Sarga 41
अंशुमान्—अश्वान्वेषणम्, दिशागजसंवादः, कपिलदाहवृत्तान्तः, गङ्गोपदेशः (Anshuman’s Search for the Horse and the Counsel to Bring Ganga)
बालकाण्ड
ರಾಜ ಸಗರನು ತನ್ನ ಪುತ್ರರು ಬಹುಕಾಲ ಕಾಣಿಸದಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು, ಪರಾಕ್ರಮ-ವಿದ್ಯೆ-ವಂಶಶೋಭೆಯಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಮೊಮ್ಮಗ ಅಂಶುಮಾನನನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ, ಯಜ್ಞಾಶ್ವವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ಕಳ್ಳನನ್ನೂ ಕಾಣೆಯಾದ ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನೂ ಹುಡುಕಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಧನುಸ್ಸು-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಸತ್ಪುರುಷರನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ, ಯಜ್ಞದ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸಿದನು. ಅಂಶುಮಾನನು ಸಗರಪುತ್ರರು ತೋಡಿದ ಭೂಗರ್ಭ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹೋಗಿ, ದಿಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಕರಾದ ದಿಶಾಗಜಗಳನ್ನು ದರ್ಶನಮಾಡಿದನು; ಅನೇಕ ಜೀವಿಗಳು ಅವರನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಅವರ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ವಿನಯದಿಂದ ವಿಚಾರಿಸಿದಾಗ, ದಿಶಾಗಜರು ‘ನೀನು ಅಶ್ವಸಹಿತವಾಗಿ ಮರಳುವೆ’ ಎಂದು ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡಿದರು. ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದ ಅಂಶುಮಾನನು ಸಗರನ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರು ಭಸ್ಮರೂಪವಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಶೋಕಿಸಿದನು; ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಯಜ್ಞಾಶ್ವವು ಮೇಯುತ್ತಿತ್ತು. ಪಿತೃತರ್ಪಣಕ್ಕಾಗಿ ಜಲವನ್ನು ಹುಡುಕಿದರೂ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ; ಆಗ ಗರುಡ (ಸುಪರ್ಣ/ವೈನತೇಯ) ದರ್ಶನವಾಯಿತು. ಕಪಿಲಮುನಿಯ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವರು ದಗ್ಧರಾದರು; ಸಾಮಾನ್ಯ ಜಲದಿಂದ ಕ್ರಿಯೆ ಯುಕ್ತವಲ್ಲ—ಹಿಮವಂತನ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುತ್ರಿ ಗಂಗೆಯೇ ಭಸ್ಮವನ್ನು ಪಾವನಗೊಳಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗಗತಿಯನ್ನು ನೀಡಬಲ್ಲಳು ಎಂದು ಗರುಡನು ತಿಳಿಸಿದನು. ಅವನ ಸೂಚನೆಯಂತೆ ಅಂಶುಮಾನನು ಅಶ್ವವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ವೇಗವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಸಗರನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು; ಸಗರನು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ವಿಧಿಯಿಂದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಗಂಗಾವತರಣದ ಉಪಾಯವನ್ನು ಆಗ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾರದೆ ಉಳಿದನು. ದೀರ್ಘಕಾಲ ರಾಜ್ಯ ಮಾಡಿ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದನು.
Shlokas
Verse 1
पुत्रांश्चिरगतान् ज्ञात्वा सगरो रघुनन्दन।नप्तारमब्रवीद्राजा दीप्यमानं स्वतेजसा।।।।
ಹೇ ರಘುನಂದನ ರಾಮ! ತನ್ನ ಪುತ್ರರು ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಕಾಣೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆಂದು ತಿಳಿದು, ರಾಜ ಸಗರನು ಸ್ವತೇಜದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ತನ್ನ ಮೊಮ್ಮಗ ಅಂಶುಮಾನನಿಗೆ ಮಾತಾಡಿದನು.
Verse 2
शूरश्च कृतविद्यश्च पूर्वैस्तुल्योऽसि तेजसा।पितृ़णां गतिमन्विच्छ येन चाश्वोऽपवाहित:।।।।
ನೀನು ಶೂರನೂ ವಿದ್ಯಾನಿಪುಣನೂ; ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಜರಿಗೆ ಸಮಾನ. ಪಿತೃಗಳ ಗತಿಯನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸು, ಮತ್ತು ಅಶ್ವವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದವನ ಹಾದಿಯನ್ನೂ ಕಂಡುಹಿಡಿ.
Verse 3
अन्तर्भौमानि सत्त्वानि वीर्यवन्ति महान्ति च।तेषां त्वं प्रतिघातार्थं सास्त्रं गृह्णीष्व कार्मुकम्।।।।
ಪಾತಾಳದ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ, ಮಹಾವೀರ್ಯವಂತ ಸತ್ತ್ವಗಳು ಇವೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಘಾತಿಸಿ ಸಂಹರಿಸಲು ನೀನು ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸು—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಮುಕ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಗ್ರಹಿಸು.
Verse 4
अभिवाद्याभिवाद्यांस्त्वं हत्वा विघ्नकरानपि।सिद्धार्थस्सन्निवर्तस्व मम यज्ञस्य पारग:।।।।
ಪೂಜ್ಯರಿಗೆ ಪುನಃಪುನಃ ವಂದನೆ ಸಲ್ಲಿಸು; ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನ ಮಾಡುವವರನ್ನು ಸಹ ಸಂಹರಿಸು; ನಂತರ ನನ್ನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಪಾರಗೊಳಿಸಿ, ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನಾಗಿ ಮರಳಿ ಬಾ.
Verse 5
एवमुक्तोंऽशुमान्सम्यक् सगरेण महात्मना।धनुरादाय खड्गं च जगाम लघुविक्रम:।।।।
ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸಾಗರನು ಹೀಗೆ ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸಿದಾಗ, ಲಘುವಿಕ್ರಮಿಯಾದ ಅಂಶುಮಾನನು ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ಖಡ್ಗವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ತಕ್ಷಣ ಹೊರಟನು.
Verse 6
स खातं पितृभिर्मार्गमन्तर्भौमं महात्मभि:।प्रापद्यत नरश्रेष्ठ तेन राज्ञाऽभिचोदित:।।।।
ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅಂಶುಮಾನನು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಪಿತೃಗಳೇ ತೋಡಿದ ಪಾತಾಳಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಮುಂದುವರಿದನು.
Verse 7
दैत्यदानवरक्षोभि: पिशाचपतगोरगै:।पूज्यमानं महातेजा दिशागजमपश्यत।।।।
ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅಂಶುಮಾನನು ದೈತ್ಯ, ದಾನವ, ರಾಕ್ಷಸ, ಪಿಶಾಚ, ಪಕ್ಷಿ ಮತ್ತು ನಾಗಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ದಿಶಾಗಜವನ್ನು—ದಿಕ್ಕಿನ ರಕ್ಷಕ ಗಜವನ್ನು—ಕಂಡನು.
Verse 8
स तं प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चापि निरामयम्।पितृ़न् स परिपप्रच्छ वाजिहर्तारमेव च।।।।
ಅವನು ಆ ಆನೆಯ ಸುತ್ತ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಅದರ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದನು; ನಂತರ ತನ್ನ ಪಿತೃವ್ಯರನ್ನು ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞಾಶ್ವವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದವನನ್ನೂ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು.
Verse 9
दिशागजस्तु तच्छ्रुत्वा प्रत्याहांशुमतो वच:।आसमञ्ज कृतार्थस्त्वं सहाश्वश्शीघ्रमेष्यसि।।।।
ಆ ದಿಕ್ಕಿನ ದಿಗ್ಗಜನು ಅನುಶುಮಾನನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: “ಓ ಆಸಮಂಜಸಪುತ್ರ ಅನುಶುಮಾನ! ನೀನು ಕೃತಾರ್ಥನಾದೆ; ಅಶ್ವದೊಡನೆ ಶೀಘ್ರವೇ ಮರಳಿ ಬರುವೆ.”
Verse 10
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वानेव दिशागजान्।यथाक्रमं यथान्यायं प्रष्टुं समुपचक्रमे।।।।
ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅಂಶುಮಾನನು ಎಲ್ಲಾ ದಿಕ್ಕುಗಳ ದಿಗ್ಗಜರನ್ನು ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ, ಯಥಾನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು.
Verse 11
तैश्च सर्वैर्दिशापालैर्वाक्यज्ञैर्वाक्यकोविदै:।पूजितस्सहयश्चैव गन्ताऽसीत्यभिचोदित:।।।।
ಅರ್ಥಜ್ಞರೂ ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯರೂ ಆದ ಆ ಎಲ್ಲ ದಿಶಾಪಾಲರು ಅಂಶುಮಾನನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಯಶಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿ ಹೇಳಿದರು—“ನೀನು ಅಶ್ವದೊಡನೆ ಮರಳಿ ಬರುವೆ.”
Verse 12
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा जगाम लघुविक्रम:।भस्मराशीकृता यत्र पितरस्तस्य सागरा:।।।।
ಅವರ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಲಘುವಿಕ್ರಮಿಯಾದ ಅಂಶುಮಾನನು ಅಲ್ಲಿ ಹೋದನು; ಅಲ್ಲಿ ಸಗರನ ಪುತ್ರರಾದ ಅವನ ಪಿತೃವ್ಯರು ಭಸ್ಮರಾಶಿಗಳಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದರು.
Verse 13
स दु:खवशमापन्नस्त्वसमञ्जसुतस्तदा।चुक्रोश परमार्तस्तु वधात्तेषां सुदु:खित:।।।।
ಆಗ ಅಸಮಂಜಸನ ಪುತ್ರ ಅಂಶುಮಾನನು ದುಃಖವಶನಾಗಿ, ಅವರ ವಧದಿಂದ ಅತೀವ ವ್ಯಥಿತನಾಗಿ ಪರಮಾರ್ತನಾಗಿ ಕರುಣವಾಗಿ ಅಳಲಾರಂಭಿಸಿದನು.
Verse 14
यज्ञीयं च हयं तत्र चरन्तमविदूरत:।ददर्श पुरुषव्याघ्रो दु:खशोकसमन्वित:।।।।
ದುಃಖಶೋಕದಿಂದ ಆವರಿತನಾದ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ ಅಂಶುಮಾನನು ಅಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪದೂರದಲ್ಲಿ ಮೇಯುತ್ತಿದ್ದ ಯಜ್ಞೀಯ ಅಶ್ವವನ್ನು ಕಂಡನು.
Verse 15
स तेषां राजपुत्राणां कर्तुकामो जलक्रियाम् ।सलिलार्थी महातेजा न चापश्यज्जलाशयम् ।।।।
ಆ ರಾಜಪುತ್ರರಿಗಾಗಿ ಜಲಕ್ರಿಯೆ ನೆರವೇರಿಸಲು ಬಯಸಿದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಅಂಶುಮಾನನು ನೀರನ್ನು ಹುಡುಕಿದನು; ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಯಾವ ಜಲಾಶಯವೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ.
Verse 16
विसार्य निपुणां दृष्टिं ततोऽपश्यत्खगाधिपम् ।पितृ़णां मातुलं राम सुपर्णमनिलोपमम्।।।।
ನಂತರ ತನ್ನ ನಿಪುಣ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹರಡಿದಾಗ, ಓ ರಾಮ, ಅವನು ಖಗಾಧಿಪ ಸುಪರ್ಣನನ್ನು ಕಂಡನು—ಪಿತೃಗಳ ಮಾತುಲನಾದ, ಗಾಳಿಯಂತೆ ವೇಗವಂತನನ್ನು.
Verse 17
स चैवमब्रवीद्वाक्यं वैनतेयो महाबल :।मा शुच: पुरुषव्याघ्र वधोऽयं लोकसम्मत:।।।।
ಆಗ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ವೈನತೇಯನು ಹೀಗೆಂದನು: “ಶೋಕಿಸಬೇಡ, ಓ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ; ಈ ವಧವು ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಲೋಕಸಮ್ಮತವಾಗಿ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.”
Verse 18
कपिलेनाप्रमेयेन दग्धा हीमे महाबला:।सलिलं नार्हसि प्राज्ञ दातुमेषां हि लौकिकम्।।।।
“ಅಪ್ರಮೇಯ ಶಕ್ತಿಯ ಕಪಿಲನು ಈ ಮಹಾಬಲಿಗಳನ್ನು ದಹಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ, ಓ ಪ್ರಾಜ್ಞ, ಇವರಿಗೆ ಲೌಕಿಕವಾದ ನೀರನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ಯುಕ್ತವಲ್ಲ.”
Verse 19
गङ्गा हिमवतो ज्येष्ठा दुहिता पुरुषर्षभ।तस्यां कुरु महाबाहो पितृ़णां तु जलक्रियाम्।।।।
ಗಂಗೆ ಹಿಮವತನ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುತ್ರಿ, ಪುರುಷರ್ಷಭ ಮಹಾಬಾಹೋ; ಅವಳ ಜಲದಿಂದ ಪಿತೃಗಳ ಜಲಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸು.
Verse 20
भस्मराशीकृतानेतान् प्लावयेल्लोकपावनी।तया क्लिन्नमिदं भस्म गङ्गया लोककान्तया।।।।षष्टिं पुत्रसहस्राणि स्वर्गलोकं च नेष्यति।
ಲೋಕಪಾವನಿಯಾದ ಗಂಗೆ ಭಸ್ಮರಾಶಿಯಾದ ಇವರ ಮೇಲೆ ಹರಿದು ಅವರನ್ನು ಪ್ಲಾವಯಿಸುವಳು. ಲೋಕಕಾಂತೆಯಾದ ಗಂಗೆಯ ಜಲದಿಂದ ಈ ಭಸ್ಮ ತೇವಗೊಂಡರೆ, ಆ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರನ್ನು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವಳು.
Verse 21
गच्छ चाश्वं महाभाग तं गृह्य पुरुषर्षभ।।।।यज्ञं पैतामहं वीर संवर्तयितुमर्हसि।
ಈಗ ಹೋಗು, ಮಹಾಭಾಗ ಪುರುಷರ್ಷಭ; ಆ ಅಶ್ವವನ್ನು ಹಿಡಿದು ತರು. ವೀರನೇ, ಪಿತಾಮಹನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ಯೋಗ್ಯ.
Verse 22
सुपर्णवचनं श्रुत्वा सोंऽशुमानतिवीर्यवान् ।।।।त्वरितं हयमादाय पुनरायान्महायशा:।
ಸುಪರ್ಣನ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅತಿವೀರ್ಯವಂತನೂ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಅಂಶುಮಾನನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಅಶ್ವವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಮರಳಿ ಬಂದನು.
Verse 23
ततो राजानमासाद्य दीक्षितं रघुनन्दन।।।।न्यवेदयद्यथावृत्तं सुपर्णवचनं तथा।
ನಂತರ, ಹೇ ರಘುನಂದನ, ದೀಕ್ಷಿತನಾಗಿದ್ದ ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಂಶುಮಾನನು ನಡೆದದ್ದನ್ನೆಲ್ಲ ಯಥಾವೃತ್ತವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿ, ಸುಪರ್ಣನ ವಚನಗಳನ್ನೂ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ವರದಿ ಮಾಡಿದನು.
Verse 24
तच्छ्रुत्वा घोरसङ्काशं वाक्यमंशुमतो नृप:।।।।यज्ञं निवर्तयामास यथाकल्पं यथाविधि।
ಅಂಶುಮಾನನ ಘೋರಸಮಾನ ವರದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಕಲ್ಪಸೂತ್ರಾನುಸಾರವೂ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವೂ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದನು.
Verse 25
स्वपुरं चागमच्छ्रीमानिष्टयज्ञोमहीपति:।।।।गङ्गायाश्चागमे राजा निश्चयं नाध्यगच्छत।
ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಶ್ರೀಮಂತ ಭೂಪತಿ ತನ್ನ ಪುರಿಗೆ ಮರಳಿದನು; ಆದರೆ ಗಂಗೆಯ ಅವತರಣದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಯಾವುದೇ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ.
Verse 26
अकृत्वा निश्चयं राजा कालेन महता महान् ।त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा दिवं गत:।।।।
ಮಹಾನ್ ರಾಜನು ಬಹುಕಾಲವೂ ನಿಶ್ಚಯವಿಲ್ಲದೆ, ಮೂವತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ರಾಜ್ಯವಾಳಿಸಿ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವನ್ನು ಸೇರಿದನು.
Frequently Asked Questions
Anśumān faces a duty conflict between immediate ritual response (offering ordinary water libations to the dead) and adherence to a higher ritual propriety: Garuḍa instructs that common water rites are inadequate for those burned by Kapila, redirecting Anśumān toward the prescribed sanctifying agency—Gaṅgā—while still requiring him to retrieve the horse to complete the yajña.
The chapter teaches graded dharma: actions must match context and spiritual potency. Respectful conduct toward cosmic guardians, fidelity to inherited obligations (completing the sacrifice), and recognition that certain purifications require exceptional means (Gaṅgā’s descent) together present an ethical framework where intention is guided by scriptural fitness (yathāvidhi) and cosmic order.
Key landmarks include the subterranean realm reached via the dug path, the cosmological diśāgajas as guardians of space, and Gaṅgā—identified as Himavat’s eldest daughter—whose waters function as a pan-Indic cultural symbol of purification and ancestral uplift (pitr̥-tarpaṇa efficacy).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.