Sarga 60
त्रिशङ्कुस्वर्गारोহণम् — Trishanku’s Bodily Ascent and the New Constellations
बालकाण्ड
ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ತಪೋಬಲ ಮತ್ತು ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ದೇಹಸಹಿತ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣದ ಆಸೆ—ಇವುಗಳ ಸುತ್ತ ಧರ್ಮಸಂಕಟವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದೆ ವಸಿಷ್ಠಕುಲದೊಂದಿಗೆ ನಡೆದ ವೈರವೂ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಡೆಸಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಹವಿರ್ಭಾಗ ಸ್ವೀಕಾರಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾರೆ; ದೇವರುಗಳು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷರಾಗದಾಗ, ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಬಲದಿಂದ ಯಜ್ಞಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಪರವಾಗಿ ಹರಿಸಿ ಅವನಿಗೆ ಸಶರೀರವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರನು ಗುರುಶಾಪದಿಂದ ದೂಷಿತನೆಂದು ತ್ರಿಶಂಕುವನ್ನು ಅಯೋಗ್ಯನೆಂದು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ, ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ಬೀಳಲು ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಬೀಳುವ ಮಧ್ಯೆ ತ್ರಿಶಂಕು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಅವನನ್ನು ಮಧ್ಯದಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ನಕ್ಷತ್ರಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ಹೊಸ ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸುವೆನೆಂದು ಬೆದರಿಕೆ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ಋಷಿ, ಸುರ, ಅಸುರರ ಸಭೆ ಭೀತಿಗೊಂಡು ಸಂಧಾನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ—ತ್ರಿಶಂಕು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಸೃಷ್ಟ ನೂತನ ದಿವ್ಯಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ತಲೆಕೆಳಗಿದ್ದರೂ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ ಮಧ್ಯಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಲೋಕಗಳು ಇರುವವರೆಗೆ ಇರುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಗುರುಶಾಪ, ದೇವಲೋಕದ ದ್ವಾರನಿಯಮ ಮತ್ತು ಋಷಿಯ ಅಚಲ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಬಂಧ—ಇವುಗಳ ನಡುವಿನ ನೈತಿಕ ತಣಿವು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
तपोबलहतान् कृत्वा वासिष्ठान् समहोदयान्।ऋषिमध्ये महातेजा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत।।।।
ತಪೋಬಲದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮಹೋದಯನೊಡನೆ ವಸಿಷ್ಠರ ಪುತ್ರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಋಷಿಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾತಾಡಿದನು.
Verse 2
अयमिक्ष्वाकुदायादस्त्रिशंकुरिति विश्रुत:।धर्मिष्ठश्च वदान्यश्च मां चैव शरणं गत:।।।।तेनानेन शरीरेण देवलोकजिगीषया।
ಇವನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ವಂಶಜನೆಂದು ‘ತ್ರಿಶಂಕು’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು; ಧರ್ಮಿಷ್ಠನೂ ದಾನಶೀಲನೂ ಆಗಿ ನನ್ನ ಶರಣಾಗಿದ್ದಾನೆ—ಈದೇ ದೇಹದಿಂದ ದೇವಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ.
Verse 3
यथाऽयं स्वशरीरेण स्वर्गलोकं गमिष्यति।।।।तथा प्रवर्त्यतां यज्ञे भवद्भिश्च मया सह।
ಈ ತ್ರಿಶಂಕು ತನ್ನದೇ ದೇಹದೊಡನೆ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ, ನೀವು ಎಲ್ಲರೂ ನನ್ನೊಡನೆ ಸೇರಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗೊಳಿಸಿರಿ.
Verse 4
विश्वामित्रवच श्श्रुत्वा सर्व एव महर्षय:।।।।ऊचुस्समेत्य सहिता धर्मज्ञा धर्मसंहितम्।
ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಧರ್ಮಜ್ಞರೂ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠರೂ ಆದ ಎಲ್ಲ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಒಂದಾಗಿ ಸೇರಿ, ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾದ ಮಾತನ್ನೇ ಏಕಮನದಿಂದ ಹೇಳಿದರು.
Verse 5
अयं कुशिकदायादो मुनि: परमकोपन:।।।।यदाह वचनं सम्यगेतत्कार्यं न संशय:।अग्निकल्पो हि भगवान् शापं दास्यति रोषित:।।।।
“ಈ ಕುಶಿಕವಂಶಜ ಮುನಿ ಪರಮಕ್ರೋಧಿ. ಅವರು ಹೇಳಿದ ವಚನವನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಲೇಬೇಕು—ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿಸಮಾನ; ಕೋಪಗೊಂಡರೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಶಾಪವನ್ನು ನೀಡುವರು.”
Verse 6
अयं कुशिकदायादो मुनि: परमकोपन:।।1.60.5।।यदाह वचनं सम्यगेतत्कार्यं न संशय:।अग्निकल्पो हि भगवान् शापं दास्यति रोषित:।।1.60.6।।
ಇದೇ ಉಪದೇಶ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾಗಿದೆ: ಕುಶಿಕವಂಶಜ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಮುನಿ ಪರಮಕ್ರೋಧಿ; ಅವರ ವಚನವನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಲೇಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಅಗ್ನಿಸಮಾನ ಭಗವಾನ್ ಕೋಪಗೊಂಡರೆ ಶಾಪವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುವರು.
Verse 7
तस्मात्प्रवर्त्यतां यज्ञ स्सशरीरो यथा दिवम्।गच्छेदिक्ष्वाकुदायादो विश्वामित्रस्य तेजसा।।।।तथा प्रवर्त्यतां यज्ञ स्सर्वे समधितिष्ठत।
“ಆದ್ದರಿಂದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಹೀಗೆ ಪ್ರವರ್ತಿಸಿರಿ: ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶಜ ರಾಜನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ದೇಹಸಹಿತ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಗಮಿಸಲಿ. ಹೀಗೆಯೇ ಯಜ್ಞ ಮುಂದುವರಿಯಲಿ—ನೀವೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕಾರ್ಯಾರಂಭಿಸಿರಿ.”
Verse 8
एवमुक्त्वा महर्षयः चक्रुस्तास्ता:क्रियास्तदा।।।।याजकश्च महातेजा विश्वामित्रोऽभवत्क्रतौ।
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಬಳಿಕ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಆಗ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ವಿಧಿಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು; ಮತ್ತು ಆ ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಮುಖ್ಯ ಯಾಜಕನಾದನು.
Verse 9
ऋत्विजश्चानुपूर्व्येण मन्त्रवन्मन्त्रकोविदा:।।।।चक्रु: कर्माणि सर्वाणि यथाकल्पं यथाविधि।
ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಋತ್ವಿಜರು ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಾನುಸಾರವಾಗಿ, ವಿಧಿನಿಯಮದಂತೆ ಯಥಾವಿಧಿ ನೆರವೇರಿಸಿದರು.
Verse 10
तत: कालेन महता विश्वामित्रो महातपा:।।।।चकारावाहनं तत्र भागार्थं सर्वदेवता:।
ನಂತರ ಬಹಳ ಕಾಲ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ, ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅಲ್ಲಿ ಭಾಗಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸರ್ವ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಆವಾಹನ ಮಾಡಿ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದನು.
Verse 11
नाभ्यागमंस्तदाहूता भागार्थं सर्वदेवता:।।।।तत: क्रोधसमाविष्टो विश्वामित्रो महामुनि:।स्रुवमुद्यम्य सक्रोधस्त्रिशङ्कुमिदमब्रवीत्।।।।
ಆಹ್ವಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ತಮ್ಮ ಭಾಗವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಆಗ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟನಾಗಿ ಯಜ್ಞದ ಸ್ರುವವನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ತ್ರಿಶಂಕುವಿಗೆ ಈ ವಚನವನ್ನು ಹೇಳಿದರು.
Verse 12
नाभ्यागमंस्तदाहूता भागार्थं सर्वदेवता:।।1.60.11।।तत: क्रोधसमाविष्टो विश्वामित्रो महामुनि:।स्रुवमुद्यम्य सक्रोधस्त्रिशङ्कुमिदमब्रवीत्।।1.60.12।।
ಭಾಗಕ್ಕಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳು ಬರಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಆವಿಷ್ಟರಾಗಿ ಸ್ರುವವನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಕೋಪದಿಂದ ತ್ರಿಶಂಕುವಿಗೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು.
Verse 13
पश्य मे तपसो वीर्यं स्वार्जितस्य नरेश्वर ।एष त्वां सशरीरेण नयामि स्वर्गमोजसा।।।।दुष्प्रापं सशरीरेण दिवं गच्छ नराधिप।
ನರೇಶ್ವರನೇ, ನನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಜಿತ ತಪಸ್ಸಿನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡು. ನನ್ನ ತೇಜೋಬಲದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ದೇಹಸಹಿತ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತೇನೆ. ನರಾಧಿಪನೇ, ದೇಹಸಹಿತ ಆ ದಿವ್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗು—ಇಂತಹ ದೇಹಧಾರಿ ಗತಿ ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಪ್ರಾಪ್ಯ.
Verse 14
स्वार्जितं किञ्चिदप्यस्ति मया हि तपस:फलम्।।।।राजन् स्वतेजसा तस्य सशरीरो दिवं व्रज।
ರಾಜನೇ, ನನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸ್ವಾರ್ಜಿತವಾದ ಫಲ ಸ್ವಲ್ಪ ಇನ್ನೂ ಉಳಿದಿದೆ; ಅದರ ಸ್ವತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ನೀನು ಈ ದೇಹಸಹಿತ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗು.
Verse 15
उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन् सशरीरो नरेश्वर:।।।।दिवं जगाम काकुत्स्थ मुनीनां पश्यतां तदा।
ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ರಾಮನೇ, ಆ ಮುನಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ನರೇಶ್ವರನು ದೇಹಸಹಿತ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರಿದನು; ಆಗ ಮುನಿಗಳು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು.
Verse 16
देवलोकगतं दृष्ट्वा त्रिशङ्कुं पाकशासन:।।।।सह सर्वैस्सुरगणैरिदं वचनमब्रवीत्।
ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ತ್ರಿಶಂಕುವನ್ನು ಕಂಡು, ಪಾಕಶಾಸನ ಇಂದ್ರನು ಎಲ್ಲಾ ದೇವಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದವನಾಗಿ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು.
Verse 17
त्रिशङ्को गच्छ भूयस्त्वं नासि स्वर्गकृतालय:।।।।गुरुशापहतो मूढ पत भूमिमवाक्छिरा:।
“ತ್ರಿಶಂಕು, ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗು—ನೀನು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ಗುರುವಿನ ಶಾಪದಿಂದ ಹೊಡೆತಗೊಂಡ ಮೂಢನೇ, ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬೀಳು!”
Verse 18
एवमुक्तो महेन्द्रेण त्रिशङ्कुरपतत्पुन:।।।।विक्रोशमानस्त्राहीति विश्वामित्रं तपोधनम्।
ಮಹೇಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ತ್ರಿಶಂಕು ಮತ್ತೆ ಬೀಳತೊಡಗಿದನು; “ರಕ್ಷಿಸು!” ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾ ತಪೋಧನನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಮೊರೆಯಿಟ್ಟನು.
Verse 19
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य क्रोशमानस्य कौशिक:।।।।रोषमाहारयत्तीव्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्।
ಅವನ ಅಳಲಿನ ಮಾತು ಕೇಳಿ ಕೌಶಿಕನಾದ (ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ)ನಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರ ಕೋಪ ಉಕ್ಕಿತು; ಅವನು “ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು!” ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.
Verse 20
ऋषिमध्ये स तेजस्स्वी प्रजापतिरिवापर:।।।।सृजन् दक्षिणमार्गस्थान् सप्तर्षीनपरान् पुन:।नक्षत्रमालामपरामसृजत्क्रोधमूर्च्छित:।।।।दक्षिणां दिशमास्थाय मुनिमध्ये महायशा:।
ಋಷಿಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಆ ತೇಜಸ್ವಿ ತಪಸ್ವಿ—ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಂತೆ—ದಕ್ಷಿಣ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾದ ಮತ್ತೊಂದು ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳನ್ನು ಪುನಃ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು; ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಆವಿಷ್ಟನಾಗಿ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಮುನಿಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಮತ್ತೊಂದು ನಕ್ಷತ್ರಮಾಲೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು.
Verse 21
ऋषिमध्ये स तेजस्स्वी प्रजापतिरिवापर:।।1.60.20।।सृजन् दक्षिणमार्गस्थान् सप्तर्षीनपरान् पुन:।नक्षत्रमालामपरामसृजत्क्रोधमूर्च्छित:।।1.60.21।।दक्षिणां दिशमास्थाय मुनिमध्ये महायशा:।
ಋಷಿಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಆ ತೇಜಸ್ವಿ ಪುರುಷನು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು. ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತನಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣಮಾರ್ಗಸ್ಥ ಹೊಸ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ಮತ್ತೊಂದು ನಕ್ಷತ್ರಮಾಲೆಯನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸಿದನು; ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ಮುನಿಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲೇ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದನು.
Verse 22
सृष्ट्वा नक्षत्रवंशं च क्रोधेन कलुषीकृत:।।।।अन्यमिन्द्रं करिष्यामि लोको वा स्यादनिन्द्रक:।दैवतान्यपि स क्रोधा त्स्रष्टुं समुपचक्रमे।।।।
ನಕ್ಷತ್ರವಂಶವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಮಲಿನಗೊಂಡಾಗ ಅವನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನಾನು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ—ಅಥವಾ ಲೋಕವು ಇಂದ್ರವಿಲ್ಲದಾಗಲಿ!’ ಎಂದು; ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅವನು ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಕೈಹಾಕಿದನು.
Verse 23
सृष्ट्वा नक्षत्रवंशं च क्रोधेन कलुषीकृत:।।1.60.22।।अन्यमिन्द्रं करिष्यामि लोको वा स्यादनिन्द्रक:।दैवतान्यपि स क्रोधा त्स्रष्टुं समुपचक्रमे।।1.60.23।।
ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅಂಧನಾಗಿ ಅವನು ಘೋಷಿಸಿದನು: ‘ನಾನು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತೇನೆ—ಇಲ್ಲವೇ ಈ ಲೋಕ ಇಂದ್ರವಿಲ್ಲದಾಗಲಿ!’ ಎಂದು; ಕ್ರೋಧವಶದಿಂದ ಅವನು ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಮುಂದಾದನು.
Verse 24
तत: परमसम्भ्रान्तास्सर्षिसङ्घास्सुरासुरा:।विश्वामित्रं महात्मानमूचु: सानुनयं वच:।।।।
ಆಗ ಪರಮವಾಗಿ ಅಚ್ಚರಿಗೊಂಡು ವ್ಯಾಕುಲರಾದ ಋಷಿಸಂಘಗಳು—ದೇವರು ಮತ್ತು ಅಸುರರೊಡನೆ—ಮಹಾತ್ಮ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ವಿನಯಪೂರ್ಣ ವಚನಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು.
Verse 25
अयं राजा महाभाग गुरुशापपरिक्षत: ।सशरीरो दिवं यातुं नार्हत्येव तपोधन ।।।।
‘ಹೇ ತಪೋಧನ! ಈ ಮಹಾಭಾಗ ರಾಜನು ಗುರುವಿನ ಶಾಪದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ಸಶರೀರವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಸರ್ವಥಾ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ.’
Verse 26
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा देवानां मुनिपुङ्गव: ।अब्रवीत्सुमहद्वाक्यं कौशिक: सर्वदेवता:।।।।
ದೇವತೆಗಳ ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮುನಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಕೌಶಿಕನು ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಗಂಭೀರವಾದ ಮಹಾವಾಕ್ಯವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿದನು.
Verse 27
सशरीरस्य भद्रं वस्त्रिशङ्कोरस्य भूपते:।आरोहणं प्रतिज्ञाय नानृतं कर्तुमुत्सहे।।।।
ನಿಮಗೆ ಕಲ್ಯಾಣವಾಗಲಿ. ಹೇ ಭೂಪತೇ, ತ್ರಿಶಂಕುವಿಗೆ ತನ್ನದೇ ದೇಹದೊಡನೆ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಮಾಡಿಸುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಲು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
Verse 28
स्वर्गोऽस्तु सशरीरस्य त्रिशङ्कोरस्य शाश्वत:।नक्षत्राणि च सर्वाणि मामकानि ध्रुवाण्यथ।।।।यावल्लोका धरिष्यन्ति तिष्ठन्त्वेतानि सर्वश:।मत्कृतानि सुरा स्सर्वे तदनुज्ञातुमर्हथ।।।।
ತ್ರಿಶಂಕುವಿಗೆ ತನ್ನ ದೇಹದೊಡನೆ ಶಾಶ್ವತ ಸ್ವರ್ಗವಾಗಲಿ. ನಾನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಈ ಎಲ್ಲಾ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಧ್ರುವವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲಿ; ಲೋಕಗಳು ಇರುವವರೆಗೂ ಇವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ನಿಂತಿರಲಿ. ಹೇ ದೇವಗಣ, ನಾನು ನಿರ್ಮಿಸಿದುದಕ್ಕೆ ನೀವು ಅನುಮೋದನೆ ನೀಡುವುದು ಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.
Verse 29
स्वर्गोऽस्तु सशरीरस्य त्रिशङ्कोरस्य शाश्वत:।नक्षत्राणि च सर्वाणि मामकानि ध्रुवाण्यथ।।1.60.28।।यावल्लोका धरिष्यन्ति तिष्ठन्त्वेतानि सर्वश:।मत्कृतानि सुरा स्सर्वे तदनुज्ञातुमर्हथ।।1.60.29।।
ಈ ತ್ರಿಶಂಕು ತನ್ನದೇ ದೇಹದೊಡನೆ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ, ನೀವು ಎಲ್ಲರೂ ನನ್ನೊಡನೆ ಸೇರಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗೊಳಿಸಿರಿ.
Verse 30
एवमुक्ता: सुरास्सर्वे प्रत्यूचुर्मुनिपुङ्गवम्।एवं भवतु भद्रं ते तिष्ठन्त्वेतानि सर्वश:।।।।गगने तान्यनेकानि वैश्वानरपथाद्बहि:।नक्षत्राणि मुनिश्रेष्ठ तेषु ज्योतिष्षु जाज्वलन्।।।।अवाक्छिरास्त्रिशङ्कुश्च तिष्ठत्वमरसन्निभ:।
ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದರು: ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ—ಇವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲಿ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವೈಶ್ವಾನರಪಥದ ಹೊರಗೆ ಅನೇಕ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ನಿಂತಿರಲಿ. ಹೇ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ, ಆ ಜ್ಯೋತಿಗಳ ಮಧ್ಯೆ ತ್ರಿಶಂಕುವೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾ ಅಮರನಂತೆ ನಿಂತಿರಲಿ, ಆದರೆ ತಲೆ ಕೆಳಗಾಗಿರಲಿ.’
Verse 31
एवमुक्ता: सुरास्सर्वे प्रत्यूचुर्मुनिपुङ्गवम्।एवं भवतु भद्रं ते तिष्ठन्त्वेतानि सर्वश:।।1.60.30।। गगने तान्यनेकानि वैश्वानरपथाद्बहि:।नक्षत्राणि मुनिश्रेष्ठ तेषु ज्योतिष्षु जाज्वलन्।।1.60.31।।अवाक्छिरास्त्रिशङ्कुश्च तिष्ठत्वमरसन्निभ:।
ಹೇ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವೈಶ್ವಾನರಪಥದ ಹೊರಗೆ ಚತುರ್ಧಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲಿ; ಮತ್ತು ಆ ದೀಪ್ತ ಜ್ಯೋತಿಗಳ ಮಧ್ಯೆ ತ್ರಿಶಂಕುವೂ—ಅಮರನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಜಾಜ್ವಲ್ಯಮಾನನಾಗಿ—ತಲೆ ಕೆಳಗಿಟ್ಟು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲಿ.
Verse 32
अनुयास्यन्ति चैतानि ज्योतींषि नृपसत्तमम्।।।।कृतार्थं कीर्तिमन्तं च स्वर्गलोकगतं यथा।
ಈ ನಕ್ಷತ್ರಗಳೇ ನೃಪಸತ್ತಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲಿ—ಇದೀಗ ಅವನು ಕೃತಾರ್ಥನಾಗಿ ಕೀರ್ತಿಮಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ—ಅವನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆದಂತೆಯೇ.
Verse 33
विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा सर्वदेवैरभिष्टुत:।।।।ऋषिभिश्च महातेजा बाढमित्याह देवता:।
ಆಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು—ಎಲ್ಲ ದೇವರೂ ಋಷಿಗಳೂ ಸ್ತುತಿಸಿದವನು—ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: “ಬಾಢಮ್—ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ.”
Verse 34
ततो देवा महात्मानो मुनयश्च तपोधना:।जग्मुर्यथाऽऽगतं सर्वे यज्ञस्यान्ते नरोत्तम।।।।
ನಂತರ, ಹೇ ನರೋತ್ತಮ, ಯಜ್ಞದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ದೇವರೂ ತಪೋಧನರಾದ ಮುನಿಗಳೂ—ಎಲ್ಲರೂ—ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಹೊರಟರು.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a rishi’s pledged promise to a king (Trīśaṅku’s bodily ascent) can be upheld when divine authorities deny eligibility due to a guru’s curse; Viśvāmitra chooses vow-keeping and uses tapas to establish an alternate celestial arrangement.
The episode teaches that satya and sankalpa (truthful resolve) carry binding force in epic ethics, yet must contend with competing jurisdictions—guru authority, divine order, and ritual law—often resolved through negotiated cosmic reconfiguration rather than simple victory.
Key landmarks are the yajña setting (Vedic sacrificial culture), the southern quarter (dakṣiṇā diś) where new stars are placed, and the Vaiśvānara-patha (zodiacal path) used as a cosmological reference for locating the newly created nakṣatras and Trīśaṅku’s suspended position.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.