Sarga 23
कामाश्रम-प्रवेशः / Entry into Kāma’s Hermitage at the Sarayū–Gaṅgā Confluence
बालकाण्ड
ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ಹಾಗೂ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ನಾನ, ತರ್ಪಣ, ಜಪ ಮುಗಿಸಿ ಇಬ್ಬರೂ ಕುಮಾರರು ವಿನಯದಿಂದ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತಿರುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾ ಅವರು ಸರಯೂ ನದಿ ದಿವ್ಯ ತ್ರಿಸ್ರೋತಸ್ವಿನೀ ಗಂಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರುವ ಪುಣ್ಯ ಸಂಗಮವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ಮುನಿಗಳು ಸಹಸ್ರಾಬ್ದಗಳ ಕಾಲ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಆಶ್ರಮವೂ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಅದು ಯಾರ ಆಶ್ರಮವೆಂದು ಸಹೋದರರು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ—ಈ ಸ್ಥಳ ಕಂದರ್ಪ/ಕಾಮನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟದ್ದು. ಒಮ್ಮೆ ಶಿವನು ಘೋರ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಕಾಮನು ವಿಘ್ನ ಮಾಡಿದನು; ಆಗ ಶಿವನ ಉಗ್ರ ದೃಷ್ಟಿಯ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಕಾಮನು ದಗ್ಧನಾಗಿ ಅಶರೀರನಾದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ‘ಅನಂಗ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು; ಈ ಪ್ರದೇಶವೂ ಅನಂಗ-ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಖ್ಯಾತಿಯಾಯಿತು. ನಂತರ ಅವರು ಆ ಎರಡು ಪವಿತ್ರ ನದಿಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿವಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ತಪೋಬಲದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮುನಿಗಳು ಅವರನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಅರ್ಘ್ಯ-ಪಾದ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಆತಿಥ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಸಾಯಂಸಂಧ್ಯೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ನಿಯಮಶೀಲ ಆಚರಣೆ, ತೀರ್ಥಭೂಮಿಯ ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಮಿತಿಮೀರಿದ ಕಾಮನೆಯ ನೈತಿಕ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸುವ ಕಥೆಗಳ ಮೂಲಕ ಕುಮಾರರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ.
Shlokas
Verse 1
प्रभातायां तु शर्वर्यां विश्वामित्रो महामुनि:।अभ्यभाषत काकुत्स्थौ शयानौ पर्णसंस्तरे।।।।
ರಾತ್ರಿ ಪ್ರಭಾತವಾಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಪರ್ಣಶಯ್ಯದ ಮೇಲೆ ಶಯನಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಇಬ್ಬರು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರು—ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು—ಸಂಬೋಧಿಸಿದನು।
Verse 2
कौसल्या सुप्रजा राम पूर्वा सन्ध्या प्रवर्तते।उत्तिष्ठ नरशार्दूल कर्तव्यं दैवमाह्निकम्।।।।
ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಸುಪ್ರಜನೇ ರಾಮಾ! ಪೂರ್ವಸಂಧ್ಯೆ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತಿದೆ. ನರಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಏಳು; ದೈವ ಹಾಗೂ ಆಹ್ನಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು.
Verse 3
तस्यर्षे: परमोदारं वचश्श्रुत्वा नृपात्मजौ ।स्नात्वा कृतोदकौ वीरौ जेपतु: परमं जपम्।।।।
ಆ ಋಷಿಯ ಪರಮ ಉದಾರ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಉದಕಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಪರಮ ಜಪವನ್ನು ಜಪಿಸಿದರು.
Verse 4
कृताह्निकौ महावीर्यौ विश्वामित्रं तपोधनम्।अभिवाद्याभिसंहृष्टौ गमनायाभितस्थतु:।।।।
ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳಾದ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಮಹಾವೀರ್ಯಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರು ತಪೋಧನರಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಮುನಿಗೆ ವಂದನೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು; ಹರ್ಷೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ತುಂಬಿ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತರು.
Verse 5
तौ प्रयातौ महावीर्यौ दिव्यां त्रिपथगां नदीम्।ददृशाते ततस्तत्र सरय्वास्सङ्गमे शुभे।।।।
ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಂದೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದ ಆ ಮಹಾವೀರ್ಯಶಾಲಿ ಇಬ್ಬರು ವೀರರು, ಅಲ್ಲಿ ಸರಯೂ ನದಿಯ ಶುಭ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯ ತ್ರಿಪಥಗಾ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದರು.
Verse 6
तत्राश्रमपदं पुण्यमृषीणामग्य्रतेजसाम् ।बहुवर्षसहस्राणि तप्यतां परमं तप:।।।।
ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಅಗ್ರತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳ ಪುಣ್ಯ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕಂಡರು; ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಪರಮ ತಪಸ್ಸು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
Verse 7
तं दृष्ट्वा परमप्रीतौ राघवौ पुण्यमाश्रमम्।ऊचतुस्तं महात्मानं विश्वामित्रमिदं वच:।।।।
ಆ ಪುಣ್ಯ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವರು ಪರಮ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು, ಮಹಾತ್ಮ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಈ ವಚನವನ್ನು ಹೇಳಿದರು.
Verse 8
कस्यायमाश्रम: पुण्य: कोन्वस्मिन्वसते पुमान्।भगवन् श्रोतुमिच्छाव: परं कौतूहलं हि नौ।।।।
“ಭಗವನ್, ಈ ಪುಣ್ಯ ಆಶ್ರಮವು ಯಾರದು? ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ನಿಜವಾಗಿ ಯಾರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ? ನಾವು ಇಬ್ಬರೂ ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನಮ್ಮ ಕುತೂಹಲ ಬಹಳವಾಗಿದೆ.”
Verse 9
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुङ्गव:।अब्रवीच्छ्रूयतां राम यस्यायं पूर्व आश्रम:।। ।।
ಅವರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿಪುಂಗವನು ಮಂದಹಾಸದಿಂದ ಹೇಳಿದನು— “ರಾಮ, ಕೇಳು; ಇದು ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸೇರಿದ ಆಶ್ರಮ.”
Verse 10
कन्दर्पो मूर्तिमानासीत्काम इत्युच्यते बुधै:।तपस्यन्तमिह स्थाणुं नियमेन समाहितम्।।।।कृतोद्वाहं तु देवेशं गच्छन्तं समरुद्गगणम्।धर्षयामास दुर्मेधा हुङ्कृतश्च महात्मना।।।।
ಹೇ ರಘುನಂದನ, ಇಲ್ಲಿ ಕಂದರ್ಪನು ಒಮ್ಮೆ ಮೂರ್ತಿಮಂತನಾಗಿ ಇದ್ದನು; ಪಂಡಿತರು ಅವನನ್ನು ‘ಕಾಮ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ದೇವೇಶ ಸ್ಥಾಣು (ಶಿವ)ನು ನಿಯಮಪೂರ್ವಕ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಥನಾಗಿದ್ದಾಗ—ನವವಧುವಿನೊಂದಿಗೆ, ಮರುದ್ಗಣಗಳೊಡನೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ದೇವನನ್ನು—ದುರ್ಮತಿ ಕಾಮನು ಧೃಷ್ಟತೆಯಿಂದ ಕಾಡಿದನು; ಆಗ ಮಹಾತ್ಮ ಶಿವನು ಭಯಂಕರ ಹೂಂಕಾರವನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿದನು।
Verse 11
कन्दर्पो मूर्तिमानासीत्काम इत्युच्यते बुधै:।तपस्यन्तमिह स्थाणुं नियमेन समाहितम्।।1.23.10।। कृतोद्वाहं तु देवेशं गच्छन्तं समरुद्गगणम्।धर्षयामास दुर्मेधा हुङ्कृतश्च महात्मना।।1.23.11।।
ಹೇ ರಘುನಂದನ, ಇಲ್ಲಿ ಕಂದರ್ಪನು ಒಮ್ಮೆ ಮೂರ್ತಿಮಂತನಾಗಿ ಇದ್ದನು; ಪಂಡಿತರು ಅವನನ್ನು ‘ಕಾಮ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ದೇವೇಶ ಸ್ಥಾಣು (ಶಿವ)ನು ನಿಯಮಪೂರ್ವಕ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಥನಾಗಿದ್ದಾಗ—ನವವಧುವಿನೊಂದಿಗೆ, ಮರುದ್ಗಣಗಳೊಡನೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ದೇವನನ್ನು—ದುರ್ಮತಿ ಕಾಮನು ಧೃಷ್ಟತೆಯಿಂದ ಕಾಡಿದನು; ಆಗ ಮಹಾತ್ಮ ಶಿವನು ಭಯಂಕರ ಹೂಂಕಾರವನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿದನು।
Verse 12
अवदग्धस्य रौद्रेण चक्षुषा रघुनन्दन।व्यशीर्यन्त शरीरात्स्वात्सर्वगात्राणि दुर्मते:।।।।
ಹೇ ರಘುನಂದನ, ಆ ರೌದ್ರ ನೇತ್ರದಿಂದ ದಗ್ಧನಾದ ದುರ್ಮತಿ ಕಾಮನ ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳು ತನ್ನದೇ ದೇಹದಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು ಭಸ್ಮವಾಗಿಹೋಯಿತು।
Verse 13
तस्य गात्रं हतं तत्र निर्दग्थस्य महात्मना।अशरीर: कृत: काम: क्रोधाद्देवेश्वरेण हि।।।।
ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ದೇವೇಶ್ವರನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಾಮದೇವನನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ದಹಿಸಿದನು; ಅವನ ದೇಹ ನಾಶವಾಯಿತು, ನಿಜವಾಗಿ ಅವನು ಅಶರೀರನಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟನು.
Verse 14
अनङ्ग इति विख्यातस्तदाप्रभृति राघव।स चाङ्गविषयश्श्रीमान्यत्राङ्गं प्रमुमोच ह।।।।
ಹೇ ರಾಘವ, ಆ ಕಾಲದಿಂದ ಅವನು ‘ಅನಂಗ’ ಎಂದು ಖ್ಯಾತನಾದನು; ಮತ್ತು ಅವನು ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ ಆ ಶ್ರೀಮಂತ ಪ್ರದೇಶವು ‘ಅಂಗವಿಷಯ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು.
Verse 15
तस्यायमाश्रम: पुण्यस्तस्येमे मुनय: पुरा।शिष्या धर्मपरा नित्यं तेषां पापं न विद्यते।।।।
ಇದು ಅವನ ಪುಣ್ಯಾಶ್ರಮ; ಮತ್ತು ಈ ಮುನಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಅವನ ಶಿಷ್ಯರು. ಅವರು ಸದಾ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಪಾಪದ ಲೇಶವೂ ಇಲ್ಲ.
Verse 16
इहाद्य रजनीं राम वसेम शुभदर्शन।पुण्ययोस्सरितोर्मध्ये श्वस्तरिष्यामहे वयम्।।।।
ಹೇ ಶುಭದರ್ಶನ ರಾಮ, ಇಂದು ರಾತ್ರಿ ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪುಣ್ಯ ನದಿಗಳ ಮಧ್ಯೆ ವಾಸಿಸೋಣ; ನಾಳೆ ನಾವು ದಾಟಿಹೋಗುವೆವು.
Verse 17
अभिगच्छामहे सर्वे शुचय: पुण्यमाश्रमम्।स्नाताश्च कृतजप्याश्च हुतहव्या नरोत्तम।।।।
ಹೇ ನರೋತ್ತಮ, ನಾವು ಎಲ್ಲರೂ ಶುದ್ಧರಾಗಿ—ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಜಪ ನೆರವೇರಿಸಿ, ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹವಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ—ಈ ಪುಣ್ಯಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸೋಣ.
Verse 18
तेषां संवदतां तत्र तपोदीर्घेण चक्षुषा।विज्ञाय परमप्रीता मुनयो हर्षमागमन्।।।।
ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಸಂಭಾಷಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದೀರ್ಘದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಮುನಿಗಳು ಅವರನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಪರಮಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು.
Verse 19
अर्घ्यं पाद्यं तथाऽतिथ्यं निवेद्य कुशिकात्मजे।रामलक्ष्मणयो: पश्चादकुर्वन्नतिथिक्रियाम्।।।।
ಕುಶಿಕಾತ್ಮಜನಾದ (ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ) ಅರ್ಘ್ಯ, ಪಾದ್ಯ ಹಾಗೂ ಯಥೋಚಿತ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ನಂತರ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರದ ವಿಧಿಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು.
Verse 20
सत्कारं समनुप्राप्य कथाभिरभिरञ्जयन्।यथार्हमजपन् सन्ध्यामृषयस्ते समाहिता:।।।।
ಯಥೋಚಿತ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಪಡೆದು, ಸಂಭಾಷಣೆಯಿಂದ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಆ ಸಮಾಹಿತ ಋಷಿಗಳು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಂಧ್ಯಾಜಪವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು.
Verse 21
तत्र वासिभिरानीता मुनिभिस्सुव्रतै: सह।न्यवसन् सुसुखं तत्र कामाश्रमपदे तदा।।।।
ಅಲ್ಲಿನ ನಿವಾಸಿಗಳು ಸುವ್ರತ ಮುನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವರನ್ನು ಕರೆತಂದು, ಆಗ ಕಾಮಾಶ್ರಮಪದದಲ್ಲಿ ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ಸುಖದಿಂದ ವಾಸಮಾಡಿದರು.
Verse 22
कथाभिरभिरामाभिरभिरामौ नृपात्मजौ।रमयामास धर्मात्मा कौशिको मुनिपुङ्गव:।।।।
ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಮುನಿಪುಂಗವನೂ ಆದ ಕೌಶಿಕ (ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ)ನು ಮನೋಹರ ಕಥೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮನೋಹರ ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು ಆನಂದಪಡಿಸಿದನು.
Verse 23
ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಂದೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದ ಆ ಮಹಾವೀರ್ಯಶಾಲಿ ಇಬ್ಬರು ವೀರರು, ಅಲ್ಲಿ ಸರಯೂ ನದಿಯ ಶುಭ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯ ತ್ರಿಪಥಗಾ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದರು.
Frequently Asked Questions
The chapter contrasts disciplined ritual conduct (sandhyā, japa, hospitality) with Kāma’s impulsive disrespect toward an ascetic vow; the pivotal action is Kāma’s affront to Śiva during tapas, resulting in immediate moral-ritual consequence.
Upadeśa centers on the governance of desire by dharma: tapas and self-restraint sustain cosmic and social order, while unregulated kāma—especially when it violates sacred boundaries—leads to diminution (the Anaṅga, ‘bodiless,’ condition) and lasting moral memory in place-names and tradition.
The Sarga highlights the Sarayū–Gaṅgā saṅgama, the sacred āśrama complex identified as Kāma’s hermitage, and the tradition that the locality is famed as Aṅgadeśa/Ananga-associated terrain, alongside āśrama customs such as arghya-pādya hospitality and sandhyā observance.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.