्य मथनं योक्त्रं कृत्वा च वासुकिम् ।मन्थानं मन्दरं कृत्वा ममन्थुरमितौजसः ॥१८॥
ಆಮೇಲೆ ಮಥನವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಅಪಾರ ತೇಜಸ್ವಿಗಳು ವಾಸುಕಿಯನ್ನು ಹಗ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಮಂದರ ಪರ್ವತವನ್ನು ಮಥನದಂಡವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮಥನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು.
Verse 19
अथ वर्षसहस्रेण योक्त्रसर्पशिरांसि च ।वमन्त्यति विषं तत्र ददंशुर्दशनैश्शिलाः ॥१९॥
ನಂತರ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಾದ ಮೇಲೆ, ಹಗ್ಗವಾಗಿದ್ದ ಸರ್ಪದ ಶಿರಗಳು ಅತಿಭಯಂಕರ ವಿಷವನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಉಗುಳತೊಡಗಿದವು; ತಮ್ಮ ದಂತಗಳಿಂದ ಪರ್ವತದ ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಕಚ್ಚಿದವು.
Verse 20
उत्पपाताग्निसङ्काशं हालाहलमहाविषम् ।तेन दग्धं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥२०॥
ಆಗ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಜ್ವಲಿಸುವ ಮಹಾವಿಷವಾದ ‘ಹಾಲಾಹಲ’ ಉದ್ಭವಿಸಿತು; ಅದರಿಂದ ದೇವ-ಅಸುರ-ಮಾನವರೊಡನೆ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ದಗ್ಧವಾಯಿತು.
Verse 21
अथ देवा महादेवं शङ्करं शरणार्थिनः ।जग्मुः पशुपतिं रुद्रं त्राहि त्राहीति तुष्टुवुः ॥२१॥
ನಂತರ ಶರಣಾರ್ಥಿಗಳಾದ ದೇವರುಗಳು ಮಹಾದೇವ ಶಂಕರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು; ಪಶುಪತಿ ರುದ್ರನನ್ನು ‘ತ್ರಾಹಿ ತ್ರಾಹಿ’ ಎಂದು ಕೂಗಿ ಸ್ತುತಿಸಿದರು.
Verse 22
एवमुक्तस्ततो देवैर्देवदेवेश्वरः प्रभुः ।प्रादुरासीत्ततोऽत्रैव शङ्खचक्रधरो हरिः ॥२२॥
ದೇವತೆಗಳು ಹೀಗೆ ವಿನಂತಿಸಿದ ತಕ್ಷಣ, ದೇವದೇವೇಶ್ವರನಾದ ಪರಮಪ್ರಭು ಅಲ್ಲಿ ತಾನೇ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದನು—ಶಂಖಚಕ್ರಧಾರಿ ಹರಿಯು।
Verses 23-24
उवाचैनं स्मितं कृत्वा रुद्रं शूलभृतं हरिः ।दैवतैर्मथ्यमाने तु यत्पूर्वं समुपस्थितम् ॥२३॥त्वदीयंहि सुरश्रेष्ठ सुराणामग्रजोऽसि यत् ।अग्रपूजामिमां मत्वा गृहाणेदं विषं प्रभो ॥२४॥
ಹರಿ ನಗುತ್ತಾ ತ್ರಿಶೂಲಧಾರಿ ರುದ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು: “ಹೇ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠ, ನೀನು ಸುರರೊಳಗಿನ ಅಗ್ರಜನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಥನದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಉದ್ಭವಿಸುವುದು ನಿನ್ನದೇ. ಇದನ್ನು ಅಗ್ರಪೂಜೆಯೆಂದು ತಿಳಿದು, ಪ್ರಭೋ, ಈ ವಿಷವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು।”
Verse 25
इत्युक्त्वा च सुरश्रेष्ठस्तत्रैवान्तरधीयत ।देवतानां भयं दृष्टवाश्रुत्वा वाक्यं तु शार्ङ्गिणः ।हालाहलविषं घोरं स जग्राहामृतोपमम् ॥२५॥
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠ ಹರಿ ಅಲ್ಲಿ ತಾನೇ ಅಂತರಧಾನನಾದನು. ದೇವತೆಗಳ ಭಯವನ್ನು ಕಂಡು, ಶಾರ್ಙ್ಗಧಾರಿಯ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಶಿವನು ಭಯಂಕರ ಹಾಲಾಹಲ ವಿಷವನ್ನು ಅಮೃತದಂತೆ ಭಾವಿಸಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು।
Verse 26
देवान्विसृज्य देवेशो जगाम भगवान् हरः ।ततो देवासुरास्सर्वे ममन्थू रघुनन्दन ॥२६॥
ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲೇ ಬಿಡಿಸಿ, ದೇವೇಶನಾದ ಭಗವಾನ್ ಹರನು ಹೊರಟನು. ನಂತರ, ಹೇ ರಘುನಂದನ, ಎಲ್ಲ ದೇವರೂ ಅಸುರರೂ ಮತ್ತೆ ಮಥನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು।
Verse 27
प्रविवेशाथ पातालं मन्थानः पर्वतोऽनघ ।ततो देवास्सगन्धर्वास्तुष्टुवुर्मधुसूदनम् ॥२७॥
ನಂತರ, ಹೇ ನಿರಪರಾಧಿ, ಮಥನದ ಪರ್ವತವು ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ಆಗ ದೇವತೆಗಳು ಗಂಧರ್ವರೊಡನೆ ಮಧುಸೂದನನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು।
Verse 28
त्वं गतिः सर्वभूतानां विशेषेण दिवौकसाम् ।पालयास्मान्महाबाहो गिरिमुद्धर्तुमर्हसि ॥२८॥
ಮಹಾಬಾಹೋ! ನೀನು ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಶರಣು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದೇವಲೋಕವಾಸಿಗಳ ಗತಿ. ನಮ್ಮನ್ನು ಪಾಲಿಸು; ಮಂದರ ಪರ್ವತವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಧರಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನು ನೀನೇ.
Verse 29
इति श्रुत्वा हृषीकेशः कामठं रूपमास्थितः ।पर्वतं पृष्ठतः कृत्वा शिश्ये तत्रोदधौ हरिः ॥२९॥
ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಇಂದ್ರಿಯಾಧಿಪತಿ ಹೃಷೀಕೇಶನಾದ ಹರಿಯು ಆಮೆಯ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು; ಪರ್ವತವನ್ನು ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಶಯನಿಸಿದನು.
Verse 30
पर्वताग्रे तु लोकात्मा हस्तेनाक्रम्य केशवः ।देवानां मध्यतः स्थित्वा ममन्थ पुरुषोत्तमः ॥३०॥
ನಂತರ ಲೋಕಾತ್ಮನಾದ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಕೇಶವನು ದೇವತೆಗಳ ಮಧ್ಯೆ ನಿಂತು, ಕೈಯಿಂದ ಪರ್ವತಶಿಖರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮಥನವನ್ನು ನಡೆಸಿದನು.
Verse 31
अथ वर्षसहस्रेण सदण्डस्सकमण्डलुः ।पूर्वं धन्वन्तरिर्नाम अप्सराश्च सुवर्चसः ॥३१॥
ನಂತರ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಬಳಿಕ, ದಂಡ ಮತ್ತು ಕಮಂಡಲುವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಧನ್ವಂತರಿಯು ಮೊದಲು ಪ್ರकटನಾದನು; ಅವನೊಂದಿಗೆ ದೀಪ್ತಿವಂತ ಕాంతಿಯ ಅಪ್ಸರೆಯರೂ ಹೊರಬಂದರು.
Verse 32
अप्सु निर्मथनादेव रसास्तस्माद्वरस्त्रियः ।उत्पेतुर्मनुजश्रेष्ठ तस्मादप्सरसोऽभवन् ॥३२॥
ಹೇ ಮನುಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಜಲಮಂಥನದಿಂದಲೇ ಒಂದು ರಸವು ಉದ್ಭವಿಸಿತು; ಆ ರಸದಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪ್ರकटರಾದರು—ಆ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅವರು ‘ಅಪ್ಸರಸರು’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದರು.
Verse 33
षष्टिः कोट्योऽभवंस्तासाम् अप्सराणां सुवर्चसाम् ।असङ्ख्येयास्तु काकुत्स्थ यास्तासां परिचारिकाः ॥३३॥
ಹೇ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ಆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಅಪ್ಸರಸರಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತು ಕೋಟಿ ಪ್ರकटರಾದರು; ಮತ್ತು ಅವರ ಪರಿಚಾರಿಕೆಯರು ನಿಜಕ್ಕೂ ಅಸಂಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದರು.
Verse 34
न तास्स्म परिगृह्णन्ति सर्वे ते देवदानवाः ।अप्रतिग्रहणात्ताश्च सर्वास्साधारणास्स्मृताः ॥३४॥
ದೇವರೂ ದಾನವರೂ ಯಾರೂ ಅವರನ್ನು ಪರಿಗ್ರಹಿಸಲಿಲ್ಲ; ಸ್ವೀಕಾರವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ‘ಸಾಧಾರಣ’ರೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು.
Verse 35
वरुणस्य ततः कन्या वारुणी रघुनन्दन ।उत्पपात महाभागा मार्गमाणा परिग्रहम् ॥३५॥
ನಂತರ, ಹೇ ರಘುನಂದನನೇ! ವರುಣನ ಕನ್ಯೆ ವಾರುಣೀ ಮಹಾಭಾಗೆ ಪ್ರकटಳಾದಳು—ಭಾಗ್ಯವಂತೆಯೂ ದೀಪ್ತಿಮತಿಯೂ ಆಗಿ—ಪರಿಗ್ರಹವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ.
Verse 36
दितेः पुत्रा न तां राम जगृहुर्वरुणात्मजाम् ।अदितेस्तु सुता वीर जगृहुस्तामनिन्दिताम् ॥३६॥
ಹೇ ರಾಮನೇ! ದಿತಿಯ ಪುತ್ರರು ಆ ವರುಣಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಹೇ ವೀರನೇ! ಅದಿತಿಯ ಪುತ್ರರು ಆ ನಿರ್ದೋಷಿಣಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು.
Verse 37
असुरास्तेन दैतेयास्सुरास्तेनादितेस्सुताः ।हृष्टाः प्रमुदिताश्चासन् वारुणीग्रहणात्सुराः ॥३७॥
ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ದಿತಿಯ ಪುತ್ರರು ‘ಅಸುರ’ರೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದರು; ಅದಿತಿಯ ಪುತ್ರರು ‘ಸುರ’ರೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು. ವಾರುಣಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ದೇವತೆಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಪರಮ ಸಂತೋಷಗೊಂಡರು.
Verse 38
उच्चैश्श्रवा हयश्रेष्ठो मणिरत्नं च कौस्तुभम् ।उदतिष्ठन्नरश्रेष्ठ तथैवामृतमुत्तमम् ॥३८॥
ಹೇ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ಉಚ್ಚೈಶ್ಶ್ರವ ಎಂಬ ಅಶ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಉದ್ಭವಿಸಿದನು; ಹಾಗೆಯೇ ಕೌಸ್ತುಭ ಮಣಿರತ್ನವೂ, ಅದೇ ರೀತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಮೃತವೂ (ಮಂಥನದಿಂದ) ಹೊರಬಂದವು.
Verse 39
अथ तस्य कृते राम महानासीत्कुलक्षयः ।अदितेस्तु ततः पुत्रा दितेः पुत्रानसूदयन् ॥३९॥
ನಂತರ, ಹೇ ರಾಮ, ಆ (ಅಮೃತ)ಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾ ಕುಲಕ್ಷಯ ಸಂಭವಿಸಿತು; ತದನಂತರ ಅದಿತಿಯ ಪುತ್ರರು ದಿತಿಯ ಪುತ್ರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದರು.
Verse 40
एकतोऽभ्यागमन् सर्वे ह्यसुरा राक्षसैस्सह ।युद्धमासीन्महाघोरं वीर त्रैलोक्यमोहनम् ॥४०॥
ಹೇ ವೀರ, ಒಂದು ಕಡೆ ಎಲ್ಲ ಅಸುರರು ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಸೇರಿ ಸಮಾಗಮಿಸಿದರು; ತ್ರಿಲೋಕವನ್ನೇ ಮೋಹಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಮಹಾಘೋರವಾದ ಭಯಂಕರ ಯುದ್ಧವು ಉದ್ಭವಿಸಿತು.
Verse 41
यदा क्षयं गतं सर्वं तदा विष्णुर्महाबलः ।अमृतं सोऽहरत्त्तूर्णं मायामास्थाय मोहिनीम् ॥४१॥
ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ಷಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದಾಗ, ಮಹಾಬಲಿಯಾದ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ಮೋಹಿನೀರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಅಮೃತವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು.
Verse 42
ये गताऽभिमुखं विष्णुमक्षयं पुरुषोत्तमम् ।सम्पिष्टास्ते तदा युद्धे विष्णुना प्रभविष्णुना ॥४२॥
ಅಕ್ಷಯನಾದ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಮುನ್ನಡೆದವರು, ಆ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಸರ್ವಸಮರ್ಥನಾದ ವಿಷ್ಣುವಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನುಚ್ಚುನೂರಾದರು.
Verse 43
अदितेरात्मजा वीरा दितेः पुत्रान्निजघ्निरे ।तस्मिन् घोरे महायुद्धे दैतेयादित्ययोर्भृशम् ॥४३॥
ದೈತೇಯರು ಮತ್ತು ಆದಿತ್ಯರ ನಡುವಿನ ಆ ಭಯಂಕರ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ಅದಿತಿಯ ವೀರಪುತ್ರರು ದಿತಿಯ ಪುತ್ರರನ್ನು ಬಹಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಹರಿಸಿದರು.
Verse 44
निहत्य दितिपुत्रांश्च राज्यं प्राप्य पुरन्दरः ।शशास मुदितो लोकान् सर्षिसङ्घान् सचारणान् ॥४४॥
ದಿತಿಪುತ್ರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದು, ಪುರಂದರ (ಇಂದ್ರ) ಹರ್ಷಿತನಾಗಿ ಋಷಿಸಮೂಹಗಳೂ ಚಾರಣರೂ ಸಹಿತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಆಳಿದನು.
The pivotal action is Rāma’s disciplined, deferential inquiry—approaching Viśvāmitra with folded palms and asking about Viśālā’s dynasty—modeling how knowledge of polity and place should be sought through respectful dialogue rather than assertion.
The chapter frames crisis and order as sustained by responsibility: when hālāhala threatens the cosmos, refuge is sought in competent authority, and Śiva accepts the burden for the common good; simultaneously, Rāma’s listening posture shows that ethical leadership begins with attentive learning.
Key landmarks are the Tripathagā Gaṅgā and its northern bank (a ritualized crossing space), and the city of Viśālā, depicted as splendid and heaven-like; culturally, the narrative foregrounds boat-crossing by ṛṣis and the etiological myth of the Ocean of Milk churning.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.