Setu Khanda
Setubandha Mahatmya
Setukhaṇḍa is anchored in the sacred geography of Setu (Rāma-setu / Setubandha) and adjacent coastal-pilgrimage zones associated with the crossing to Laṅkā. The section treats the seashore as a ritual boundary-space where vows, propitiation of the ocean (Varuṇālaya), and tīrtha networks converge. It maps merit through named bathing-sites (tīrthas) and narratively legitimizes them via the Rāma-cycle, presenting the region as both an epic memorial landscape and a functional pilgrimage itinerary.
Adhyayas in Setubandha Mahatmya
52 chapters to explore.
Adhyaya 1
सेतुमाहात्म्य-प्रस्तावना — Prologue to the Glory of Setu (Rāmasetu/Rāmeśvara)
অধ্যায়টো মঙ্গলাচৰণেৰে আৰম্ভ হয়। নৈমিষাৰণ্যত মোক্ষকামী ঋষিসকল—নিয়মশীল, অপৰিগ্ৰহী, সত্যনিষ্ঠ আৰু বিষ্ণুভক্ত—বৃহৎ সভাত পাপনাশক কাহিনী আৰু লোককল্যাণ-মুক্তিৰ উপায়সমূহ আলোচনা কৰে। তেতিয়া ব্যাসশিষ্য পুৰাণবক্তা সূত আহি উপস্থিত হয়; শৌনক আদি ঋষিয়ে তেওঁক বিধিপূৰ্বক সন্মান কৰে। ঋষিসকলে পুণ্যক্ষেত্ৰ-তীৰ্থ, সংসাৰৰ পৰা মোক্ষলাভ, হৰি-হৰ ভক্তিৰ উদ্ভৱ আৰু ত্ৰিবিধ কৰ্মৰ ফলপ্ৰভাৱ বিষয়ে সূতক প্ৰশ্ন কৰে। সূতে উত্তৰ দিয়ে যে ৰামসেতুত অৱস্থিত ৰামেশ্বৰ সকলো তীৰ্থৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ। সেতুৰ দৰ্শনমাত্ৰেই সংসাৰবন্ধন শিথিল হয়; স্নান আৰু স্মৰণক শুদ্ধিৰ উপায় বুলি কোৱা হৈছে। দীঘল ফলশ্ৰুতিত মহাপাপ নাশ, দণ্ডযোগ্য পৰলোক অৱস্থাৰ পৰা ৰক্ষা, আৰু যজ্ঞ-বৰ্ত-দান-তপস্যাৰ সমতুল্য বিস্তৃত পুণ্যফল বৰ্ণিত। ইয়াত তীৰ্থযাত্ৰাৰ নীতিও দিয়া হৈছে—সঙ্কল্পশুদ্ধি, যাত্ৰাৰ বাবে উপযুক্ত সহায় লোৱাৰ ন্যায্যতা, দান গ্ৰহণৰ সীমা, আৰু সেতুযাত্ৰাৰ ধনৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰতাৰণাৰ কঠোৰ নিন্দা। শেষত কৃতযুগে জ্ঞান, ত্ৰেতাত যজ্ঞ, পৰৱৰ্তী যুগত দান প্ৰশস্ত হলেও, সেতুসাধনা সকলো যুগতে সৰ্বহিতকাৰী বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়।
Adhyaya 2
सेतुबंधनवर्णनम् (Setubandha—Account of the Bridge and the Setu Tīrthas)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সূতক সোধে—অক্লিষ্টকৰ্মা শ্ৰীৰামে গভীৰ বৰুণালয় সমুদ্ৰৰ ওপৰত কেনেকৈ সেতু বান্ধিলে, আৰু সেতুক্ষেত্ৰ তথা গন্ধমাদন-প্ৰসঙ্গত কিমান তীৰ্থ আছে। সূতে সংক্ষেপে ৰামকথাৰ ধাৰা কয়—দণ্ডকাৰণ্য আৰু পঞ্চৱটীত বাস, মাৰীচৰ ছদ্মবেশে ৰাৱণৰ দ্বাৰা সীতাহৰণ, ৰামৰ অনুসন্ধান আৰু হনুমানৰ সৈতে সাক্ষাৎ, অগ্নিসাক্ষী কৰি সুগ্ৰীৱৰ সৈতে মৈত্ৰী, বালিবধ, সীতাউদ্ধাৰৰ বাবে বানৰসেনাৰ উদ্যোগ, হনুমানৰ লংকা-অন্বেষণ আৰু চূড়ামণিৰ প্ৰত্যাৱর্তন, মহেন্দ্ৰগিৰিলৈ যাত্ৰা আৰু চক্ৰতীৰ্থত নিবাস, আৰু বিভীষণৰ আগমন, পৰীক্ষা আৰু অভিষেক। সমুদ্ৰ পাৰ হোৱাৰ উপায় হিচাপে নাও, ভাসমান সঁজুলি বা সমুদ্ৰদেৱৰ আৰাধনা আদি আলোচনা হয়। শ্ৰীৰামে কুশশয্যাত তিনিৰাতি নিয়মে উপাসনা কৰে; সমুদ্ৰদেৱ প্ৰকট নোহোৱাত তেওঁ অস্ত্ৰেৰে সমুদ্ৰ শোষণ কৰিবলৈ উদ্যত হয়। তেতিয়া সমুদ্ৰদেৱ প্ৰকট হৈ ভক্তিস্তোত্ৰে ৰামক স্তৱ কৰে, স্বভাৱধৰ্ম আৰু সীমা বুজাই দিয়ে, আৰু উপায় কয়—বানৰশিল্পী নলে নিক্ষিপ্ত বস্তু ভাসাই সেতু নিৰ্মাণ কৰিব। ৰামে নলক নিযুক্ত কৰে; বানৰসকলে পৰ্বত, শিলা, গছ আৰু লতা আনি সেতু গঢ়ে; তাৰ আদৰ্শ মাপো বৰ্ণিত। পিছত সেতুস্নানৰ মহাপাৱন ফল কোৱা হয় আৰু সেতুৰ মুখ্য চৌব্বিশ তীৰ্থৰ তালিকা দিয়া হয়—চক্ৰতীৰ্থ, বেতালবৰদ, সীতাসৰস, মঙ্গলতীৰ্থ, অমৃতৱাপিকা, ব্ৰহ্মকুণ্ড, হনূমৎকুণ্ড, অগস্ত্যতীৰ্থ, ৰামতীৰ্থ, লক্ষ্মণতীৰ্থ, জটাতীৰ্থ, লক্ষ্মীতীৰ্থ, অগ্নিতীৰ্থ, শিৱতীৰ্থ, শঙ্খতীৰ্থ, যমুনাতীৰ্থ, গঙ্গাতীৰ্থ, গয়াতীৰ্থ, কোটিতীৰ্থ, মানসতীৰ্থ, ধনুষ্কোটি আদি। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—এই অধ্যায় শ্ৰৱণ বা পাঠ কৰিলে বিজয় লাভ হয় আৰু পুনর্জন্মজনিত ক্লেশ শমে।
Adhyaya 3
चक्रतीर्थ-धर्मपुष्करिणी-माहात्म्य (Cakratīrtha and Dharma Puṣkariṇī: Etiology and Merit)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সূতক চৌব্বিশটা সেতু-তীৰ্থৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ, পৰম্পৰাত প্ৰথম স্থান পোৱা ‘চক্ৰতীৰ্থ’ বিষয়ে সুধে। সূতে কয়—ইয়াৰ পবিত্ৰকৰণ শক্তি অতুল; কেৱল স্মৰণ, স্তৱ বা একবাৰ স্নান কৰিলেই সঞ্চিত পাপ ক্ষয় হয় আৰু পুনঃপুনঃ গৰ্ভবাস (পুনর্জন্ম)ৰ ভয় দূৰ হয়। তাৰ পিছত উৎপত্তিকথা বৰ্ণনা কৰে। বিষ্ণুভক্ত গালৱ মুনি দক্ষিণ সাগৰতীৰত ধৰ্মপুষ্কৰিণীৰ ওচৰত ঘোৰ তপস্যা কৰে। ভগৱান বিষ্ণু প্ৰত্যক্ষ হৈ বৰ দিয়ে—অচল ভক্তি, আশ্ৰমবাসৰ স্থিৰতা আৰু নিজৰ চক্ৰেৰে ৰক্ষাৰ আশ্বাস। অন্তৰ্কথাত ধৰ্মদেৱে শিৱক তপস্যা কৰি শিৱৰ বাহন বৃষভ হোৱাৰ বৰ পায় আৰু অক্ষয় ফলদায়ী স্নানস্থান ‘ধৰ্মপুষ্কৰিণী’ স্থাপন কৰে। পিছত এটা ৰাক্ষসে গালৱক আক্ৰমণ কৰিলে গালৱে নাৰায়ণৰ শৰণ লয়। তেতিয়া সুদৰ্শন চক্ৰ আহি ৰাক্ষস বধ কৰি সৰোবৰৰ কাষত চিৰস্থায়ী ৰক্ষাৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰে। সুদৰ্শনৰ নিত্য সান্নিধ্যৰ বাবে স্থানটো ‘চক্ৰতীৰ্থ’ নামে খ্যাত হয়; তাত স্নান আৰু পিতৃতৰ্পণে বংশধৰ আৰু পিতৃসকলৰ কল্যাণ হয় বুলি কোৱা হৈছে। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই অধ্যায় শ্ৰৱণ বা পাঠ কৰিলে চক্ৰতীৰ্থ-স্নানসম পুণ্য লাভ হয়, ইহলোকে মঙ্গল আৰু পৰলোকে শুভগতি প্ৰদান কৰে।
Adhyaya 4
Cakra-tīrtha Māhātmya and the Curse of Durdama (चक्रतीर्थमाहात्म्यं तथा दुर्दमशापवृत्तान्तः)
এই অধ্যায় প্ৰশ্নোত্তৰ ৰূপে আগবাঢ়ে। ঋষিসকলে সূতক সোধে—বিষ্ণুভক্ত মুনি গালৱক যি ৰাক্ষসে পীড়া দিছিল, সি কোন? সূতে হালাস্যক্ষেত্ৰৰ কাহিনী কয়, য’ত বসিষ্ঠপ্ৰমুখ বহু শিৱভক্ত ঋষি পূজাত নিমগ্ন আছিল। তাতে দুৰ্দম নামৰ এজন গন্ধৰ্ব বহু নাৰীৰ সৈতে ক্ৰীড়াত মগ্ন হৈ ঋষিসকলক দেখিো লজ্জাৰে দেহ নঢাকিলে; বসিষ্ঠ ক্ৰুদ্ধ হৈ তাক ৰাক্ষস হোৱাৰ শাপ দিলে। নাৰীসকলে দয়া বিচাৰিলে বসিষ্ঠে শাপ ষোল বছৰৰ ভিতৰত সীমাবদ্ধ কৰি, তাৰ পাছত পূৰ্বৰূপ ঘূৰি পাব বুলি ক’লে। দুৰ্দম ঘূৰি ফুৰি জীৱক উপদ্ৰৱ কৰি ধৰ্মতীৰ্থলৈ আহি গালৱক আক্ৰমণ কৰে। গালৱে বিষ্ণুৰ স্তৱ কৰি শৰণ লোৱাত সুদৰ্শনচক্ৰ প্ৰেৰিত হৈ ৰাক্ষসৰ মূৰ ছেদন কৰে। দুৰ্দম পুনৰ গন্ধৰ্বৰূপ লাভ কৰি চক্ৰৰ স্তৱ কৰি স্বৰ্গলৈ উভতি যায়। গালৱে সুদৰ্শনক সেই স্থানতে অৱস্থান কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰাত চক্ৰতীৰ্থ পাপনাশক, ভয়হৰ (ভূত-পিশাচৰ ভয়ো নাশক) আৰু মোক্ষদায়ক তীৰ্থ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়। শেষত তীৰ্থ ‘বিভক্ত’ দেখা যোৱাৰ কাৰণ কোৱা হয়—প্ৰাচীন কালত ইন্দ্ৰে পাখিযুক্ত পৰ্বত কাটি পেলোৱাত কিছুমান অংশ পৰি ভূ-আকাৰ সলনি কৰি তীৰ্থৰ মধ্যভাগ আংশিক ভৰাই দিলে; সেয়েহে বিভক্ত যেন লাগে।
Adhyaya 5
Vidhūma–Alambusā Brahmaśāpa-nivṛttiḥ (Cakratīrtha Māhātmya) | Release from Brahmā’s Curse through Cakratīrtha
সূতে মুনিসকলক চক্ৰতীৰ্থৰ অপূৰ্ব মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—ই পাপবিনাশক তীৰ্থ। ব্ৰহ্মাৰ সভাত বতাহে আলম্বুসাৰ বস্ত্ৰ সৰি যোৱাত বিধূম বসুৰ মনত কামভাব জাগে; সেয়া দেখি ব্ৰহ্মাই তেওঁক মানৱজন্মৰ শাপ দিয়ে আৰু আলম্বুসাকেই তেওঁৰ ভবিষ্যৎ পত্নী হিচাপে নিৰ্ধাৰণ কৰে। বিধূমে প্ৰাৰ্থনা কৰাত ব্ৰহ্মাই শাপমোচনৰ সীমা স্থিৰ কৰে—ৰাজা হৈ শাসন কৰিব, পুত্ৰ জন্ম দিব, পুত্ৰক সিংহাসনত প্ৰতিষ্ঠা কৰিব, তাৰ পাছত দক্ষিণ সাগৰতীৰৰ ফুল্লগ্ৰামৰ ওচৰৰ চক্ৰতীৰ্থত পত্নীৰ সৈতে স্নান কৰিলে শাপ নাশ হ’ব। তাৰ পাছত কাহিনী সোমবংশ-সম্পৰ্কীয় ৰজা শতানীক আৰু ৰাণী বিষ্ণুমতীৰ মাজলৈ আগবাঢ়ে; শাণ্ডিল্য ঋষিৰ অনুগ্ৰহে সহস্ৰানীক (বিধূমৰেই ৰূপ) জন্ম লয় আৰু তেওঁৰ অনুচৰসকলেও ৰাজসঙ্গী ৰূপে জন্ম গ্ৰহণ কৰে। আলম্বুসা কৃতৱৰ্মা ৰজাৰ কন্যা মৃগাৱতী ৰূপে জন্মে। এটা পখীয়ে তেওঁক লৈ যোৱাত তেওঁ জামদগ্নিৰ আশ্ৰমত আশ্ৰয় পায়, তাতে উদয়নক জন্ম দিয়ে; পাছত চিন-চিহ্ন আৰু ঋষিৰ সহায়ত পুনৰ মিলন ঘটে। উদয়নক ৰাজসিংহাসনত প্ৰতিষ্ঠা কৰি সহস্ৰানীকে মৃগাৱতীসহ চক্ৰতীৰ্থযাত্ৰা কৰে। তাত স্নান কৰামাত্ৰে মানৱ অৱস্থা তৎক্ষণাৎ লুপ্ত হয়, দিব্য ৰূপ পুনৰ লাভ হয় আৰু স্বৰ্গাৰোহণ বৰ্ণিত হয়। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই অধ্যায় পাঠ-শ্ৰৱণে ইষ্টসিদ্ধি দিয়ে আৰু তীৰ্থৰ আচার-প্ৰতিষ্ঠা দৃঢ় কৰে।
Adhyaya 6
देवीपत्तन-चक्रतीर्थ-प्रश्नः तथा दुर्गोत्पत्तिः (Devīpattana & Cakratīrtha Inquiry; Manifestation of Durgā)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সূতক সুধে—দেৱীপুৰ/দেৱীপত্তনৰ সঠিক স্থান ক’ত, আৰু পূজ্য চক্ৰতীৰ্থৰ সীমা কিমান, বিশেষকৈ সেতুমূলৰ ওচৰত য’ত তীৰ্থযাত্ৰীসকলে স্নান কৰে। সূতে কয় যে এই কাহিনী শ্ৰোতা-পাঠকৰ পাপক্ষয়কাৰী; ৰামে শিলাৰে সেতুবন্ধনৰ প্ৰথম কৰ্ম আৰম্ভ কৰা কথা স্মৰণ কৰাই সেই পুণ্য পৰিসৰত দেৱীপুৰৰ অৱস্থান স্থিৰ কৰে। তাৰ পিছত দেৱীমাহাত্ম্য আৰম্ভ হয়। দেৱাসুৰ যুদ্ধত শোকাকুল দিতিয়ে দেৱক প্ৰত্যাহ্বান জনাব পৰা পুত্ৰ লাভৰ বাবে নিজৰ কন্যাক ঘোৰ তপস্যাত নিয়োজিত কৰে। সুপাৰ্শ্ব ঋষিয়ে বৰ দি ভৱিষ্য পুত্ৰ মহিষৰ বৰ্ণনা কৰে—মহিষমুখ, কিন্তু মানৱদেহধাৰী, যি ইন্দ্ৰাদি দেৱক পীড়া দিব। মহিষ শক্তিশালী হৈ অসুৰ নেতাসকলক একত্ৰ কৰি দীঘলীয়া যুদ্ধ কৰে; দেৱসকল পদচ্যুত হৈ ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়। ব্ৰহ্মা বিষ্ণু আৰু শিৱৰ ওচৰলৈ যায়; তেওঁলোকৰ ক্ৰোধ আৰু বহু দেৱতাৰ তেজ একত্ৰ হৈ জ্যোতিৰ্ময়ী স্ত্ৰীৰূপে দুৰ্গা দেৱী প্ৰাদুৰ্ভাৱ হয়, আৰু তেওঁৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গত দেৱশক্তিৰ বিন্যাস বৰ্ণিত। দেৱসকলে তেওঁক অস্ত্ৰ-অলংকাৰ প্ৰদান কৰে; তেওঁৰ গর্জনত বিশ্ব কঁপি উঠে। যুদ্ধত দুৰ্গা আৰু তেওঁৰ গণসকলে মহিষৰ বৃহৎ সেনা আৰু মন্ত্ৰীসকলক সংহাৰ কৰে; তেওঁৰ প্ৰভাৱত দেৱসকলৰ সাহস পুনৰ জাগে। এইদৰে তীৰ্থভূমিৰ বৰ্ণনাৰ সৈতে দেৱীশক্তি, লোকব্যৱস্থা আৰু পুৰাণশ্ৰৱণৰ পবিত্ৰ ফল একেলগে জড়িত হয়।
Adhyaya 7
Chapter 7: Durgā’s Victory over Mahiṣāsura and the Setu-Tīrtha Itinerary (Dharmapuṣkariṇī–Cakratīrtha–Setumūla)
এই অধ্যায়ত দুটা ধাৰা একেলগে বোৱা হৈছে—দেৱীৰ যুদ্ধ-বিজয় আৰু তীৰ্থযাত্ৰাৰ পথ-নিৰ্দেশ। প্ৰথমে সূতে বৰ্ণনা কৰে যে অম্বিকা/চণ্ডিকা/দুৰ্গা/ভদ্ৰকালী দেৱীয়ে মহিষাসুৰৰ মন্ত্ৰী আৰু বীৰসকলক (চণ্ডকোপ, চিত্ৰভানু, কৰাল আদি) অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ, ৰণকৌশল আৰু দিৱ্য শক্তিৰে পৰাস্ত কৰে। মহিষাসুৰে ছলনাৰে ৰূপ সলায়—মহিষ, সিংহসদৃশ ভেশ, খড়্গধাৰী মানুহ, হাতী আৰু পুনৰ মহিষ; দেৱীৰ বাহন সিংহো যুদ্ধত সহায় কৰে। তাৰ পাছত ‘অশৰীৰী বাণী’ দেৱীক আদেশ দিয়ে—ধৰ্মপুষ্কৰিণীৰ পানীত লুকাই থকা মহিষাসুৰক উন্মোচন কৰি নিগ্ৰহ কৰিবলৈ। সিংহে পানী পান কৰি সৰোবৰ শুকুৱাই দিয়ে, অসুৰ প্ৰকাশ পায়; দেৱীয়ে তাৰ মূৰত পদ স্থাপন কৰি কণ্ঠত শূল বসাই শিৰচ্ছেদ কৰে। তাৰপিছত দেৱস্তৱ, ধৰ্মৰ পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা আৰু লোকশান্তিৰ কথা কোৱা হয়। দ্বিতীয় অংশত তীৰ্থ-মাহাত্ম্য আৰু যাত্ৰাক্ৰম—দেৱীয়ে দক্ষিণ সাগৰতীৰত নগৰ স্থাপন কৰে; তীৰ্থসমূহে নাম আৰু বৰ লাভ কৰে, অমৃত-সম্পৰ্কৰ উল্লেখো আছে। নবপাষাণ অঞ্চলত স্নান, চক্ৰতীৰ্থত স্নান কৰি সংকল্পসহ সেতুবন্ধলৈ গমন নিৰ্দেশিত; নল আৰু বানৰসকলৰ দ্বাৰা শ্ৰীৰামৰ সেতু-নিৰ্মাণ, তাৰ মাপ আৰু পবিত্ৰতা বৰ্ণিত। শেষত ভক্তিভাৱে পাঠ-শ্ৰৱণ কৰিলে পুণ্য আৰু সিদ্ধি লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 8
Vetalavaradā-Tīrtha Māhātmya (वेतालवरदातीर्थ-माहात्म्य) — The Origin of the Vetalavarada Sacred Ford
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সূতক পুনৰ পুণ্যকথা ক’বলৈ অনুৰোধ কৰে আৰু বিশেষকৈ চক্ৰতীৰ্থৰ দক্ষিণে অৱস্থিত প্ৰসিদ্ধ বেতালবৰদা তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য সুধে। সূতে কৈলাসত শম্ভুৱে পূৰ্বে কোৱা এক গূঢ় কিন্তু লোকহিতকাৰী উপাখ্যান আৰম্ভ কৰে। কাহিনীৰ কেন্দ্ৰত আছে গালৱ ঋষি আৰু তেওঁৰ কন্যা কান্তিমতী—পিতৃসেৱা, সংযম আৰু শীলৰ দ্বাৰা ধৰ্মমৰ্যাদা স্থাপন কৰা আদৰ্শ। তেওঁক দেখি বিদ্যাধৰ ৰাজকুমাৰ সুদৰ্শন আৰু তেওঁৰ কনিষ্ঠ সঙ্গী সুকৰ্ণ কামবশ হয়; সুদৰ্শনে বলপূৰ্বক তেওঁক ধৰে। কান্তিমতীৰ ৰাজহুৱা ক্ৰন্দনত মুনিসকল একত্ৰিত হ’লে গালৱে শাপ দিয়ে—সুদৰ্শন মানৱজন্মত পতিত হৈ লোকনিন্দা ভোগ কৰিব আৰু শেষত বেতাল হ’ব; সুকৰ্ণো মানৱ হ’ব, কিন্তু কম দোষৰ বাবে বেতালত্বৰ পৰা ৰক্ষা পাব, আৰু ভৱিষ্যতে এজন বিদ্যাধৰাধিপতিক চিনাক্ত কৰিলে মুক্তিৰ শর্ত থাকিব বুলি কোৱা হয়। শাপফলত দুয়ো যমুনাতীৰত পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণ গোবিন্দস্বামিনৰ পুত্ৰ হৈ, দীঘলীয়া দুৰ্ভিক্ষকালত জন্ম লয়। এজন সন্ন্যাসীৰ ভয়ংকৰ আশীৰ্বাদে জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ (বিজয়দত্ত—অৰ্থাৎ সুদৰ্শন)ৰ সৈতে বিচ্ছেদৰ সংকেত দিয়ে। এৰাতি শূন্য মন্দিৰত শীতজ্বৰত কাতৰ হৈ সি অগ্নি বিচাৰে; পিতৃয়ে শ্মশানলৈ অগ্নি আনিবলৈ যাওঁতে পুত্ৰও পিছে পিছে যায়, চিতাৰ অগ্নিৰ কাষত কপালত আঘাত কৰি ৰক্ত-মেদ আস্বাদন কৰে আৰু মুহূর্ততে ভয়ংকৰ বেতাল ৰূপ ধাৰে। দিৱ্যবাণীয়ে পিতৃহিংসা ৰোধ কৰে; সি অন্য বেতালসকলৰ মাজত গৈ ‘কপালস্ফোট’ নাম পায় আৰু সংঘৰ্ষৰ পাছত বেতালসকলৰ নেতা হয়। এইদৰে অধৰ্মকামী আকাঙ্ক্ষাই পতন আনে আৰু সেই স্মৃতি তীৰ্থনামৰূপে ভূমিত স্থিৰ থাকে—এই কথাই অধ্যায়ে প্ৰতিপাদন কৰে।
Adhyaya 9
Aśokadatta’s Exploits and the Revelation of Vetalavaradā Tīrtha (अशोकदत्त-वीरचरितम् • वेतालवरदातीर्थ-माहात्म्यम्)
এই অধ্যায়ত নীতিশিক্ষামূলক কাহিনী আৰু তীৰ্থ-প্ৰকাশ একেলগে গাঁথা হৈছে। শোকাকুল ব্রাহ্মণ গোবিন্দস্বামীক দয়ালু বণিক সমুদ্রদত্ত আশ্ৰয় দিয়ে; তেওঁৰ পুত্ৰ অশোকদত্ত শাস্ত্ৰবিদ্যা আৰু শস্ত্ৰবিদ্যাত অসাধাৰণভাৱে প্ৰশিক্ষিত হয়। কাশীৰ ৰজা প্ৰতাপমুকুট দক্ষিণৰ দুর্ধর্ষ মল্ল-ৰাজক পৰাজিত কৰিবলৈ অশোকদত্তক নিযুক্ত কৰে; বিজয়ে নায়কৰ জনপ্ৰতিষ্ঠা আৰু ৰাজানুগ্ৰহ দৃঢ় হয়। পিছত ৰজা আৰু অশোকদত্ত শূলবিদ্ধ, তৃষ্ণাত কাতৰ এজন লোকৰ কাতৰ আবেদন শুনে; ৰজা পানী দিবলৈ আদেশ দি ৰাজধৰ্মত কৰুণাৰ প্ৰাধান্য দেখুৱায়। ভূত-ভেতাল-পিশাচে ভৰা শ্মশানত এজনী নাৰী নিজকে সেই পীড়িতৰ প্ৰেয়সী বুলি কৈ অশোকদত্তৰ কাঁধ বিচাৰে; অশোকদত্তে তাইৰ ঘাতক উদ্দেশ্য বুজি ৰত্নখচিত নূপুৰ কেঢ়ি লৈ ৰজাক সকলো জনায়। ৰজাই তেওঁক সন্মান দিয়ে মদনলেখাৰ সৈতে বিবাহ-সম্বন্ধ স্থিৰ কৰে। পিছত ৰজাই একে ধৰণৰ নূপুৰ বিচাৰিলে অশোকদত্ত কৌশলে পুনৰ শ্মশানলৈ গৈ ‘মহামাংস’ৰ লোভ দেখুৱাই ৰাক্ষসীক আকৰ্ষণ কৰি দ্বিতীয় নূপুৰ, দ্বিতীয় পত্নী বিদ্যুৎপ্ৰভা আৰু দিৱ্য সৰোবৰ-সম্পৰ্কিত সোণালী পদ্ম লাভ কৰে। ভেতালৰাজ কপালবিস্ফোটৰ সৈতে জড়িত সৰোবৰ কাষত সংঘৰ্ষৰ মাজতে বিদ্যাধৰ-নেতা বিজ্ঞপ্তিকৌতুক আহি শাপৰ ৰহস্য প্ৰকাশ কৰে—অশোকদত্তৰ ভ্ৰাতা সুকৰ্ণ অনুচিত সংস্পৰ্শত ভেতাল হৈছিল, আৰু অশোকদত্তো শাপ-বন্ধনত জড়িত। প্ৰতিকাৰ হিচাপে দক্ষিণ সমুদ্ৰতীৰত চক্ৰতীৰ্থৰ ওচৰৰ পৰম তীৰ্থ দেখুওৱা হয়। তাত বতাহত উৰি অহা জলবিন্দুৰ স্পৰ্শমাত্ৰতে সুকৰ্ণ ভেতালত্বৰ পৰা মুক্ত হয়; অশোকদত্ত সংকল্পসহ স্নান কৰি দিৱ্যৰূপ পায়। স্থানটোৰ নাম ‘ভেতালবৰদা’ বুলি কোৱা হৈছে, অতি ফলদায়ী বুলি মহিমা বৰ্ণিত; পিতৃসকলৰ বাবে পিণ্ডদান আদি বিধি আৰু পাঠ-শ্ৰৱণত মুক্তিৰ ফলশ্ৰুতিৰে অধ্যায় শেষ হয়।
Adhyaya 10
गन्धमादन-सेतुरूप-वर्णनम् तथा पापविनाशन-तीर्थमाहात्म्यम् (Gandhamādana as Setu-form and the Glory of Pāpavināśana Tīrtha)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে সূতে যাত্ৰা-বিধান কয়—বেতালবৰদা তীৰ্থত স্নান কৰি যাত্ৰী ধীৰে ধীৰে গন্ধমাদনৰ ফালে আগবাঢ়িব। গন্ধমাদনক সাগৰৰ মাজত ‘সেতু-ৰূপে’ অৱস্থিত, ব্ৰহ্মলোক-সম্পৰ্কিত এক দিৱ্য পথৰ দৰে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তাত সৰোবৰ, নদী, সাগৰ, বন, আশ্ৰম আৰু বৈদিক পুণ্যস্থান ঘনভাৱে আছে; বসিষ্ঠাদি ঋষি, সিদ্ধ, চাৰণ, কিন্নৰ আৰু দেৱতাসকল দিন-ৰাতি বাস কৰে। গন্ধমাদনৰ বতাহে মহাপাপৰ সঞ্চয় নাশ কৰে আৰু দৰ্শনমাত্ৰে মন প্ৰসন্ন হয় বুলি কোৱা হৈছে। যাত্ৰীয়ে সেতু বহনকাৰী পৰ্বতক প্ৰণাম কৰি, তাৰ ওপৰত পা থোৱাৰ বাবে ক্ষমা বিচাৰিব, শিখৰত নিবাস কৰা শংকৰৰ দৰ্শন প্ৰাৰ্থনা কৰি মৃদু পদক্ষেপে আগবাঢ়িব। গন্ধমাদনত সাগৰস্নান আৰু সৰিষাৰ দানাৰ সমান অতি সামান্য পিণ্ডদান কৰিলেও পিতৃসকল দীঘলীয়া সময় তৃপ্ত হয় বুলি বৰ্ণিত। তাৰ পিছত ঋষিসকলে ‘পাপবিনাশন’ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য সোধে। সূতে হিমৱতৰ ওচৰৰ এক আশ্ৰমৰ কথা কয়, য’ত নিয়মনিষ্ঠ বৈদিক আচাৰ্য-সাধকসকল থাকে। দৃঢ়মতি নামৰ এজন শূদ্ৰে দীক্ষা আৰু শিক্ষা বিচাৰিলে কুলপতিয়ে সামাজিক-আচাৰগত সীমা দেখুৱাই অস্বীকাৰ কৰে। দৃঢ়মতিয়ে পৃথক কুটীৰ সাজি ভক্তিভাৱে অতিথিসত্কাৰ কৰে। সুমতি নামৰ এজন ব্ৰাহ্মণে স্নেহবশত তাক গোপন বৈদিক কৰ্ম (হব্যকব্য, শ্ৰাদ্ধ, মহালয় আদি) শিকাই দিয়ে; ফলত সুমতি ভয়ংকৰ কৰ্মপতন, নৰকভোগ আৰু পৰৱৰ্তী জন্মত ব্ৰহ্মৰাক্ষস-দোষ ভোগ কৰে। দোষগ্ৰস্ত পুত্ৰক অগস্ত্যৰ ওচৰলৈ আনিলে তেওঁ কাৰণ ব্যাখ্যা কৰি একমাত্ৰ প্ৰায়শ্চিত্ত কয়—সেতুপ্ৰদেশত গন্ধমাদনৰ ওপৰত অৱস্থিত পাপবিনাশন তীৰ্থত তিনিদিন স্নান। এই অনুষ্ঠানত দোষ দূৰ হয়, স্বাস্থ্য-সমৃদ্ধি ঘূৰি আহে আৰু মৃত্যুকালে মুক্তিৰ প্ৰতিশ্ৰুতি মেলে। শেষত পাপবিনাশনক সৰ্বপাপহৰ, স্বৰ্গ-মোক্ষদায়ক আৰু ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু-মহেশে পূজিত তীৰ্থ বুলি পুনৰ প্ৰতিপাদন কৰি, অনধিকাৰীক কৰ্মজ্ঞান দানৰ ক্ষেত্ৰত সতর্কতা আৰু বিধিসম্মত তীৰ্থযাত্ৰাৰ শুদ্ধিপথ দেখুওৱা হৈছে।
Adhyaya 11
सीतासरः-माहात्म्यं (Sītāsaras / Sītākuṇḍa Māhātmya: Indra’s Purification Narrative)
এই অধ্যায়ত সূত মুনিয়ে জিজ্ঞাসু ঋষিসকলক সীতাসৰ/সীতাকুণ্ডৰ তীৰ্থ-মাহাত্ম্য উপদেশৰূপে বৰ্ণনা কৰে। প্ৰথমে পাপনাশ তীৰ্থত স্নান কৰি, নিয়মানুবর্তিতাৰে সীতাসৰত আহি স্নান কৰিলে সম্পূৰ্ণ শুদ্ধি লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। ইয়াত মহাতীৰ্থসমূহৰ পুণ্যফল একেলগে সন্নিহিত থাকি সীতাসৰক সংক্ষিপ্ত পবিত্ৰতাৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে। তাৰ পাছত ইন্দ্ৰ (পুৰন্দৰ)ৰ ব্ৰহ্মহত্যা-দোষ কেনেকৈ লাগিল আৰু কেনেকৈ মুক্তি পালে—সেই কাহিনী আহে। বৰদানৰ দ্বাৰা সুৰক্ষিত শক্তিশালী ৰাক্ষস কপালাভৰণ অমৰাৱতীত আক্ৰমণ কৰে; দীঘলীয়া যুদ্ধৰ অন্তত ইন্দ্ৰ বজ্ৰেৰে তাক বধ কৰে। “ৰাক্ষস বধত ব্ৰহ্মহত্যা কিয়?”—উত্তৰ হ’ল, কপালাভৰণৰ জন্ম ব্ৰাহ্মণ-বীজসংশ্লিষ্ট: ঋষি শুচিৰ সুশীলা (ৰাক্ষস ত্ৰিবক্ৰৰ পত্নী)ৰ সৈতে হোৱা অপৰাধজনিত সম্পৰ্কৰ পৰা সি জন্মিছিল; সেয়ে তাক বধ কৰাত ব্ৰহ্মহত্যা ইন্দ্ৰক অনুসৰণ কৰে। ইন্দ্ৰ ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়। ব্ৰহ্মাই গন্ধমাদন পৰ্বতস্থিত সীতাকুণ্ডত সদাশিৱ পূজা আৰু কুণ্ডস্নানৰ বিধান দিয়ে; তাতে দোষ নাশ হৈ ইন্দ্ৰ পুনৰ নিজৰ লোকত প্ৰতিষ্ঠিত হয়। শেষত সীতাৰ সান্নিধ্যৰ দ্বাৰা তীৰ্থৰ নাম-মহিমাৰ কাৰণ কোৱা হয় আৰু ফলশ্ৰুতি—সেই ঠাইত স্নান, দান, ক্ৰিয়াকৰ্মে ইষ্টসিদ্ধি আৰু শুভ পৰলোকগতি লাভ হয়; এই কাহিনী শ্ৰৱণ/পাঠো ইহ-পৰ মঙ্গলকাৰী।
Adhyaya 12
मंगलतीर्थमाहात्म्यम् (Mangalatīrtha Māhātmya: The Glory of the Auspicious Tīrtha)
এই অধ্যায়ত সূতে ‘মঙ্গলতীৰ্থ’ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিছে। সীতাকুণ্ডত স্নান কৰি ভক্তে শান্তচিত্তে মঙ্গলতীৰ্থলৈ যোৱা উচিত; তাত কমলা-লক্ষ্মীৰ নিত্য সান্নিধ্য, দেৱগণৰ নিয়মিত সমাগম আৰু অলক্ষ্মী-দুৰ্ভাগ্য নিবারণৰ শক্তি বিশেষকৈ কীৰ্তিত। তাৰ পিছত সোমবংশীয় ৰজা মনোজৱৰ ইতিবৃত্ত আহে। আৰম্ভণিতে তেওঁ ধৰ্মনিষ্ঠ, যজ্ঞকাৰী, পিতৃতৰ্পণপৰ আৰু শাস্ত্ৰ অধ্যয়নশীল আছিল; কিন্তু অহংকাৰৰ পৰা লোভ, কাম, ক্ৰোধ, হিংসা আৰু ঈৰ্ষ্যা বৃদ্ধি পায়। তেওঁ ব্ৰাহ্মণসকলক অপমান কৰে, দেৱদ্ৰব্য অপহৰণ কৰে আৰু ভূমি কেঢ়ি লয়; ফলত শত্রু গোলভৰ হাতত পৰাজিত হৈ পত্নী সুমিত্ৰা আৰু পুত্ৰ চন্দ্ৰকান্তসহ ভয়ংকৰ অৰণ্যলৈ নিৰ্বাসিত হয়। অৰণ্যত শিশুৰ ক্ষুধাই ৰজাৰ অন্তৰত গভীৰ অনুতাপ জগায়। দান, শিৱ-বিষ্ণু পূজা, শ্রাদ্ধ, উপবাস, নামকীৰ্তন, তিলকধাৰণ, জপ আৰু বৃক্ষৰোপণ-জলস্ৰোত নিৰ্মাণৰ দৰে লোকহিতকৰ কৰ্ম অৱহেলা কৰাটোক তেওঁ দুঃখৰ কাৰণ বুলি স্বীকাৰ কৰে। তেতিয়া ঋষি পৰাশৰ আহি সুমিত্ৰাক সান্ত্বনা দিয়ে, ত্ৰ্যম্বকভক্তি আৰু মন্ত্ৰেৰে মূৰ্ছিত ৰজাক জাগ্ৰত কৰে আৰু গন্ধমাদনত ৰামসেতুৰ ওচৰৰ মঙ্গলতীৰ্থযাত্ৰা—স্নান, শ্রাদ্ধ আৰু নিয়মাচৰণ—এই পৰিহাৰ পথ উপদেশ দিয়ে। মনোজৱ চল্লিশ দিন একাক্ষৰ মন্ত্ৰজপ কৰে; তীৰ্থপ্ৰভাৱ আৰু ঋষিকৃপাৰে দিৱ্যাস্ত্ৰ আৰু ৰাজচিহ্ন প্ৰকাশ পায়। পৰাশৰে অভিষেক কৰি অস্ত্ৰোপদেশ দিয়ে। ৰজা উভতি গৈ ব্ৰহ্মাস্ত্ৰে গোলভক জয় কৰি অহংকাৰহীনভাৱে ৰাজ্য শাসন কৰে; শেষত বৈৰাগ্য গ্ৰহণ কৰি পুনৰ মঙ্গলতীৰ্থত শিৱধ্যানসহ তপস্যা কৰি দেহান্তে শিৱলোক লাভ কৰে, সুমিত্ৰাও অনুগামী হয়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—এই তীৰ্থে সংসাৰিক মঙ্গল আৰু মোক্ষমুখী ফল দিয়ে, আৰু শুকান ঘাঁহক অগ্নিয়ে দহাৰ দৰে পাপ দহন কৰে।
Adhyaya 13
Amṛtavāpikā-Māhātmya and the Origin of Ekāntarāmanātha-kṣetra (अमृतवापिकामाहात्म्यं तथा एकांतरामनाथक्षेत्रोत्पत्तिः)
এই অধ্যায়ত শ্ৰীসূতে তীৰ্থ-মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিছে। মঙ্গলাখ্য মহাতীৰ্থত স্নান কৰি তীৰ্থযাত্ৰী একান্তৰামনাথ-ক্ষেত্ৰলৈ যায়; তাত জগন্নাথ-স্বৰূপ শ্ৰীৰাম সীতা, লক্ষ্মণ, হনুমান আৰু বানৰসকলৰ সৈতে সদায় সন্নিহিত বুলি কোৱা হৈছে, যাৰ দ্বাৰা ক্ষেত্ৰখনৰ নিৰন্তৰ পবিত্ৰতা আৰু দেৱীয় ৰক্ষাৰ নৈকট্য প্ৰকাশ পায়। তাৰ পিছত ‘অমৃতবাপিকা’ নামৰ পুণ্যসৰোবৰ মাহাত্ম্য কোৱা হয়। শ্ৰদ্ধাৰে কৰা স্নান জৰা-মৰণৰ ভয় নাশ কৰে, পাপ শোধন কৰে আৰু শংকৰৰ কৃপাৰে ‘অমৃতত্ব’ প্ৰদান কৰে। ঋষিসকলৰ প্ৰশ্নত নামৰ কাৰণ কোৱা হয়—হিমৱতৰ ওচৰত অগস্ত্যৰ অনুজে সন্ধ্যা, জপ, অতিথিপূজা, পঞ্চযজ্ঞ, শ্ৰাদ্ধ আদি নিত্যকৰ্মসহ দীঘলীয়া সময় কঠোৰ তপস্যা কৰে। শিৱ প্ৰত্যক্ষ হৈ সেতু/গন্ধমাদনৰ ওচৰৰ মঙ্গলাখ্য তীৰ্থত স্নানক শীঘ্ৰ মোক্ষৰ উপায় বুলি উপদেশ দিয়ে; সেই তপস্বী তিন বছৰ নিয়মে স্নান কৰি চতুৰ্থ বছৰত ব্ৰহ্মৰন্ধ্ৰেৰে যোগমাৰ্গে দেহত্যাগ কৰি দুঃখাতীত হয়। সেইবাবে সৰোবৰ ‘অমৃতবাপিকা’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয় আৰু তিন বছৰৰ স্নানব্ৰত অমৃতত্বসাধন বুলি কোৱা হয়। শেষত একান্তৰামনাথ নামোৎপত্তি—সেতু নিৰ্মাণৰ সময়ত সমুদ্ৰৰ গর্জনত শ্ৰীৰামে ৰাৱণবধৰ বিষয়ে সহচৰসকলৰ সৈতে একান্তে পৰামৰ্শ কৰিছিল; সেই একান্ত মন্ত্রণাস্থলেই একান্তৰামনাথ-ক্ষেত্ৰ। গভীৰ দাৰ্শনিক বিবেক বা বিধিকৌশল নাথাকিলেও ইয়াত স্নান কৰিলে ‘অমৃত’ লাভ হয় বুলি উপসংহাৰ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 14
Brahmakūṇḍa-māhātmya and the Liṅga-Origin Discourse (ब्रह्मकुण्ड-माहात्म्य तथा लिङ्गोद्भव-प्रसङ्ग)
এই অধ্যায়ত দুটা ভাগত তত্ত্ব আৰু আচাৰ-বিধিৰ বৰ্ণনা আছে। প্ৰথমে সূতে সেতু-কেন্দ্ৰিত পবিত্ৰ মানচিত্ৰত গন্ধমাদনত অৱস্থিত ব্ৰহ্মকুণ্ডলৈ তীৰ্থযাত্ৰাৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰে। ব্ৰহ্মকুণ্ডৰ দৰ্শন আৰু স্নান সৰ্বপাপ-নাশক আৰু বৈকুণ্ঠপ্ৰাপ্তিৰ কাৰণ বুলি কোৱা হৈছে। বিশেষকৈ ব্ৰহ্মকুণ্ড-উৎপন্ন ভস্মৰ মাহাত্ম্য—ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ৰূপে বা কপালত এটা কণাও ধাৰণ কৰিলে তৎক্ষণাৎ মোক্ষাভিমুখতা হয়; তাক নিন্দা বা অস্বীকাৰ কৰাটো ঘোৰ ধৰ্মভ্ৰষ্টতা আৰু পৰলোকত অশুভ ফলদায়ক বুলি উল্লেখ আছে। পাছত ঋষিসকলৰ প্ৰশ্নত সূতে ব্ৰহ্মা–বিষ্ণুৰ অহংকাৰ-বিবাদ আৰু অনাদি-অনন্ত স্বয়ংজ্যোতি লিঙ্গৰ প্ৰাকট্য বৰ্ণনা কৰে। বিষ্ণুৱে সত্য স্বীকাৰ কৰে, ব্ৰহ্মাই মিথ্যা দাবী কৰে; তেতিয়া শিৱে নিয়মমূলক ন্যায় দি ব্ৰহ্মাৰ মূৰ্তিপূজা সীমিত কৰে, কিন্তু বৈদিক/স্মাৰ্ত পূজা মান্য ৰাখে, আৰু দোষশান্তিৰ বাবে গন্ধমাদনত মহাযজ্ঞ কৰিবলৈ ব্ৰহ্মাক আদেশ দিয়ে। সেই যজ্ঞস্থান ‘ব্ৰহ্মকুণ্ড’ নামে প্ৰসিদ্ধ হৈ মোক্ষৰ ‘দুৱাৰৰ খিল’ ভাঙাৰ প্ৰতীক হয়; তাতৰ ভস্মে মহাপাপ আৰু দুষ্ট শক্তি শমায়। শেষত দেৱ-ঋষিসকলৰ নিত্য সান্নিধ্য আৰু তাত অবিৰত যজ্ঞকর্ম চলাই যাবলৈ উপদেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 15
हनूमत्कुण्डमाहात्म्यं तथा धर्मसखराजचरितम् (Glory of Hanumat-Kuṇḍa and the Account of King Dharmasakha)
সূতে বৰ্ণনা কৰে—অতি পুণ্যদায়ক ব্ৰহ্মকুণ্ডত স্নান কৰি নিয়মশীল তীৰ্থযাত্ৰী হনূমৎ-কুণ্ডলৈ যাব লাগে। মাৰুতাত্মজ হনুমানে লোককল্যাণৰ বাবে এই পৰম তীৰ্থ স্থাপন কৰিছে; ইয়াৰ অনন্য প্ৰভাৱৰ প্ৰশংসা কৰা হয় আৰু ৰুদ্ৰেও ইয়াক সেৱা কৰে বুলি কোৱা হৈছে। তাত স্নান কৰিলে মহাপাপ নাশ হয়, শিৱলোক আদি শুভ গতি লাভ হয় আৰু নৰকফল ক্ৰমে ক্ষয় হয়। তাৰ পিছত ৰজা ধৰ্মসখৰ কাহিনী। কেকয় বংশীয় এই ধৰ্মনিষ্ঠ আৰু সফল ৰজা বহু পত্নী থাকিলেও সন্তান নথকাৰ দুখত ভুগিছিল। দান, যজ্ঞ (অশ্বমেধ), অন্নদান, শ্ৰাদ্ধ, মন্ত্ৰজপ আদি বহু কৰিও দীৰ্ঘদিনৰ পাছত এটা পুত্ৰ সুচন্দ্ৰ লাভ কৰিলে; কিন্তু বিচ্ছুৰ দংশনে বংশৰ স্থায়িত্ব লৈ ভয় জাগিল। তেওঁ ঋত্বিক আৰু পুৰোহিতক ধৰ্মসঙ্গত উপায় সুধিলে; তেওঁলোকে গন্ধমাদন/সেতু-প্ৰদেশৰ হনূমৎ-কুণ্ডত স্নান কৰি তীৰত পুত্ৰীয়েষ্টি কৰিবলৈ বিধান দিলে। ৰজা পৰিয়াল আৰু যজ্ঞসামগ্ৰীসহ তাত গৈ নিয়ত স্নান আৰু যাগ সম্পন্ন কৰি, প্ৰচুৰ দক্ষিণা-দান দি ঘৰলৈ উভতি আহিল। সময়ত প্ৰতিজনী পত্নীৰ গৰ্ভে একে একে পুত্ৰ জন্মিল—শতাধিক সন্তান হ’ল। তেওঁ ৰাজ্য ভাগ কৰি দিলে, পুনৰ সেতু-অঞ্চলত হনূমৎ-কুণ্ডৰ ওচৰত তপস্যা কৰি শান্তিতে দেহত্যাগ কৰি বৈকুণ্ঠ লাভ কৰিলে; পুত্ৰসকলে বিবাদ নকৰাকৈ ৰাজ্য শাসন কৰিলে। শেষত ফলশ্ৰুতি—একাগ্ৰচিত্তে পাঠ বা শ্ৰৱণ কৰিলে ইহ-পৰ সুখ আৰু দিৱ্য সান্নিধ্য লাভ হয়।
Adhyaya 16
अगस्त्यतीर्थमहिमा तथा कक्षीवान्-स्वनय-कथा (Glory of Agastya Tīrtha and the Kakṣīvān–Svanaya Narrative)
সূতে হনুমানৰ কুণ্ডত স্নানৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা তীৰ্থযাত্ৰাৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰি কুম্ভযোনি (অগস্ত্য) প্ৰতিষ্ঠিত অগস্ত্যতীৰ্থৰ মহিমা ক’লে। প্ৰাচীন মেরু–বিন্ধ্য প্ৰসঙ্গত বিন্ধ্য পৰ্বতৰ বিস্তাৰে বিশ্ব-সমতা বিঘ্নিত কৰিবলৈ ধৰিলে, শিৱৰ উপদেশ অনুসাৰে অগস্ত্য মুনিয়ে বিন্ধ্যক সংযত কৰি ধৰ্মব্যৱস্থা স্থিৰ কৰে। তাৰ পাছত গন্ধমাদন অঞ্চলত তেওঁ নিজৰ নামত অতি পুণ্যদায়ক তীৰ্থ স্থাপন কৰে। ফলশ্ৰুতি দৃঢ়—সেই তীৰ্থত স্নান আৰু জলপান কৰিলে পুনর্জন্মৰ বন্ধন ক্ষয় হয়, লৌকিক সিদ্ধি আৰু মোক্ষোপযোগী ফল লাভ হয়; তিন কালে তুলনাহীন তীৰ্থ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। তাৰ পিছত উপাখ্যান: দীৰ্ঘতমসৰ পুত্ৰ কক্ষীৱান উদঙ্কৰ ওচৰত বিস্তৃত বৈদিক শিক্ষা সম্পূৰ্ণ কৰি অগস্ত্যতীৰ্থত তিন বছৰ নিয়মবদ্ধ বাস কৰিবলৈ উপদেশ পায়; তাৰ ব্ৰতাচৰণৰ ফলত চাৰিদন্ত হাতী বাহন ৰূপে প্ৰকাশ পাব বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি। স্বনয় ৰজাৰ কন্যাই তেনে হাতীত আহোঁতা ব্যক্তিকেই বিবাহ কৰিব বুলি ব্ৰত লৈছিল; কক্ষীৱানৰ নিয়মপালনত শর্ত পূৰ্ণ হৈ ধৰ্মসম্মত বিবাহ সম্পন্ন হয়। দূত সুদৰ্শনৰ জৰিয়তে দীৰ্ঘতমসৰ আনুষ্ঠানিক সম্মতি লোৱা হয়; তেওঁ অনুমোদন দি তীৰ্থলৈ আহে, আৰু বিবাহানুমতি, ব্ৰতপালন আৰু তীৰ্থ-নিয়মৰ নৈতিক ধৰ্মমৰ্যাদা দৃঢ় হয়।
Adhyaya 17
कक्षीवद्विवाहः — Kakṣīvān’s Marriage at Agastya-tīrtha (Rituals, Gifts, and Phalaśruti)
এই অধ্যায়ত সেতুখণ্ডৰ অন্তৰ্গত অগস্ত্য-তীৰ্থত কক্ষীৱানৰ বিবাহ-প্ৰসঙ্গ বৰ্ণিত। সূতে কয়—গুৰুৰ নিৰ্দেশত বিবাহৰ উপযুক্ত উপায় বিচাৰি কক্ষীৱান তীৰ্থলৈ আহে। নদীতীৰত পুত্ৰসহ দীৰ্ঘতমস ঋষি আছে বুলি জানি স্বনয় ৰজাই ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰে; উদঙ্কো শিষ্যসকলসহ ৰামসেতু/ধনুষ্কোটিত স্নানাৰ্থে আহি বৈদিক ক্ৰিয়াৰ আচার্য-অধিকাৰ গ্ৰহণ কৰে। অতিথি-সত্কাৰৰ বিধি—অভিবাদন, আশীৰ্বাদ, অৰ্ঘ্য—যথাবিধি সম্পন্ন হয়; শুভ মুহূৰ্ত নিৰ্ধাৰণ কৰি বিবাহ স্থিৰ কৰা হয় আৰু ৰাজপ্ৰাসাদৰ পৰা কন্যাক আনিবলৈ ব্যৱস্থা কৰা হয়। তাৰপিছত মঙ্গলাচাৰসহ বৰযাত্ৰা, নীৰাজন, বৰমালা, অগ্নিস্থাপন, লাজাহোম আদি আৰু উদঙ্কৰ তত্ত্বাৱধানত পাণিগ্ৰহণ সম্পন্ন হয়। শেষত ৰজাই ব্ৰাহ্মণসকলক মহাভোজন কৰাই দান দিয়ে আৰু কন্যাক প্ৰচুৰ স্ত্ৰীধন আৰু উপহাৰ প্ৰদান কৰে। ঋষিসকল বেদাৰণ্য আশ্ৰমলৈ উভতি যায়, ৰজাও নিজৰ নগৰলৈ ঘূৰে। ফলশ্ৰুতি মতে এই প্ৰাচীন, বেদাধিষ্ঠিত কাহিনী শ্ৰৱণ/পাঠ কৰিলে কল্যাণ বৃদ্ধি পায় আৰু কষ্ট-দাৰিদ্ৰ্য শম হয়।
Adhyaya 18
रामतीर्थ-रघुनाथसरः-माहात्म्य तथा धर्मपुत्रप्रायश्चित्तवर्णनम् (Rāma-tīrtha and Raghunātha-saras Māhātmya; Yudhiṣṭhira’s Expiation Narrative)
অধ্যায়টো তীৰ্থ-ভ্ৰমণৰ বৰ্ণনাৰে আৰম্ভ হয়—কুম্ভসম্ভৱ-তীৰ্থত স্নান কৰি ৰামকুণ্ডলৈ গমন; তাত স্নান কৰিলে পাপ নাশ হয় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত ৰঘুনাথ-সৰঃৰ মাহাত্ম্য কীৰ্তিত—ই পাপহৰণ তীৰ্থ; বেদজ্ঞসকলক অল্প দান কৰিলেও বহু গুণ ফল হয়, আৰু ইয়াত স্বাধ্যায় আৰু জপ বিশেষ ফলদায়ক। সূতে সুতীক্ষ্ণ ঋষিৰ পবিত্ৰ ইতিহাস কয়—অগস্ত্যৰ শিষ্য, ৰামচৰণভক্ত সুতীক্ষ্ণে ৰামচন্দ্ৰ-সৰঃৰ তীৰত ঘোৰ তপস্যা কৰে, নিৰন্তৰ ষড়াক্ষৰ ৰামমন্ত্ৰ জপ কৰে আৰু ৰামৰ নাম-উপাধি তথা লীলা-কর্মক নমস্কাৰ-স্তোত্ৰেৰে স্তৱন কৰে। দীঘলীয়া সাধনা আৰু তীৰ্থসেৱাৰে তেওঁৰ ভক্তি স্থিৰ আৰু নিৰ্মল হয়; অদ্বৈতবোধ আৰু যোগসিদ্ধিসমূহ গৌণ ফল হিচাপে বৰ্ণিত। পিছত তীৰ্থৰ মোক্ষদায়িনী শক্তি বিস্তাৰিত হয়—জীৱকল্যাণৰ বাবে ৰামে তীৰত মহালিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে; স্নান আৰু লিঙ্গদৰ্শনে মুক্তিলাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত ধৰ্মপুত্ৰ যুধিষ্ঠিৰৰ দৃষ্টান্ত—অসত্যজনিত দোষৰ পৰা তেওঁ তৎক্ষণাৎ মুক্ত হয়; ঋষিসকলৰ প্ৰশ্নত সূতে দ্ৰোণবধ, ‘অশ্বত্থামা’ সম্পৰ্কীয় যুক্তিবাক্য আৰু তাৰ নৈতিক ভাৰ স্মৰণ কৰায়। পাছত অশৰীৰী বাণীয়ে প্ৰায়শ্চিত্ত বিনা ৰাজ্য নকৰিবলৈ সতৰ্ক কৰে; ব্যাস আহি দক্ষিণ সাগৰৰ ৰামসেতুক আশ্ৰয় কৰি প্ৰায়শ্চিত্ত বিধান দিয়ে। শেষত ফলশ্ৰুতি—শ্ৰৱণ/পাঠে কৈলাসগতি আৰু পুনর্জন্মমুক্তি প্ৰদান কৰে।
Adhyaya 19
श्रीलक्ष्मणतीर्थ-माहात्म्य एवं बलभद्र-ब्रह्महत्या-शोधन (Lakṣmaṇa-tīrtha Māhātmya and Balabhadra’s Expiation Narrative)
এই অধ্যায়ত সূতে শ্ৰীলক্ষ্মণ-তীৰ্থৰ স্নান-মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিছে। তাত স্নান পাপহৰ, দাৰিদ্ৰ্য-নিবাৰক আৰু আয়ু, বিদ্যা, সন্তান আদি শুভফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। তীৰত মন্ত্রজপে শাস্ত্ৰ-প্ৰাৱীণ্য লাভ হয়; লগতে লক্ষ্মণে প্ৰতিষ্ঠা কৰা মহালিঙ্গ ‘লক্ষ্মণেশ্বৰ’ৰ বাবে ই জল-তীৰ্থ আৰু লিঙ্গ-উপাসনাৰ সংযুক্ত পুণ্যক্ষেত্ৰ হয়। তাৰ পাছত ঋষিসকলে সোধে—বলভদ্ৰৰ ব্রহ্মহত্যা-দোষ কেনেকৈ লাগিল আৰু শোধন কেনেকৈ হ’ল। সূতে কয়, কুৰুক্ষেত্ৰ যুদ্ধত তটস্থ হৈ বলভদ্ৰে তীৰ্থযাত্ৰাৰ অজুহাতে বহু তীৰ্থ দৰ্শন কৰি নৈমিষাৰণ্যলৈ আহে। তাত উচ্চাসনত বহা সূতে উঠি সন্মান নকৰাত ক্ৰুদ্ধ হৈ বলভদ্ৰে কুশৰ ধাৰেৰে তাক বধ কৰে; ঋষিসকলে ইয়াক ঘোৰ ব্রহ্মবধ বুলি ঘোষণা কৰি লোকসংগ্ৰহাৰ্থে প্ৰায়শ্চিত্তৰ আদেশ দিয়ে। যজ্ঞ দুষিত কৰা বল্বল দানৱক বধ কৰিবলৈ ক’লে বলভদ্ৰে তাক সংহাৰ কৰি এক বছৰ তীৰ্থব্ৰত পালন কৰে; তথাপি ক’লা ছাঁ-ৰূপ অশুদ্ধি পিছু লয় আৰু ‘পাপ সম্পূৰ্ণ ক্ষয় হোৱা নাই’ বুলি বাণী শুনা যায়। শেষত ঋষিসকলৰ নিৰ্দেশমতে ৰামসেতুৰ গন্ধমাদন অঞ্চলত লক্ষ্মণ-তীৰ্থত স্নান কৰি লক্ষ্মণেশ্বৰক প্ৰণাম কৰাত দেহধাৰী বাণীয়ে সম্পূৰ্ণ শুদ্ধি নিশ্চিত কৰে। ফলশ্ৰুতি—একাগ্ৰচিত্তে এই অধ্যায় পাঠ বা শ্ৰৱণ কৰিলে অপুনৰ্ভৱ-লক্ষণ মোক্ষপথ লাভ হয়।
Adhyaya 20
जटातीर्थमाहात्म्य (Jatātīrtha Māhātmya: The Glory of Jatātīrtha)
এই অধ্যায় ‘জটাতীৰ্থ-মাহাত্ম্য’ ৰূপে অন্তঃশুদ্ধি আৰু অজ্ঞান-নাশৰ উপদেশ দিয়ে। সূত ব্রাহ্মণসকলক কয়—ব্ৰহ্মহত্যা-নাশক বুলি খ্যাত লক্ষ্মণৰ মহাতীৰ্থৰ পৰা আগবাঢ়ি চিত্তশুদ্ধিৰ বাবে জটাতীৰ্থ আশ্ৰয় কৰিব লাগে। কেৱল বেদান্তৰ বাক্য লৈ তৰ্ক-বিতৰ্ক, বাদ-বিবাদ আৰু পাণ্ডিত্যৰ জাল যদি বিবাদপ্ৰধান হয়, তেন্তে মন শুদ্ধ নহয়—এই কথা সমালোচনা কৰি, তাৰ সলনি ‘লঘু উপায়’ হিচাপে জটাতীৰ্থ-স্নানক অন্তঃকৰণশুদ্ধি, অজ্ঞাননাশ, জ্ঞানোদয় আৰু শেষত মোক্ষ—অখণ্ড সচ্চিদানন্দ উপলব্ধিৰ—সোজা সাধন বুলি কোৱা হৈছে। তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য উৎপত্তিকথাৰে প্ৰতিষ্ঠিত—শম্ভুৱে লোকহিতাৰ্থে ইয়াক স্থাপন কৰে; ৰাৱণবধৰ পাছত শ্ৰীৰামে ইয়াৰ জলে নিজৰ জটা ধুই ‘জটাতীৰ্থ’ নাম দিয়া বুলি বৰ্ণনা। প্ৰসিদ্ধ স্নানচক্ৰৰ সমান বা অধিক পুণ্য আৰু একবাৰ স্নানেও ফলদায়ক বুলি কোৱা হয়। দৃষ্টান্তত শুকে ব্যাসক চিত্তশুদ্ধি-জ্ঞান-মুক্তিদায়ক গোপন উপায় সোধে; ব্যাসে জটাতীৰ্থকেই বিধান কৰে। ভৃগুক বৰুণৰ উপদেশ, দুৰ্বাসা আৰু দত্তাত্ৰেয়ৰ উদাহৰণে দেখুৱায়—যজ্ঞ, জপ, উপবাস বা কঠিন আচাৰ নকৰিলেও কেৱল স্নানেই বুদ্ধিশুদ্ধি আনে। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই অধ্যায় পঢ়া বা শুনাত পাপক্ষয় হয় আৰু বৈষ্ণৱ গতি/পদ লাভ হয়।
Adhyaya 21
लक्ष्मीतीर्थमाहात्म्य (Laxmī-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Lakṣmī Tīrtha
এই অধ্যায়ত সূতে ঋষিসকলক তীৰ্থসমূহৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰি বিশেষকৈ লক্ষ্মী-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য প্ৰকাশ কৰিছে। আৰম্ভণিতে জটা-তীৰ্থত স্নান পাপনাশক বুলি কোৱা হৈছে; তাৰ পাছত শুদ্ধ তীৰ্থযাত্ৰী লক্ষ্মী-তীৰ্থলৈ গৈ সংকল্পসহ স্নান কৰিলে ইচ্ছিত ফল সিদ্ধ হয় বুলি উল্লেখ আছে। তাৰ পিছত মহাভাৰতীয় দৃষ্টান্ত আহে। ইন্দ্ৰপ্ৰস্থত থকা যুধিষ্ঠিৰ (ধৰ্মপুত্ৰ) শ্ৰীকৃষ্ণক সোধে—মানুহে কোন ধৰ্মে মহান ৰাজ্য, ঐশ্বৰ্য আৰু সমৃদ্ধি লাভ কৰে? কৃষ্ণে গন্ধমাদন পৰ্বত-অঞ্চলৰ লক্ষ্মী-তীৰ্থ দেখুৱাই তাক ঐশ্বৰ্যৰ বিশেষ কাৰণ বুলি কয়। তাত স্নান কৰিলে ধন-ধান্য বৃদ্ধি, শত্রুক্ষয়, ক্ষাত্ৰবল দৃঢ়তা, পাপনাশ আৰু ৰোগশমন হয় বুলি বৰ্ণনা কৰে। যুধিষ্ঠিৰে এক মাহ নিয়মসহ বাৰে বাৰে স্নান কৰি, পাছত ব্ৰাহ্মণসকলক মহাদান দি ৰাজসূয়ৰ যোগ্যতা লাভ কৰে। কৃষ্ণে পুনৰ উপদেশ দিয়ে—ৰাজসূয়ৰ আগতে দিগ্বিজয় আৰু কৰ/উপহাৰ সংগ্ৰহ আৱশ্যক। পাণ্ডৱসকলে দিগ্বিজয় কৰি বিপুল ধন লৈ উভতি আহে; যুধিষ্ঠিৰে বৃহৎ দান-দক্ষিণাসহ ৰাজসূয় যজ্ঞ সম্পন্ন কৰে। শেষত স্পষ্ট কৰা হয় যে এই সকলো ফল লক্ষ্মী-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্যৰ ফল; ইয়াৰ শ্ৰৱণ-পাঠে দুষ্ট স্বপ্ন নাশ কৰে, ইষ্টসিদ্ধি দিয়ে, ইহলোকে সমৃদ্ধি আনে আৰু অন্তত ভোগৰ পাছত মোক্ষ প্ৰদান কৰে।
Adhyaya 22
अग्नितीर्थमहात्म्य (Agnitīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Agni Tīrtha)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে শ্ৰীসূতে লক্ষ্মীতীৰ্থৰ পৰা তীৰ্থযাত্ৰীসকলক অগ্নিতীৰ্থলৈ পথ দেখুৱাই কয় যে ভক্তিভাৱে গ’লে এই তীৰ্থ পৰম পুণ্যদায়ক আৰু মহাপাপো নাশ কৰে। ঋষিসকলে অগ্নিতীৰ্থৰ উৎপত্তি, স্থান আৰু বিশেষ মহিমা বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰে। সূতে ৰামকথাৰ অন্তৰ্গত প্ৰসঙ্গ বৰ্ণনা কৰে—ৰাৱণবধৰ পাছত বিভীষণক লংকাৰ ৰাজসিংহাসনত প্ৰতিষ্ঠা কৰি শ্ৰীৰাম সীতা-লক্ষ্মণসহ সেতুমাৰ্গে দেৱতা, ঋষি, পিতৃ আৰু বানৰসকলৰ সৈতে যাত্ৰা কৰে। লক্ষ্মীতীৰ্থত বহু সাক্ষীৰ সন্মুখত সীতাৰ শুদ্ধি প্ৰমাণৰ বাবে ৰামে অগ্নিদেৱক আহ্বান কৰে; অগ্নি জলৰ পৰা প্ৰকট হৈ সীতাৰ পতিব্ৰতা ধৰ্মৰ প্ৰশংসা কৰে আৰু তত্ত্বৰূপে ঘোষণা কৰে—সীতা বিষ্ণুৰ নিত্য দিৱ্য সহধৰ্মিণী, সকলো অৱতাৰত সদায় সহচৰী। য’ত অগ্নি জলৰ পৰা উদিত হয়, সেই স্থান ‘অগ্নিতীৰ্থ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। তাৰ পাছত তীৰ্থাচৰণৰ নীতি কোৱা হয়—ভক্তিসহ স্নান, উপবাস, বিদ্বান ব্ৰাহ্মণৰ সন্মান, বস্ত্ৰ-ধন-ভূমিদান আৰু অলংকৃত কন্যাদান; ফলত পাপক্ষয় আৰু বিষ্ণু-সায়ুজ্য লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। দৃষ্টান্তত বণিকপুত্ৰ দুষ্পণ্য পুনঃপুনঃ শিশুহত্যা কৰি নিৰ্বাসিত হয়, ঋষিশাপত জলে ডুবি মৰে আৰু দীঘলীয়া সময় পিশাচত্ব ভোগে; কৰুণা আৰু প্ৰায়শ্চিত্তময় সাধনাৰ দ্বাৰা অগ্নিতীৰ্থসেৱাই শুদ্ধি আৰু পুনৰুদ্ধাৰৰ উপায়—এই সিদ্ধান্ত দৃঢ় কৰা হয়।
Adhyaya 23
चक्रतीर्थमाहात्म्य (Glory of Chakratīrtha): Sudarśana’s Protection and Savitṛ’s Restoration
এই অধ্যায়ত সূতে তীৰ্থযাত্ৰাৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰিছে। ‘সৰ্বপাতকনাশন’ বুলি কোৱা অগ্নিতীৰ্থত স্নান কৰি শুদ্ধ তীৰ্থযাত্ৰীক চক্রতীৰ্থলৈ যাবলৈ কোৱা হৈছে। চক্রতীৰ্থত যি উদ্দেশ্যে সংকল্প কৰি স্নান কৰা হয়, সেই অনুসাৰে ফল লাভ হয়; সেয়ে ই ধৰ্মসন্মত ইচ্ছাপূৰণৰ তীৰ্থ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠিত। তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য এটা পুৰণি ঘটনাৰে দৃঢ় কৰা হৈছে। গন্ধমাদনত অহিৰ্বুধ্ন্য ঋষিয়ে তপস্যা কৰোঁতে ভয়ংকৰ ৰাক্ষসে তপোভিঘ্ন কৰিবলৈ উপদ্ৰৱ কৰে; তেতিয়া সুদৰ্শন প্ৰকট হৈ বাধাদানকাৰীক বিনাশ কৰে আৰু ভক্তৰ প্ৰাৰ্থনাত তাত নিত্য অৱস্থিত থাকে—এই কাৰণেই নাম ‘চক্রতীৰ্থ’, আৰু তাত ৰাক্ষসজনিত বাধা উদ্ভৱ নহয় বুলি কোৱা হয়। আন কাহিনীত সাবিতৃ/আদিত্যৰ ‘ছিন্ন-পাণি’ (কটা হাত) উপাধিৰ কাৰণ বৰ্ণিত। দৈত্যপীড়িত দেৱতাসকলে বৃহস্পতিৰ পৰামৰ্শত ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়; ব্ৰহ্মাই গন্ধমাদনত সুদৰ্শনৰ অনুগ্ৰহ-ৰক্ষাসহ মাহেশ্বৰ মহাযজ্ঞ বিধান কৰে আৰু হোতা, অধ্বৰ্যু আদি ঋত্বিজৰ ভূমিকা বিস্তাৰে কোৱা হয়। প্ৰাশিত্ৰ ভাগ বিতৰণৰ সময়ত স্পৰ্শমাত্ৰে সাবিতৃৰ হাত কাটি যায়; সংকটত অষ্টাৱক্ৰে তেওঁক স্থানীয় তীৰ্থত (পূৰ্বৰ মুনিতীৰ্থ, এতিয়া চক্রতীৰ্থ) স্নান কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। স্নানৰ পিছত সাবিতৃয়ে স্বৰ্ণময় হাত পুনৰ লাভ কৰে। ফলশ্ৰুতিত এই অধ্যায় পাঠ-শ্ৰৱণে দেহপূৰ্ণতা, ইষ্টসিদ্ধি আৰু মোক্ষকামীৰ মুক্তি লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 24
शिवतीर्थमाहात्म्ये कालभैरवब्रह्महत्याशमनवृत्तान्तः (Śivatīrtha Māhātmya: The Kālabhairava Narrative of Brahmahatyā Pacification)
এই অধ্যায়ত তীৰ্থযাত্ৰাৰ বিধান দিয়া হৈছে—চক্ৰতীৰ্থত স্নান কৰি শিৱতীৰ্থলৈ যাব লাগে; তাত অবগাহনে মহাপাপৰ সঞ্চয়ো ক্ষয় হয় বুলি কোৱা হৈছে। কালভৈৰৱৰ ওপৰত ব্ৰহ্মহত্যা-দোষ কিয় লাগিল—এই প্ৰশ্নত সূতে ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণুৰ মাজত জগত্কৰ্তৃত্বক লৈ হোৱা পূৰ্বৰ বিবাদ বৰ্ণনা কৰে। বেদে মধ্যস্থ হৈ দুয়োৰো ওপৰত থকা পৰম প্ৰভুৰ কথা প্ৰতিপাদন কৰে, আৰু প্ৰণৱ (ওঁ) শিৱৰ পৰাত্পৰতা তথা গুণ-ব্যৱস্থা ব্যাখ্যা কৰে—ৰজোগুণে ব্ৰহ্মা সৃষ্টি কৰে, সত্ত্বগুণে বিষ্ণু পালন কৰে, তমোগুণে ৰুদ্ৰ সংহাৰ কৰে। মোহগ্ৰস্ত ব্ৰহ্মাই অগ্নিময় পঞ্চম শিৰ প্ৰকাশ কৰিলে, শিৱৰ আজ্ঞাত কালভৈৰৱে সেই শিৰ ছেদন কৰে; ফলত ব্ৰহ্মহত্যাৰ অশৌচ ব্যক্তৰূপে ভৈৰৱক অনুসৰণ কৰে। শুদ্ধিৰ বাবে শিৱে পথ নিৰ্দেশ কৰে—কপালপাত্ৰ ধৰি ভিক্ষুৰ দৰে ভ্ৰমণ, বাৰাণসীত প্ৰৱেশ কৰি দোষ হ্ৰাস, আৰু শেষত দক্ষিণ সাগৰৰ কাষত গন্ধমাদনৰ নিকট শিৱতীৰ্থত স্নান কৰি অৱশিষ্ট দোষ নাশ। স্নানৰ পাছত শিৱে সম্পূৰ্ণ শুদ্ধি ঘোষণা কৰি কাশীত কপাল স্থাপন কৰিবলৈ ভৈৰৱক আদেশ দিয়ে; তাতে কপালতীৰ্থৰ উৎপত্তি হয়। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই মাহাত্ম্য পাঠ-শ্ৰৱণে দুঃখনিবাৰণ আৰু মহাদোষক্ষয় হয় বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 25
Śaṅkhatīrtha Māhātmya (शंखतीर्थमाहात्म्य) — Purification from Kṛtaghnatā (Ingratitude)
সূতে শঙ্খতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। গন্ধমাদন পৰ্বতত অৱস্থিত এই তীৰ্থত স্নান কৰিলে কঠোৰ পাপো নাশ হয়; বিশেষকৈ কৃতঘ্নতা—মাতৃ, পিতৃ আৰু গুৰুৰ প্ৰতি কৰা অপচাৰ, উপকাৰভংগ আৰু অকৃতজ্ঞতা—জনিত দোষ শুদ্ধ হয় বুলি কোৱা হৈছে। ইয়াত এটা ইতিহাস আহে। বৎসনাভ ঋষিয়ে দীৰ্ঘকাল দেহ অচল ৰাখি তপস্যা কৰি কৰি শেষত বাল্মীকে ঢাকি পেলায়। তেতিয়া অঞ্চলত সাত দিন ধৰি নিৰন্তৰ ভয়ংকৰ ধুমুহা-বৃষ্টি হয়। ধৰ্মদেৱে তেওঁৰ স্থৈৰ্য দেখি কৰুণাবশত মহিষৰূপ ধৰি সাত দিন বৃষ্টিৰ পৰা আড়াল দি তেওঁক ৰক্ষা কৰে। বৃষ্টি থমাৰ পাছত বৎসনাভে মহিষক দেখি তাৰ ধৰ্মসদৃশ আচৰণ চিন্তা কৰি পুনৰ তপস্যালৈ ঘূৰে; কিন্তু মন অস্থিৰ হয়। ৰক্ষকক যথোচিত সন্মান নকৰাটো কৃতঘ্নতা বুলি বুজি প্ৰায়শ্চিত্তৰূপে আত্মনাশৰ কথা ভাবি উঠে। তেতিয়া ধৰ্ম স্বৰূপে প্ৰকাশ পাই তেওঁক ৰোধ কৰে আৰু অহিংস উপায় দেখুৱায়—শঙ্খতীৰ্থত স্নান। স্নানত বৎসনাভৰ মনঃশুদ্ধি হয় আৰু ব্ৰহ্মভাব লাভ কৰে; শেষত তীৰ্থৰ প্ৰভাৱ আৰু এই অধ্যায়ৰ শ্ৰৱণ-পাঠে মোক্ষোন্মুখ ফল দিয়া ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 26
Tīrthatraya-Āvāhana and Jñāna-Upadeśa (यमुनागङ्गागयातीर्थत्रयप्रादुर्भावः)
এই অধ্যায়ত সূত মুনিয়ে তীৰ্থযাত্ৰাৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰে—শঙ্খতীৰ্থত বিধি সম্পন্ন কৰাৰ পাছত যমুনা, গঙ্গা আৰু গয়া—এই তিনিখন প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থ সেৱনীয়। এই তীৰ্থসমূহ লোকপ্ৰসিদ্ধ, বিঘ্ননাশক আৰু দুঃখশমক; বিশেষকৈ অজ্ঞান নাশ কৰি জ্ঞান দানকাৰী বুলি কীৰ্তিত। ঋষিসকলে সোধে—গন্ধমাদনত এই তিন তীৰ্থ কেনেকৈ প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল আৰু স্নানৰ দ্বাৰা ৰজা জানশ্ৰুতি কেনেকৈ জ্ঞান লাভ কৰিলে। সূতে ৰৈক্ব (সায়ুগ্বাঙ নামেও খ্যাত) তপস্বীৰ চৰিত্ৰ কয়। জন্মগত শাৰীৰিক অক্ষমতা থাকিলেও তেওঁ মহাতপস্বী; ভ্ৰমণ কৰিব নোৱাৰি মন্ত্র আৰু ধ্যানৰ দ্বাৰা তীৰ্থত্রয় আহ্বান কৰাৰ সংকল্প কৰে। তেতিয়া পাতালৰ পৰা যমুনা, জাহ্নৱী গঙ্গা আৰু গয়া মানৱৰূপে প্ৰকাশ পায় আৰু য’ত উদ্ভৱ হ’ল তাতেই স্থিতি ল’বলৈ অনুৰোধ মানি লয়। সেই স্থানসমূহ যমুনাতীৰ্থ, গঙ্গাতীৰ্থ আৰু গয়াতীৰ্থ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়; তাত স্নান কৰিলে অজ্ঞান দূৰ হৈ জ্ঞানোদয় হয় বুলি ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে। পাছত অতিথিসেৱা আৰু দানধৰ্মত প্ৰসিদ্ধ ৰজা জানশ্ৰুতিৰ প্ৰসংগ আহে। হাঁসৰূপে সংলাপ কৰা দিৱ্য ঋষিসকলে ৰৈক্বৰ ব্ৰহ্মজ্ঞান ৰজাৰ পুণ্যতকৈও শ্ৰেষ্ঠ বুলি সূচায়। বিচলিত ৰজাই ৰৈক্বক বিচাৰি ধন-সম্পদ আগবঢ়াই উপদেশ বিচাৰে; কিন্তু ৰৈক্ব দ্ৰব্য-মূল্যায়ন অস্বীকাৰ কৰে। অধ্যায়ৰ সিদ্ধান্ত—সংসাৰ আৰু পুণ্য-পাপ দুয়োটাৰ প্ৰতি বৈৰাগ্যেই অদ্বৈত জ্ঞানৰ পূৰ্বসাধন; সেই জ্ঞানেই অজ্ঞানক নিৰ্ণায়কভাৱে নাশ কৰি ব্ৰহ্মভাবলৈ আগুৱাই নিয়ে।
Adhyaya 27
Kotitīrtha-māhātmya and Pilgrimage Ethics (कोटितीर्थमाहात्म्य तथा तीर्थयात्रानैतिकता)
এই অধ্যায়ত সূতে ঋষিসকলক তীৰ্থযাত্ৰাৰ ক্ৰম আৰু পথ-ধৰ্ম বৰ্ণনা কৰে। যমুনা, গঙ্গা আৰু গয়াত বিধিপূৰ্বক স্নান কৰি তীৰ্থযাত্ৰীক অতি পুণ্যদায়ক কোটিতীৰ্থলৈ যাবলৈ কোৱা হৈছে। কোটিতীৰ্থ সৰ্বপ্ৰসিদ্ধ, শ্ৰীদায়ক, শুদ্ধিকৰ, পাপনাশক; দুষ্ট স্বপ্ন আৰু মহাবিঘ্ন নিবারণকাৰী বুলিও প্ৰশংসিত। নামকৰণৰ কাহিনী—ৰাৱণবধৰ পাছত শ্ৰীৰামে ব্ৰহ্মহত্যাদোষমুক্তিৰ বাবে গন্ধমাদন পৰ্ব্বতত ‘ৰামনাথ’ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। অভিষেকৰ বাবে জল নাপাই ধনুৰ ‘কোটী’ৰে ভূমি ভেদ কৰি জাহ্নৱী (গঙ্গা)ক স্মৰণ কৰোঁতেই গঙ্গা প্ৰাদুৰ্ভাৱ হয়; সেয়ে সেই স্থান কোটিতীৰ্থ নামে পৰিচিত। ইয়াৰ স্নানে বহু জন্মৰ সঞ্চিত পাপো গলি যায়; আন তীৰ্থস্নানে কেতিয়াবা গভীৰ দুষ্কৃত নাশ নকৰিবও পাৰে—এইদৰে কোটিতীৰ্থক চূড়ান্ত শুদ্ধিকৰ বুলি কোৱা হৈছে। ঋষিসকলে সোধে—যদি কোটিতীৰ্থেই যথেষ্ট, তেন্তে আন তীৰ্থত স্নান কিয়? সূতে কয়—পথত পোৱা তীৰ্থ/মন্দিৰ উপেক্ষা কৰি আগবাঢ়ি যোৱা ‘তীৰ্থাতিক্ৰম-দোষ’; সেয়ে মধ্যৱৰ্তী স্নান কৰ্তব্য, আৰু শেষত কোটিতীৰ্থে অৱশিষ্ট দোষ নাশ কৰে। উদাহৰণত শ্ৰীৰাম ব্ৰহ্মহত্যাদোষৰ পৰা মুক্ত হৈ অযোধ্যালৈ উভতি যায়। শ্ৰীকৃষ্ণও নাৰদৰ উপদেশত লোকশিক্ষাৰ্থে, কংসবধ-সম্পৰ্কীয় সমাজত কোৱা দোষ শমাবলৈ কোটিতীৰ্থত স্নান কৰি মথুৰালৈ ঘূৰে। ফলশ্ৰুতিত এই অধ্যায় শ্ৰৱণ-পাঠে ব্ৰহ্মহত্যা আদি পাপমোচন হয় বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 28
साध्यामृततीर्थमाहात्म्यं तथा पुरूरवोर्वशी-वियोगशापमोक्षणम् (The Glory of Sādhyāmṛta Tīrtha and the Curse-Release of Purūravas and Urvaśī)
এই অধ্যায়ত সূতে প্ৰথমে কোটিতীৰ্থৰ বৰ্ণনা কৰি গন্ধমাদন পৰ্বতত অৱস্থিত মহাতীৰ্থ ‘সাধ্যামৃত’ৰ মাহাত্ম্য প্ৰকাশ কৰে। তাত স্নান তপস্যা, ব্ৰহ্মচৰ্য, যজ্ঞ আৰু দানতকৈও শ্ৰেষ্ঠ বুলি কোৱা হৈছে; সেই জলৰ স্পৰ্শমাত্ৰতেই দেহগত পাপ ক্ষণতে নাশ হয়। প্ৰায়শ্চিত্তভাৱে স্নান কৰা লোক বিষ্ণুলোকত সন্মানিত হয় আৰু ভাৰকর্মবন্ধিত লোকেও ভয়ংকৰ নৰকৰ পৰা ৰক্ষা পায়—এনে ফলশ্ৰুতি উল্লেখ আছে। তাৰ পাছত দৃষ্টান্তস্বৰূপে ৰজা পুরূৰবা আৰু অপ্সৰা উৰ্বশীৰ কাহিনী আহে। কিছুমান নিয়মেৰে তেওঁলোকৰ মিলন—নগ্নদৰ্শন নহ’ব, উচ্ছিষ্ট ভোজন নহ’ব, আৰু দুটা মেষশিশুৰ ৰক্ষা কৰিব লাগিব। গন্ধৰ্বসকলে কৌশলে মেষশিশু হৰণ কৰিলে পুরূৰবা ৰক্ষাৰ বাবে দৌৰে; বিজুলীৰ পোহৰত তেওঁ নগ্ন অৱস্থাত প্ৰকাশ পায় আৰু উৰ্বশী বিচ্ছিন্ন হৈ গুচি যায়। পাছত ইন্দ্ৰসভাত উৰ্বশীৰ নৃত্যৰ সময়ত দুয়ো হাঁহিলে তুম্বুৰুৱে তৎক্ষণাৎ বিচ্ছেদৰ শাপ দিয়ে। পুরূৰবাই ইন্দ্ৰৰ শৰণ ল’লে ইন্দ্ৰে দেব-সিদ্ধ-যোগী-মুনিসেৱিত, ভুক্তি-মুক্তিদায়ক আৰু শাপনাশক ‘সাধ্যামৃত’ তীৰ্থযাত্ৰা উপদেশ দিয়ে। তাত স্নান কৰি শাপমুক্ত হৈ উৰ্বশীৰ সৈতে পুনৰ মিলিত হয় আৰু অমৰাৱতীলৈ উভতি যায়। শেষত—কাম্যস্নানে ইষ্টসিদ্ধি আৰু স্বৰ্গ, নিষ্কাম স্নানে মোক্ষ; আৰু এই অধ্যায়ৰ পাঠ বা শ্ৰৱণে বৈকুণ্ঠগতি লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 29
Sarvatīrtha-Māhātmya (मानसतीर्थ / सर्वतीर्थ माहात्म्य) — The Glory of the ‘All-Tīrthas’ Bath
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে সূতে কয়—নিয়মশীল তীৰ্থযাত্ৰী প্ৰথমে এক মুক্তিদায়ক তীৰ্থত স্নান কৰি তাৰ পিছত ‘সৰ্বতীৰ্থ’ নামৰ পৰম পুণ্যস্থানলৈ যাব। তাত স্নান কৰিলে মহাপাপো নাশ হয়; স্নানকাৰীৰ সন্মুখত পাপ যেন কঁপে বুলি বৰ্ণনা আছে। দীঘল বৈদিক পাঠ, মহাযজ্ঞ, দেবপূজা, পবিত্ৰ তিথিত উপবাস আৰু মন্ত্রজপে যি ফল মেলে, সেয়া ইয়াত এক নিমজ্জনতেই লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। ঋষিসকলে সোধে—এই স্থান ‘সৰ্বতীৰ্থ’ নাম কেনেকৈ পালে? সূতে ভৃগুবংশীয় তপস্বী সুচৰিতাৰ কাহিনী কয়—তেওঁ অন্ধ, বৃদ্ধ আৰু সৰ্বদেশ তীৰ্থযাত্ৰা কৰিবলৈ অক্ষম আছিল। সেয়ে দক্ষিণ সমুদ্ৰৰ ওচৰৰ গন্ধমাদন পৰ্বতত শিৱক লক্ষ্য কৰি ঘোৰ তপস্যা কৰিলে—ত্রিকাল পূজা, অতিথিসত্কাৰ, ঋতুতপ, ভস্মধাৰণ, ৰুদ্ৰাক্ষধাৰণ আৰু দীঘল সংযম। শিৱ প্ৰসন্ন হৈ প্ৰত্যক্ষ হৈ তেওঁক দৃষ্টি দান কৰিলে আৰু বৰ মাগিবলৈ ক’লে। সুচৰিতাই যাত্ৰা নকৰাকৈ সকলো তীৰ্থস্নানৰ ফল বিচাৰিলে। শিৱে ক’লে—ৰামসেতুৰে পবিত্ৰ সেই স্থানতেই সকলো তীৰ্থক আহ্বান কৰিম; সেয়ে ই ‘সৰ্বতীৰ্থ’ আৰু ‘মানস তীৰ্থ’ নামে খ্যাত হৈ ভোগ-মোক্ষ দুয়ো দিব। সুচৰিতাই স্নান কৰোঁতেই যৌৱন লাভ কৰিলে; তাতে বাস কৰি শিৱস্মৰণসহ নিত্য স্নান কৰিবলৈ আৰু দূৰ তীৰ্থযাত্ৰা ত্যাগ কৰিবলৈ উপদেশ পালে। শেষত তেওঁ শিৱপ্ৰাপ্ত হ’ল; এই কাহিনী পঢ়া বা শুনাত পাপক্ষয় হয় বুলি ফলশ্ৰুতি আছে।
Adhyaya 30
धनुष्कोटि-तीर्थमाहात्म्य (Dhanuskoṭi Tīrtha-Māhātmya)
এই অধ্যায়ত সূত মুনিয়ে নৈমিষাৰণ্যৰ ঋষিসকলক ধনুষ্কোটী তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। বিধিনিয়মে তাত স্নান কৰা, আৰু তীৰ্থটোৰ স্মৰণ, কীৰ্তন, কথন/শ্ৰৱণ, স্তৱ—এই সকলোয়ে মহাপাপ পৰ্যন্ত শোধন কৰে বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত অঠাইশটা নৰকৰ তালিকা দিয়া হয় আৰু ঘোষণা কৰা হয় যে ধনুষ্কোটীত স্নান কৰা বা ভক্তিভাৱে গুণগান কৰা লোক সেই দণ্ডস্থানসমূহলৈ নাযায়। চুৰি, বিশ্বাসঘাত, হিংসা, বেদবিৰোধী আচাৰ, কামদোষ, অধিকাৰৰ দুৰ্ব্যৱহাৰ, যজ্ঞবিধি ভংগ আদি পাপকর্মৰ সৈতে সংশ্লিষ্ট নৰকসমূহ উদাহৰণসহ উল্লেখ কৰি পুনঃপুনঃ কোৱা হৈছে যে ধনুষ্কোটী-স্নানে পতন ৰোধ কৰে। পাছত ফলশ্ৰুতিত ধনুষ্কোটীত অৱগাহনক মহাদান-মহাযজ্ঞ, অশ্বমেধ আদি যাগৰ সমতুল্য পুণ্যদায়ক বুলি কোৱা হৈছে; আত্মজ্ঞান আৰু চতুৰ্বিধ মুক্তিভাৱ লাভ হয় বুলিও উল্লেখ আছে। শেষত নামকৰণৰ কাহিনী—ৰাৱণবধৰ পিছত বিভীষণ স্থাপিত হোৱাৰ পাছত সেতুৰ বিষয়ে তেওঁ শ্ৰীৰামক প্ৰাৰ্থনা কৰে; শ্ৰীৰামৰ ধনুক-সম্পৰ্কীয় চিহ্ন/কৰ্মৰ দ্বাৰা স্থানটি পবিত্ৰ হৈ ‘ধনুষ্কোটী’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। সেতুক্ষেত্ৰৰ অন্যান্য দিব্য স্থানৰ সৈতে ইয়াৰ মহিমা স্থাপন কৰি, সৰ্বপাপহৰ আৰু ভুক্তি-মুক্তিদায়ক তীৰ্থ বুলি অধ্যায়টি সমাপ্ত হয়।
Adhyaya 31
Aśvatthāmā’s Night Assault (Suptamāraṇa) and Prescribed Expiation (Prāyaścitta)
এই অধ্যায়টো প্ৰশ্নোত্তৰধর্মী ধৰ্মতত্ত্বৰ আলোচনা। ঋষিসকলে সোধে—অশ্বত্থামাই কেনেকৈ সুপ্তমাৰণ (শুই থকা লোকৰ বধ) কৰিলে আৰু সেই পাপৰ পৰা কেনেকৈ মুক্ত হ’ল; ধনুৰ আগভাগ-সমান পৰিমাপৰ তীৰ্থস্নানে শুদ্ধিৰ প্ৰসংগো উত্থাপিত হয়। দুৰ্যোধনৰ পতনৰ পাছত অশ্বত্থামা, কৃপ আৰু কৃতবর্মা জলসন্নিহিত অৰণ্যলৈ আঁতৰি যায়। তাত এটা শিকারী পক্ষীয়ে শুই থকা কাকবোৰক হত্যা কৰা দেখি অশ্বত্থামাই ইয়াক ৰাতিৰ আক্রমণৰ কৌশল বুলি ধৰে। কৃপৰ নৈতিক আপত্তি থাকিলেও সি মহাদেৱক আৰাধনা কৰি শুদ্ধ খড়্গ লাভ কৰে আৰু শুই থকা শিবিৰত প্ৰৱেশ কৰি ধৃষ্টদ্যুম্ন আদি লোকক বধ কৰে; দুৱাৰত কৃপ আৰু কৃতবর্মাই প্ৰহৰা দিয়ে। পাছত তপস্বীসকলে তাক ঘোৰ দোষৰ অপৰাধী বুলি নিন্দা কৰে। প্ৰায়শ্চিত্তৰ বাবে সি ব্যাসৰ শৰণ ল’লে, সুপ্তমাৰণ-দোষশুদ্ধিৰ উদ্দেশ্যে এক মাহ ধৰি নিৰন্তৰ স্নানব্ৰত পালন কৰিবলৈ ব্যাসে বিধান দিয়ে। শেষত ফলশ্ৰুতি—শ্ৰদ্ধাৰে পাঠ বা শ্ৰৱণ কৰিলে পাপ নাশ হয় আৰু শিৱলোকত মান লাভ হয়।
Adhyaya 32
धनुष्कोटि-माहात्म्य (Dhanuṣkoṭi Māhātmya: The Glory of Dhanuṣkoṭi)
সূত নৈমিষাৰণ্যৰ ঋষিসকলক ধনুষ্কোটী তীৰ্থৰ বৈভৱ বৰ্ণনা কৰে। সোমবংশীয় ৰজা নন্দে ৰাজ্য পুত্ৰ ধৰ্মগুপ্তক সঁপাই তপোবনত প্ৰৱেশ কৰে। ধৰ্মগুপ্তে ধৰ্মমতে শাসন কৰি বহু যজ্ঞ কৰে, ব্ৰাহ্মণসকলক পোষণ কৰে; ফলত সমাজত শৃঙ্খলা আৰু শান্তি স্থিৰ থাকে। এদিন ভয়ংকৰ অৰণ্যত শিকাৰ কৰি থাকোঁতে ৰাতি পৰে। ৰজাই সন্ধ্যাবিধি পালন কৰি গায়ত্ৰী জপ কৰে। একে গছত সিংহে খেদি অনা এটা ভালুক (ঋক্ষ) উঠি আহে আৰু ৰাতিভৰ পৰস্পৰ ৰক্ষাৰ ধৰ্ম-সন্ধি প্ৰস্তাৱ কৰে। ভালুক শুই পৰোঁতে সিংহে ৰজাক বিশ্বাসঘাত কৰিবলৈ উচটাই; ভালুকে জাগি কৈ উঠে—‘বিশ্বাসঘাত’ আটাইতকৈ গম্ভীৰ পাপ। পাছত সিংহৰ কথাত পৰি ৰজাই শুই থকা ভালুকক তললৈ পেলাই দিয়ে; সি পুণ্যবলে বাচি যায় আৰু নিজকে ভৃগুবংশীয় ঋষি ধ্যানকাষ্ঠ ভালুক-ৰূপে প্ৰকাশ কৰি, নিৰ্দোষ শয়িতক আঘাত কৰাৰ বাবে ৰজাক উন্মাদনাৰ শাপ দিয়ে। তাৰ পাছত সিংহো যক্ষ বুলি প্ৰকাশ পায়—কুবেৰাৰ সচিব ভদ্ৰনাম, গৌতমৰ শাপত সিংহ হৈছিল; ধ্যানকাষ্ঠৰ সৈতে সংলাপত সি শাপমুক্ত হৈ যক্ষ-ৰূপ ঘূৰি পায়। উন্মত্ত ধৰ্মগুপ্তক মন্ত্ৰীসকলে নন্দৰ ওচৰলৈ লৈ যায়; নন্দে ঋষি জৈমিনিৰ উপদেশ লয়। জৈমিনিয়ে সেতুৰ ওচৰত দক্ষিণ সমুদ্ৰতীৰৰ ধনুষ্কোটীত স্নান আৰু ৰামনাথ (শিৱ) পূজা কৰিবলৈ কয়—ই তীৰ্থ মহাদোষো শোধন কৰে। নন্দে তাত নিয়মে স্নান-আৰাধনা কৰোৱাত ধৰ্মগুপ্তৰ উন্মাদনা তৎক্ষণাৎ নাশ হয়; সি দান-ভূমিদান কৰি পুনৰ ধৰ্মে ৰাজ্য শাসন কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই কাহিনী শুনিলেও পৱিত্ৰতা লাভ হয়, আৰু স্নানৰ আগতে “ধনুষ্কোটী” তিনিবাৰ উচ্চাৰণ কৰিলে মহৎ ফল পোৱা যায়।
Adhyaya 33
धनुष्कोटि-माहात्म्यं (Dhanuṣkoṭi Māhātmya) — Expiation through the Dhanuṣkoṭi Tīrtha
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলৰ প্ৰশ্নত প্ৰেৰিত সূতে সেতু-প্ৰদেশস্থিত ধনুষ্কোটী তীৰ্থৰ গূঢ় আৰু অদ্ভুত বৈভৱ বৰ্ণনা কৰে। শ্ৰৌতকর্মত নিপুণ ৰৈভ্যৰ পুত্ৰ অৰ্বাৱসু আৰু পৰাৱসু ৰজা বৃহদ্দ্যুম্নৰ দীঘল সত্ত্ৰযজ্ঞত নিৰ্দোষ বিধিৰে সহায় কৰে। কিন্তু পৰাৱসু ৰাতি বনপথে উভতি আহোঁতে হৰিণ-ভ্ৰমত পিতাক বধ কৰি পেলায়; ফলত ব্ৰহ্মহত্যাসদৃশ মহাপাতকৰ ভয়ংকৰ দোষ উদ্ভৱ হয়। প্ৰায়শ্চিত্তৰ বাবে দুয়ো ভায়ে দায়িত্ব ভাগ কৰে—যজ্ঞকর্ম অব্যাহত ৰাখিবলৈ জ্যেষ্ঠ পৰাৱসু যজ্ঞত থাকে, আৰু কনিষ্ঠ অৰ্বাৱসু তাৰ সলনি দীঘল ব্ৰত গ্ৰহণ কৰে। তথাপি সমাজ আৰু ৰাজসভাৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত নিৰ্দোষ অৰ্বাৱসু বহিষ্কৃত হয়; সি কঠোৰ তপস্যা কৰি দেৱদৰ্শন লাভ কৰে। দেৱসকলে কয় যে সেতু-প্ৰদেশৰ ধনুষ্কোটীত স্নানেই বিশেষ পৰিহাৰ—ই পঞ্চমহাপাতকসহ গুৰু দোষ নাশ কৰে আৰু লোককল্যাণ তথা মোক্ষফল দিয়ে। পৰাৱসু নিয়ত সংকল্পে তাত স্নান কৰোঁতে আকাশবাণীয়ে দোষক্ষয় ঘোষণা কৰে; তাৰ পিছত মিলন আৰু শান্তি স্থাপিত হয়। ফলশ্ৰুতিত অধ্যায়-পাঠ/শ্ৰৱণ আৰু ধনুষ্কোটী-স্নানে ঘোৰ দুখ-দোষ শমনৰ কথা কোৱা হৈছে।
Adhyaya 34
धनुष्कोटिप्रशंसनम् (Praise of Rāma-dhanus-koṭi) — Sṛgāla–Vānara Saṃvāda and the Expiatory Bath
এই অধ্যায়ত সূতে ‘ইতিহাস’ ৰূপে দক্ষিণ সাগৰত অৱস্থিত শ্ৰী ৰাম-ধনুষ্কোটী তীৰ্থৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে। শ্মশানভূমিত জাতিস্মৰ দুটা প্ৰাণী—শৃগাল আৰু বানৰ—দেখা যায়; তেওঁলোক পূৰ্বজন্মত মানুহ বন্ধু আছিল। বানৰে শৃগালৰ হীন আহাৰ আৰু দীন অৱস্থাৰ কাৰণ সোধে। শৃগালে কয়—পূৰ্বজন্মত সি বেদশর্মা নামৰ বিদ্বান ব্ৰাহ্মণ আছিল, কিন্তু ব্ৰাহ্মণক প্ৰতিশ্ৰুতি দি দান নকৰাৰ বাবে ‘প্ৰতিশ্ৰুত্য-অপ্ৰদান’ দোষত পুণ্য নষ্ট হৈ শৃগালযোনি লাভ কৰিলে; প্ৰতিশ্ৰুতি ভংগৰ ভয়ংকৰ ফল ইয়াত দৃঢ়ভাৱে কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত শৃগালে বানৰৰ কাৰণ সোধে। বানৰে স্বীকাৰ কৰে—পূৰ্বজন্মত সি বেদনাথ নামৰ ব্ৰাহ্মণ আছিল আৰু ব্ৰাহ্মণৰ ঘৰৰ পৰা শাক-পাচলি চুৰি কৰিছিল। গ্ৰন্থত ‘ব্ৰহ্মস্ব-হৰণ’ (ব্ৰাহ্মণৰ সম্পত্তি চুৰি) অতি ঘোৰ পাপ বুলি কৈ নৰকভোগৰ পাছত পশুযোনি লাভ হয় বুলি বুজাই দিয়া হৈছে। মুক্তিৰ আশাৰে দুয়ো ভস্মলিপ্ত, ত্ৰিপুণ্ড্ৰধাৰী, ৰুদ্ৰাক্ষধাৰী সিদ্ধ সিন্ধুদ্বীপ মুনিৰ শৰণ লয়। মুনিয়ে তেওঁলোকৰ পূৰ্বপৰিচয় নিশ্চিত কৰি দক্ষিণ সাগৰত শ্ৰী ৰাম-ধনুষ্কোটীত স্নানক প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু শুদ্ধিৰ উপায় বুলি উপদেশ দিয়ে। তীৰ্থৰ প্ৰভাৱ প্ৰমাণ কৰিবলৈ তেওঁ যজ্ঞদেৱৰ পুত্ৰ সুমতিৰ কাহিনী কয়—কুসঙ্গত পৰি চুৰি, মদ্যপান আদি দোষত লিপ্ত হৈ ব্ৰহ্মহত্যা পৰ্যন্ত কৰে; ব্ৰহ্মহত্যা-ৰূপিণী শক্তিয়ে তাক পিছু লয়। শেষত দুর্বাসা ঋষিয়ে ঘোষণা কৰে যে শ্ৰী ৰাম-ধনুষ্কোটী স্নান কৰিলে মহাপাপৰ পৰাও শীঘ্ৰ মুক্তি লাভ হয়। এইদৰে অধ্যায়টোৱে প্ৰতিশ্ৰুতি পালন, অচৌৰ্য, ঋষিবাক্যৰ প্ৰামাণ্য আৰু তীৰ্থস্নান-প্ৰায়শ্চিত্ত একেলগে উপদেশ কৰে।
Adhyaya 35
धनुष्कोटिस्नानमाहात्म्यं — The Māhātmya of Bathing at Dhanuṣkoṭi
এই অধ্যায়ত তীৰ্থাচৰণৰ দ্বাৰা প্ৰায়শ্চিত্তৰ তাত্ত্বিক আলোচনা বহু-স্বৰৰ ধৰ্মসংবাদৰূপে প্ৰকাশ পাইছে। যজ্ঞদেৱে দুৰ্ব্বাসাক সোধে—দুৰ্বিনীত নামৰ এজন ব্ৰাহ্মণে মোহ আৰু কামবশত মাতৃসীমা লংঘন কৰি মহাপাপ কৰিলে; সি কেনেকৈ শুদ্ধ হ’ল? দুৰ্ব্বাসাই তাৰ পুৰ্বকথা কয়—পাণ্ড্যদেশীয় সেই ব্ৰাহ্মণ দুৰ্ভিক্ষত গোকৰ্ণলৈ গ’ল, পতন ঘটিল; পাছত গভীৰ অনুতাপে ঋষিসকলৰ শৰণ ল’লে। কিছুমানে ত্যাগ কৰিলেও ব্যাসে কৰুণাৰে পথ দেখালে। ব্যাসে দেশ-কালনির্দিষ্ট বিধান দিলে—মাতৃসহ ৰামসেতু/ধনুষ্কোটিলৈ গৈ, মাঘমাহত সূৰ্য মকৰস্থ থাকোঁতে সংযম পালন, অহিংসা আৰু বৈৰত্যাগ, এক মাহ ধৰি নিৰন্তৰ স্নান আৰু উপবাস। ইয়াৰ ফলত পুত্ৰ আৰু মাতৃ দুয়োৰে পাপক্ষয় হৈ শুদ্ধি সম্পন্ন হয়। তাৰ পিছত গৃহস্থধৰ্মত পুনঃপ্ৰৱেশৰ বাবে ব্যাসৰ নীতিশিক্ষা—অহিংসা, সন্ধ্যা-নিত্যকৰ্ম, ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহ, অতিথি-গুৰু-বৃদ্ধসন্মান, শাস্ত্ৰ অধ্যয়ন, শিৱ-বিষ্ণুভক্তি, মন্ত্রজপ, দান আৰু শৌচাচাৰ। আৰু এটা প্ৰসঙ্গত সিন্ধুদ্বীপে কয়—যজ্ঞদেৱে নিজৰ পুত্ৰক ব্ৰহ্মহত্যা আদি পাপমোচনৰ বাবে ধনুষ্কোটিলৈ আনিলে; তাত অশৰীৰী বাণীয়ে মুক্তি নিশ্চিত কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই অধ্যায় শ্ৰৱণ বা পাঠ কৰিলেও ধনুষ্কোটিস্নানৰ ফল লাভ হয় আৰু যোগীসমাজৰো দুষ্প্ৰাপ্য মোক্ষসদৃশ অৱস্থা শীঘ্ৰে প্ৰাপ্ত হয়।
Adhyaya 36
धनुष्कोटि-माहात्म्यम् (Dhanushkoti Māhātmya: Bathing Merit and Mahālaya Śrāddha)
এই অধ্যায়ত সূত আৰু ঋষিসকলৰ সংলাপৰ জৰিয়তে ধৰ্মোপদেশ দিয়া হৈছে। ‘দুৰাচাৰ’ নামৰ এজন ব্ৰাহ্মণৰ দৃষ্টান্তে ‘সঙ্গ-ধৰ্ম’ বুজাইছে—মহাপাতকীৰ দীঘলীয়া সান্নিধ্যত ব্ৰাহ্মণ্য-পুণ্য আৰু মৰ্যাদা ক্ৰমে ক্ষয় হয়; একেলগে বাস, ভোজন আৰু শয়নৰ ফলত পাপৰ সমতা পৰ্যন্ত ঘটে। তাৰ পাছত ধনুষ্কোটী তীৰ্থৰ শক্তি বৰ্ণিত—শ্ৰীৰামচন্দ্ৰৰ ধনুৰ সৈতে সম্পৰ্কিত এই তীৰ্থক মহাপাতক-নাশিনী বুলি কোৱা হৈছে। তাত স্নান কৰিলে তৎক্ষণাৎ পাপমোচন হয় আৰু বেতালৰ জোৰজবৰদস্তি আৱেশ/ধৰণো আঁতৰি যায়—এই কথা কাহিনীৰে প্ৰকাশ পায়। পিছলৈ ভাদ্ৰপদ কৃষ্ণপক্ষত মহালয় শ্ৰাদ্ধৰ কালবিধান, তিথি-ভেদে ফল, আৰু অৱহেলাৰ দোষ উল্লেখ কৰা হৈছে। সামৰ্থ্য অনুসাৰে বেদজ্ঞ, সদাচাৰী ব্ৰাহ্মণক ভোজন দান কৰাটো মুখ্য বুলি জোৰ দিয়া হৈছে। শেষত ধনুষ্কোটীৰ মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ/জ্ঞান পাপনাশক আৰু মুক্তিত সহায়ক—এনে ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 37
Kṣīrakuṇḍa–Kṣīrasaras Māhātmya (Origin and Merit of the Milk-Tīrtha)
অধ্যায় ৩৭ত সমবেত ঋষিসকলে সূতক সুধে—চক্রতীৰ্থৰ ওচৰত আগতে উল্লেখিত ক্ষীৰকুণ্ডৰ উৎপত্তি আৰু মহিমা কি। সূতে কয় যে এই তীৰ্থ দক্ষিণ সমুদ্ৰতীৰৰ ফুল্লগ্ৰামত অৱস্থিত; ৰামৰ সেতু-কাৰ্যৰ সৈতে সম্পৰ্কিত হোৱাৰ বাবে ই অতি পবিত্ৰ। ইয়াৰ দৰ্শন, স্পৰ্শ, ধ্যান আৰু স্তুতি-পাঠে পাপ নাশ হৈ মোক্ষ লাভ হয়। তাৰ পাছত মুদ্গল ঋষিৰ কাহিনী। তেওঁ নাৰায়ণক প্ৰসন্ন কৰিবলৈ বেদবিধি অনুসাৰে যজ্ঞ কৰে; বিষ্ণু প্ৰত্যক্ষ হৈ হবি গ্ৰহণ কৰি বৰ দান কৰে। মুদ্গলে প্ৰথমে নিষ্কপট, অচল ভক্তি বিচাৰে; লগতে সম্পদ নথকাৰ সত্ত্বেও দিনে দুবাৰ পয়োহোম কৰিবলৈ সক্ষমতা প্ৰাৰ্থনা কৰে। বিষ্ণুৱে বিশ্বকৰ্মাক মাতি এটা মনোৰম সৰোবৰ নিৰ্মাণ কৰায় আৰু সুৰভীক প্ৰতিদিনে তাক দুধেৰে পূৰ্ণ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। তেতিয়া তীৰ্থ ‘ক্ষীৰসৰস’ নামে খ্যাত হয়; ইয়াত স্নান কৰিলে মহাপাপ নাশ হয় আৰু মুদ্গলৰ জীৱনান্তে মুক্তি লাভ হয় বুলি ঘোষণা কৰে। শেষত কদ্ৰূ-সম্পৰ্কিত কাৰণকথা আৰু ফলশ্ৰুতি—এই অধ্যায় পাঠ বা শ্ৰৱণ কৰিলে ক্ষীৰকুণ্ড-স্নানৰ ফল পোৱা যায়।
Adhyaya 38
Kadrū–Vinatā Saṃvāda, Garuḍa-Amṛtāharaṇa, and Kṣīra-kuṇḍa Praśaṃsā (कद्रू-विनता संवादः, गरुडामृताहरणम्, क्षीरकुण्डप्रशंसा)
ঋষিসকলে সূতক সুধিলে—কদ্ৰূ কেনেকৈ ক্ষীৰ-কুণ্ডত নিমজ্জনৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হ’ল আৰু বিনতা কোন ছলপূৰ্ণ বাজীৰ বাবে দাসী হ’ল। সূতে কৃতযুগৰ কাহিনী কয়—কশ্যপৰ দুই পত্নী কদ্ৰূ আৰু বিনতা; বিনতাৰ পৰা অৰুণ আৰু গৰুড় জন্মে, কদ্ৰূৰ পৰা বাসুকি-প্ৰমুখ বহু নাগ জন্মে। উচ্ছৈঃশ্ৰৱস অশ্ব দেখি লেজৰ ৰঙক লৈ বাজী হয়; কদ্ৰূ নাগপুত্ৰসকলক লেজ ক’লা কৰিবলৈ আদেশ দি প্ৰবঞ্চনা কৰে, আৰু তেওঁলোকে অস্বীকাৰ কৰাত শাপ দিয়ে—যি পিছত ৰাজসৰ্পযজ্ঞত তেওঁলোকৰ বিনাশৰ সংকেত। বিনতা হাৰি দাসী হয়; গৰুড়ে কাৰণ জানি মাতৃমুক্তিৰ উপায় বিচাৰে। নাগসকলে দেৱামৃত দাবী কৰে। বিনতাই গৰুড়ক ধৰ্মসীমা বুজায়—অমৃত নিজে পান নকৰিবা আৰু ব্ৰাহ্মণক ক্ষতি নকৰিবা। গৰুড়ে কশ্যপৰ পৰামৰ্শ লৈ শাপগ্ৰস্ত বৈৰী হাতী আৰু কচ্ছপ ভক্ষণ কৰি বল পায়, আৰু বালখিল্য ঋষিসকলক কষ্ট নোহোৱাকৈ ডাল অন্য ঠাইত ৰাখে। তাৰ পাছত দেৱতাসকলক সন্মুখীন কৰি অমৃত আনে; বিষ্ণুৱে বৰ দি গৰুড়ক নিজৰ বাহন কৰে। ইন্দ্ৰই অমৃত ঘূৰাই ল’বলৈ ব্যৱস্থা কৰে; শেষত বিনতা দাসত্বৰ পৰা মুক্ত হয়। অন্তত ক্ষীৰ-কুণ্ড ব্ৰত (তিনিদিন উপবাস আৰু স্নান)ৰ মহিমা কোৱা হৈছে, আৰু পাঠ-শ্ৰৱণে মহাদানসম পুণ্য লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি আছে।
Adhyaya 39
कपितीर्थ-माहात्म्य तथा रंभा-शापमोचन (Kapitīrtha Māhātmya and Rambhā’s Release from the Curse)
এই অধ্যায়ত দুটা ধাৰা আছে। প্ৰথমে সূতে কপিতীৰ্থৰ উৎপত্তি আৰু তাৰ বিধি-ফল বৰ্ণনা কৰে। ৰাৱণ আদি বল পৰাজিত হোৱাৰ পাছত গন্ধমাদন পৰ্বতত বানৰসকলে সৰ্বলোকহিতাৰ্থে এই তীৰ্থ নিৰ্মাণ কৰে; তাত স্নান কৰি তেওঁলোকে বৰ লাভ কৰে। তাৰ পাছত শ্ৰীৰামে বিশেষ বৰ দিয়ে—কপিতীৰ্থ-স্নানৰ ফল গঙ্গাস্নান আৰু প্ৰয়াগস্নানৰ সমান, সকলো তীৰ্থৰ সমষ্টি-পুণ্য, অগ্নিষ্টোমাদি সোমযাগ, গায়ত্ৰীসহ মহামন্ত্ৰজপ, গোদানাদি মহাদান, বেদপাৰায়ণ আৰু দেবপূজাৰ ফলৰ তুল্য। দেৱ-ঋষিসকলে একত্ৰ হৈ তীৰ্থৰ অপূৰ্ব মহিমা গায় আৰু মোক্ষাৰ্থীসকলে নিশ্চয় তাত গমন কৰিব লাগে বুলি উপদেশ দিয়ে। দ্বিতীয় অংশত ৰম্ভাৰ শাপ আৰু শাপমোচনৰ কাহিনী। কুশিকবংশীয় বিশ্বামিত্ৰ পূৰ্বে ৰজা আছিল; বশিষ্ঠৰ ব্ৰহ্মতেজত পৰাজিত হৈ ব্ৰাহ্মণ্যসিদ্ধিৰ বাবে ঘোৰ তপস্যা কৰে। তপস্যা ভংগ কৰিবলৈ দেৱতাই অপ্সৰা ৰম্ভাক পঠিয়ালে; কৌশল বুজি বিশ্বামিত্ৰে তাইক দীঘলীয়া কাল শিলাৰূপ হ’বলৈ শাপ দিয়ে আৰু কয়—এজন ব্ৰাহ্মণৰ দ্বাৰাইহে মুক্তি হ’ব। পাছত অগস্ত্যৰ শিষ্য শ্বেতক এটা ৰাক্ষসীয়ে পীড়া দিলে; দিৱ্য ক্ৰিয়াত সেই শিলা উৰি কপিতীৰ্থত পৰে। তীৰ্থস্পৰ্শত ৰম্ভাই স্বৰূপ ঘূৰাই পায়, দেৱতাই সন্মান কৰে আৰু স্বৰ্গলৈ উভতি যায়; কপিতীৰ্থৰ স্তৱ কৰি ৰামনাথ আৰু শংকৰক বন্দনা কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই অধ্যায় শ্ৰৱণ বা পাঠ কৰিলে কপিতীৰ্থ-স্নানৰ ফল লাভ হয়।
Adhyaya 40
Gayatrī–Sarasvatī Sannidhāna at Gandhamādana and the Establishment of the Twin Kuṇḍas (गायत्रीसरस्वती-सन्निधानं तथा कुण्डद्वय-माहात्म्यम्)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে সূতে মুনিসকলক কয় যে গায়ত্ৰী আৰু সৰস্বতী‑পৰম্পৰাৰ শ্ৰৱণ‑কীৰ্তন মুক্তিদায়ক আৰু পাপনাশক। যি আনন্দচিত্তে গায়ত্ৰী‑সৰস্বতী তীৰ্থত স্নান কৰে, সি গৰ্ভবাসৰ দুখ পুনৰ নাভোগে আৰু নিশ্চিত মোক্ষ লাভ কৰে। মুনিসকলে সোধে—গন্ধমাদন পৰ্বতত গায়ত্ৰী‑সৰস্বতীৰ সন্নিধান কিয়? সূতে কাৰণকথা কয়—প্ৰজাপতি ব্ৰহ্মা নিজৰ কন্যা বাক্ৰ প্ৰতি মোহিত হয়; বাক্ হৰিণীৰূপ ধৰি পলাই যায় আৰু ব্ৰহ্মা তাইৰ পিছে দৌৰে। দেৱতাসকলে এই নিষিদ্ধ আচৰণ নিন্দা কৰে। তেতিয়া শিৱ ব্যাধৰূপে ব্ৰহ্মাক বাণেৰে বিদ্ধ কৰে; সেই দেহৰ পৰা মহাজ্যোতি উদ্ভৱ হৈ মৃগশীৰ্ষ নক্ষত্ৰ হয়, আৰু শিৱৰ অনুসৰণ আকাশীয় প্ৰতীকৰূপে বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাৰ পতনত ব্যথিত গায়ত্ৰী‑সৰস্বতীয়ে স্বামীৰ পুনঃস্থাপনৰ বাবে গন্ধমাদনত কঠোৰ তপ কৰে—উপবাস, ইন্দ্ৰিয়সংযম, শিৱধ্যান আৰু পঞ্চাক্ষৰ মন্ত্রজপ। স্নানাৰ্থে তেওঁলোকে নিজৰ নামত দুটা কুণ্ড/তীৰ্থ সৃষ্টি কৰি ত্ৰিসবন স্নান কৰে। প্ৰসন্ন শিৱ পাৰ্বতী আৰু দেৱগণসহ প্ৰত্যক্ষ হৈ বৰ দিয়ে; ব্ৰহ্মাৰ শিৰসমূহ সংযোজিত কৰি তেওঁক পুনৰ চতুৰ্মুখ স্ৰষ্টাৰূপে স্থাপন কৰে। ব্ৰহ্মাই দোষ স্বীকাৰ কৰি ভবিষ্যতে নিষিদ্ধ কৰ্মৰ পুনৰাবৃত্তিৰ পৰা ৰক্ষা বিচাৰে; শিৱে প্ৰমাদ ত্যাগৰ উপদেশ দিয়ে। শেষত শিৱে দ্বিকুণ্ডৰ নিত্য তাৰক মাহাত্ম্য ঘোষণা কৰে—সেখানে স্নানে শুদ্ধি, মহাপাতকনাশ, শান্তি আৰু ইষ্টসিদ্ধি লাভ হয়; বেদাধ্যয়ন বা নিত্যকৰ্ম নথকা লোকেও সমফল পায়। ফলশ্ৰুতি মতে, ভক্তিভাৱে এই অধ্যায় শ্ৰৱণ বা পাঠ কৰিলে দুয়ো তীৰ্থস্নানৰ ফল লাভ হয়।
Adhyaya 41
गायत्री-सरस्वतीतीर्थमाहात्म्य तथा कश्यपप्रायश्चित्तकथा (Glory of the Gayatrī–Sarasvatī Tīrthas and the Atonement Narrative of Kaśyapa)
এই অধ্যায়ত সূত মুনিয়ে গায়ত্ৰী–সৰস্বতী যুগল তীৰ্থক কেন্দ্ৰ কৰি এক পৱিত্ৰ শুদ্ধিকৰ ইতিহাস বৰ্ণনা কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। প্ৰথমে ৰজা পৰীক্ষিতৰ প্ৰসিদ্ধ ঘটনা কোৱা হয়—শিকাৰৰ সময়ত ধ্যানস্থ ঋষিক অপমান কৰি তেওঁৰ কাঁধত মৃত সাপ থৈ দিলে; ঋষিপুত্ৰ শৃঙ্গীয়ে ক্ৰোধে শাপ দিলে যে সাত দিনৰ ভিতৰত তক্ষকৰ দংশনত ৰজাৰ মৃত্যু হ’ব। ৰজাই ৰক্ষাৰ ব্যৱস্থা কৰে, আৰু ব্ৰাহ্মণ-মন্ত্ৰিক কশ্যপ বিষনিবাৰণৰ বাবে যাত্ৰা কৰে। পথত তক্ষকে তেওঁক বাধা দি বটগছ জ্বলাই নিজৰ মাৰণশক্তি দেখুৱায়; কশ্যপে মন্ত্ৰবলে গছ আৰু গছত থকা মানুহক পুনৰ্জীৱিত কৰে। তক্ষকে ধন দি কশ্যপক উভতাই দিয়ে, আৰু শেষত ফলৰ ভিতৰত কৃমিৰূপ ধৰি ৰজাক দংশি হত্যা কৰে। তাৰ পিছত কশ্যপৰ নৈতিক সংকট বৰ্ণিত। সক্ষম হৈও লোভবশে বিষপীড়িতক ৰক্ষা নকৰাৰ বাবে সমাজে তেওঁক নিন্দা কৰে; তেওঁ ঋষি শাকল্যৰ পৰা উপদেশ লয়। শাকল্যই কঠোৰ নীতি কয়—জানি-বুজি লোভৰ বাবে প্ৰাণৰক্ষা সহায় ত্যাগ কৰা মহাপাপসদৃশ, আৰু সামাজিক-ৱৈদিক দণ্ডভোগৰ কাৰণ। প্ৰায়শ্চিত্তৰ পথ হিচাপে তেওঁ দক্ষিণ সমুদ্ৰৰ সেতু-অঞ্চলত, ঘণ্ডমাদন-সম্পৰ্কিত স্থলত থকা গায়ত্ৰী–সৰস্বতী তীৰ্থত নিয়মসহ সংকল্প কৰি স্নান কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। কশ্যপে স্নান কৰোঁতেই তৎক্ষণাৎ শুদ্ধ হয়; তেতিয়া দেবী গায়ত্ৰী আৰু সৰস্বতী প্ৰকট হৈ তীৰ্থনিবাসিনী ৰূপ পৰিচয় দিয়ে, বৰ প্ৰদান কৰে আৰু বিদ্যা তথা বেদমাতৃৰূপে কশ্যপৰ স্তোত্ৰ গ্ৰহণ কৰে। শেষত এই তীৰ্থত স্নান আৰু মহিমা-শ্ৰৱণ কৰিলে মহাপৱিত্ৰ ফল লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 42
ऋणमोचन–देवतीर्थ–सुग्रीव–नल–नीलादि तीर्थमाहात्म्य (Release from Debts and the Glories of Key Setu Tīrthas)
এই অধ্যায়ত শ্ৰীসূতে ঋষিসকলক সেতু-প্ৰদেশৰ বহু তীৰ্থৰ বৈভৱ ক্ৰমে বৰ্ণনা কৰে। প্ৰথমে ‘ঋণমোচন’ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য—সেই ঠাইত স্নান কৰিলে ঋষি-ঋণ, দেব-ঋণ আৰু পিতৃ-ঋণ এই ত্ৰিবিধ ঋণ মোচন হয় বুলি কোৱা হৈছে। ব্ৰহ্মচৰ্যধৰ্ম পালন নকৰা, যজ্ঞকর্মত অৱহেলা আৰু সন্তান/পিতৃপৰম্পৰা অটুট নৰখাৰ ফলত এই ঋণ জন্মে—এই কথা ব্যাখ্যা কৰি ঋণমোচনত স্নানক মুক্তিদায়ক বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। তাৰ পিছত পাণ্ডৱ-সম্পৰ্কিত এক মহাতীৰ্থৰ উল্লেখ আছে, য’ত প্ৰাতঃ-সায়ং স্মৰণকো মহাতীৰ্থ-স্নানফলৰ সমান ধৰা হৈছে; তৰ্পণ, দান আৰু ব্ৰাহ্মণভোজনক বিশেষ পুণ্যকৰ্ম বুলি নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। পিছত দেবতীৰ্থ/দেবকুণ্ড অতি দুৰ্লভপ্ৰাপ্ত বুলি বৰ্ণিত; তাত স্নান মহাবৈদিক ক্ৰিয়াৰ সমফলদায়ক, পাপনাশক আৰু উচ্চ লোকপ্ৰদ বুলি কোৱা হৈছে। দুইৰ পৰা ছয় দিন পৰ্যন্ত নিবাস আৰু পুনঃপুনঃ স্নানকো শক্তিশালী সাধনা বুলি কোৱা হয়। তাৰ পিছত সুগ্ৰীৱতীৰ্থ—স্নান, স্মৰণ, উপবাস, অভিষেক আৰু তৰ্পণৰ দ্বাৰা সূৰ্যলোকপ্ৰাপ্তি, ঘোৰ পাপৰ প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু মহান কৰ্মফল লাভ হয় বুলি বৰ্ণনা আছে। নলতীৰ্থ আৰু নীলতীৰ্থ শুদ্ধিদায়ক আৰু মহাযজ্ঞসম ফলপ্ৰদ; নীলক অগ্নিপুত্ৰ আৰু স্থাপক বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। বানৰসকলে স্থাপন কৰা বহু তীৰ্থৰ জাল বৰ্ণনা কৰি শেষত বিভীষণ-তীৰ্থসমূহৰ মাহাত্ম্য কোৱা হয়—দুঃখ, ৰোগ, দাৰিদ্ৰ্য, দুঃস্বপ্ন আৰু নৰকক্লেশ নাশ কৰি বৈকুণ্ঠসদৃশ অনাৱৃত্তি পদ প্ৰদান কৰে। উপসংহাৰত সেতু/গন্ধমাদন অঞ্চল ৰামচন্দ্ৰৰ আজ্ঞাত দেব-পিতৃ-ঋষি আদি সত্তাৰ নিত্যনিবাসস্থান বুলি আৰু এই মাহাত্ম্য পাঠ-শ্ৰৱণে দুঃখনিবাৰণ আৰু কৈবল্যপ্ৰাপ্তি হয় বুলি ফলশ্ৰুতি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 43
रामनाथ-महालिङ्ग-माहात्म्यम् (Glory of the Rāmanātha Mahāliṅga)
এই অধ্যায়ত শ্ৰীসূতে ৰামনাথ/ৰামেশ্বৰ মহালিঙ্গৰ মাহাত্ম্য সুসংগঠিতভাৱে বৰ্ণনা কৰিছে। আৰম্ভণিতে ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে—এই কাহিনী শ্ৰৱণ কৰিলে মানুহ পাপমুক্ত হয়; আৰু ৰামে প্ৰতিষ্ঠা কৰা লিঙ্গৰ একবাৰ দৰ্শনো শিৱসাযুজ্যৰূপ মোক্ষদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। যুগগণনাৰ সহায়ে কলিযুগত ভক্তিস্পৰ্শৰ ফল শীঘ্ৰ আৰু বহুগুণ বৃদ্ধি পায়—এই বিশেষ মহিমা প্ৰতিপাদিত হৈছে। এই ক্ষেত্ৰত সকলো তীৰ্থ, দেৱতা, ঋষি আৰু পিতৃগণৰ সন্নিধি আছে বুলি কোৱা হয়। স্মৰণ, স্তৱ, পূজা আৰু নামোচ্চাৰণ মাত্ৰকেই দুঃখ, ভয় আৰু পৰলোকীয় দণ্ডৰ পৰা ৰক্ষা কৰা ধৰ্মোপায় হিচাপে দেখুওৱা হৈছে। দৰ্শন বা কীৰ্তনে মহাপাতক নাশ হয় বুলি বিস্তৃত ফলশ্ৰুতি তালিকাও আছে। তাৰ পাছত মহালিঙ্গকেন্দ্ৰিক অষ্টবিধ ভক্তি নিৰ্দেশ কৰা হয়—ভক্তসেৱা, প্ৰীতিপূৰ্বক পূজা, ব্যক্তিগত উপাসনা, দেৱতাৰ বাবে দেহশ্ৰম, মাহাত্ম্য মনোযোগে শ্ৰৱণ, ভক্তিজনিত দেহভাব, নিৰন্তৰ স্মৰণ, আৰু লিঙ্গপৰায়ণ জীৱিকা—আৰু ই সকলো শ্ৰেণীৰ বাবে সুলভ বুলি জোৰ দিয়া হয়। শেষত মন্দিৰ নিৰ্মাণ, দুধ, দই, ঘী, পঞ্চগব্য, ৰস, সুগন্ধি জল আদিৰে অভিষেক, বেদপাঠসহ বিধি আৰু তদনুসাৰে লোক/ফল বৰ্ণনা কৰি—নিৰন্তৰ সেৱাই ঐহিক সমৃদ্ধি আৰু পৰম মুক্তি দিয়ে বুলি উপসংহাৰ কৰা হৈছে।
Adhyaya 44
रामेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा, कुबेरजलदर्शनविधि, तथा रामस्तोत्रफलश्रुति (Rāmeśvara Liṅga-Installation, Kubera’s Vision-Water Rite, and the Fruit of Rāma-Stotra)
এই অধ্যায়ত সূতে ঋষিসকলৰ আগত বহু-অংশীয় ধৰ্মতত্ত্বসমৃদ্ধ ৰামকথা বৰ্ণনা কৰে। ৰাম সমুদ্ৰসীমালৈ গৈ সেতু নিৰ্মাণ কৰি লংকাত প্ৰৱেশ কৰে। তাত প্ৰধান ৰাক্ষস সেনাপতিসকলৰ সৈতে ভয়ংকৰ যুদ্ধ হয়; নাগাস্ত্ৰত বন্ধা ৰাম-লক্ষ্মণক গৰুড়ে মুক্ত কৰে, আৰু পিছত মাতলি আৰু ঐন্দ্ৰ ৰথৰ দিৱ্য সহায়ত ইন্দ্ৰজিত আৰু ৰাৱণ বধ হয়। তাৰ পাছত কাহিনী আচাৰ-প্ৰযুক্তিলৈ ঘূৰে—বিভীষণে কুবেৰ প্ৰেৰিত মন্ত্ৰপূত জল দেখুৱায়। সেই জল চকুত লগালে অন্তৰ্হিত (লুকাই থকা) সত্তাসকল দেখা যায়, ফলত যুদ্ধত দৃষ্টিস্পষ্টতা আৰু কৌশলগত নিশ্চিততা ঘূৰি আহে। বিজয়ৰ পাছত দণ্ডকাৰণ্যৰ পৰা অগস্ত্যপ্ৰমুখ মুনি আহি বিস্তৃত ৰামস্তোত্ৰ পাঠ কৰে; তাৰ ফলশ্ৰুতি ৰক্ষা আৰু পাৱনতা প্ৰদান কৰে বুলি কোৱা হৈছে। শেষত ৰাৱণবধজনিত অৱশিষ্ট পাপ বিষয়ে ৰামে প্ৰশ্ন কৰাত, মুনিসকলে লোকসংগ্ৰহাৰ্থে গন্ধমাদনত শিৱাৰ্চনা আৰু লিঙ্গপ্ৰতিষ্ঠাৰ বিধান দিয়ে। হনুমানে কৈলাসৰ পৰা লিঙ্গ আনি “ৰামেশ্বৰ” লিঙ্গ স্থাপন-পূজা কৰে; তাৰ দৰ্শন-সেৱাৰ মহাপুণ্য কীৰ্তিত।
Adhyaya 45
हनूमद्विषाद-रामोपदेशः (Hanumān’s Distress and Rāma’s Instruction at Setu)
এই অধ্যায়ত সেতুত লিঙ্গ-প্ৰতিষ্ঠাৰ সময়ত এক গভীৰ ধৰ্ম-তত্ত্ব আৰু নীতিশিক্ষামূলক সংলাপ বৰ্ণিত। হনুমান তপস্যা কৰি কৈলাসৰ পৰা শিৱানুগ্ৰহ লাভ কৰি শুভ লিঙ্গ দ্ৰুত আনিলে; কিন্তু দেখে যে ৰাম ঋষি আৰু দেৱসাক্ষীৰে সীতাই গঢ়া বালুকা-লিঙ্গ (সৈকত-লিঙ্গ) ইতিমধ্যে প্ৰতিষ্ঠা কৰি পূজা কৰি আছে। ইয়াক নিজৰ সেৱাৰ অৱজ্ঞা বুলি ভাবি হনুমান শোক, আত্মনিন্দা আৰু ক্ৰোধ প্ৰকাশ কৰে, দেহত্যাগলৈকে চিন্তা কৰে। ৰামে তেওঁক স্থিৰ কৰি উপদেশ দিয়ে—আত্মা কৰ্মজনিত জন্ম-মৃত্যুৰ প্ৰবাহৰ পৰা পৃথক; তিন শৰীৰৰ অতীত নিৰ্গুণ অদ্বৈত আত্মতত্ত্বৰ ধ্যান কৰিবলৈ কয়। সত্য, অহিংসা, ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ, পৰদোষ অন্বেষণ নকৰা আৰু নিত্য দেৱপূজা আদি আচাৰধৰ্ম বুজাই, দেহসুখৰ মোহক অশুচিতা আৰু অনিত্যতাৰ ভাবনাৰে ভাঙি বৈৰাগ্য জগায়। পিছত সময়সীমাৰ কাৰণে সীতাৰ বালুকা-লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলগীয়া হৈছিল বুলি ৰামে ব্যাখ্যা কৰে আৰু হনুমানে অনা কৈলাস-লিঙ্গো প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। হনূমদীশ্বৰ-ৰাঘৱেশ্বৰ দৰ্শন-সম্পৰ্ক আৰু তীৰ্থফলৰ বিধান কোৱা হয়; বহু লিঙ্গৰ বৰ্ণনাৰ অন্তত শিৱৰ “একাদশৰূপ” নিত্য সন্নিধিৰ কথা প্ৰকাশ পায়। শেষত হনুমান বালুকা-লিঙ্গ উখলাবলৈ চেষ্টা কৰি ব্যৰ্থ হয়, অতিশ্ৰমত ৰক্তস্ৰাৱসহ ঢলি পৰে; তেতিয়া ৰাম, লক্ষ্মণ, সীতা আৰু বানৰসকলে কৰুণাৰে তেওঁৰ ওচৰলৈ আহে।
Adhyaya 46
Hanūmat-stuti, Hanūmat-kuṇḍa-māhātmya, and Setu-liṅga Context (हनूमत्स्तुति-हनूमत्कुण्डमाहात्म्य-सेतुलिङ्गप्रसङ्गः)
এই অধ্যায়ত তিনিটা ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত প্ৰসঙ্গ বৰ্ণিত। প্ৰথম ভাগত অচেতন হনুমানক দেখি শ্ৰীৰামে লংকা-অভিযানত তেওঁৰ সেৱাকাৰ্য স্মৰণ কৰে—সমুদ্ৰলংঘন, মৈনাক আৰু সুৰসাৰ সৈতে সাক্ষাৎ, ছাঁ ধৰা ৰাক্ষসীৰ নিগ্ৰহ, লংকাত প্ৰৱেশ, সীতাৰ অনুসন্ধান, চূড়ামণি লাভ, অশোকবন ধ্বংস, ৰাক্ষস আৰু সেনাপতিসকলৰ সৈতে যুদ্ধ, আৰু পুনৰাগমন। ৰামৰ বিলাপ নীতিবাক্যলৈ ৰূপ লয়—ভক্তৰ উপস্থিতি নাথাকিলে ৰাজ্য, আত্মীয়তা, আনকি জীৱনো অৰ্থহীন; ভক্তি ইয়াত বিপদ-সামনা কৰা দেহধাৰী নিষ্ঠা। দ্বিতীয় ভাগত হনুমান চেতনালাভ কৰি ৰামক হৰি-বিষ্ণু আৰু নৃসিংহ, বৰাহ, বামন আদি বহু অৱতাৰৰূপে স্তৱ কৰে। তাৰ পাছত সীতাক শ্ৰী/লক্ষ্মী, প্ৰকৃতি, বিদ্যা আৰু কৰুণাময়ী মাতৃশক্তি হিচাপে তত্ত্বগম্ভীৰভাৱে প্ৰশংসা কৰে। এই স্তোত্ৰ পাপনাশক বুলি কোৱা হৈছে; পাঠকৰ বাবে লৌকিক সিদ্ধি আৰু শেষত মুক্তিলাভৰ ফল উল্লেখ আছে। তৃতীয় ভাগত স্থান-মাহাত্ম্য: লিঙ্গ-সম্পৰ্কীয় অতিক্ৰম মহাদেৱতাইও নিবারণ কৰিব নোৱাৰে বুলি ৰামে কৈ, হনুমান পতিত স্থানত “হনুমৎকুণ্ড” নাম-খ্যাতি স্থাপন কৰে। তাত স্নান মহা-নদীতীৰ্থতকৈও শ্ৰেষ্ঠ ফলদায়ক, আৰু তীৰত শ্ৰাদ্ধ-তিলোদক দিলে পিতৃসকলৰ বিশেষ কল্যাণ হয় বুলি বিধান দিয়া হৈছে। শেষত সেতুৰ ওচৰত প্ৰতিষ্ঠা-কর্ম আৰু পাঠ-শ্ৰৱণৰ ফলস্বৰূপ শুদ্ধি আৰু শিৱলোকত মানপ্ৰাপ্তিৰ ফলশ্ৰুতি বৰ্ণিত।
Adhyaya 47
Rāvaṇa-vadha-hetukā Brahmahatyā-śāntiḥ — Rāmeśvara-liṅga-pratiṣṭhā ca (Chapter 47)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে ঋষিসকলে সূতক সোধে—ৰাৱণ সাধাৰণতে ৰাক্ষস বুলি গণ্য, তেন্তে তাক বধ কৰাৰ পিছত ৰাঘৱ ৰামৰ ওপৰত ব্রহ্মহত্যা-দোষ কেনেকৈ আহিল? সূতে পুলস্ত্য-বংশৰ বিৱৰণ দিয়ে—ব্ৰহ্মাজাত পুলস্ত্যৰ পুত্ৰ বিশ্ৰৱা। বিশ্ৰৱাৰ সৈতে ৰাক্ষস সুমালীৰ কন্যা কৈকসীৰ সংযোগত জন্ম লয় ৰাৱণ (দশগ্ৰীৱ), কুম্ভকৰ্ণ, বিভীষণ আৰু শূৰ্পণখা। অশুভ সন্ধিক্ষণে অহা কৈকসীক বিশ্ৰৱাই কয়—পুত্ৰসকল উগ্ৰ ৰাক্ষস হ’ব, কিন্তু শেষজন বিভীষণ ধৰ্মাত্মা আৰু শাস্ত্ৰজ্ঞ হ’ব। তাৰ পাছত কোৱা হয় যে বিশ্ৰৱা-পুলস্ত্যৰ মাধ্যমে ৰাৱণ আৰু কুম্ভকৰ্ণৰ ব্ৰাহ্মণীয় বংশ-সম্পৰ্ক আছে; সেয়ে তেওঁলোকৰ বধে ৰামৰ ওপৰত ব্রহ্মহত্যা সদৃশ কলুষ লাগে। এই দোষ-শান্তিৰ বাবে ৰামে বৈদিক বিধিত ৰামেশ্বৰ (ৰামনাথ) লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু ব্রহ্মহত্যা-বিমোচনকাৰী তীৰ্থ স্থাপিত হয়। ক্ষেত্ৰত আদিত্য, সোম, অগ্নি, যম, বৰুণ, বায়ু, কুবেৰ আদি দেৱতা আৰু বিনায়ক, কুমাৰ, বীৰভদ্ৰ, শিৱগণৰ দিশানুসাৰে উপস্থিতিৰ বৰ্ণনা আছে। এটা প্ৰবল ব্রহ্মহত্যাক ভূগৰ্ভ গহ্বৰত আবদ্ধ কৰি ওপৰলৈ উঠিব নোৱাৰে বুলি ভৈৰৱক ৰক্ষক ৰূপে স্থাপন কৰা হয়। শেষত ৰামে ব্ৰাহ্মণ ঋত্বিজ নিযুক্ত কৰি গাঁও, ধন, অলংকাৰ, বস্ত্ৰ আদি দান দি নিত্যপূজাৰ ব্যৱস্থা কৰে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—এই অধ্যায় পঢ়া-শুনাত পাপক্ষয় হয় আৰু হৰিৰ সৈতে সায়ুজ্য লাভ হয়।
Adhyaya 48
अध्याय ४८: रामनाथसेवा-माहात्म्यं तथा ब्रह्महत्या-प्रायश्चित्तोपदेशः (Chapter 48: The Glory of Service to Rāmanātha and Instruction on Expiation for Major Transgressions)
সূত কবিয়ে ঋষিসকলক পাণ্ড্য ৰজা শংকৰৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰিছে। এজন বেদজ্ঞ আৰু ধাৰ্মিক ৰজা হোৱা সত্ত্বেও, চিকাৰ কৰিবলৈ গৈ তেওঁ ভুলবশতঃ এজন শান্ত তপস্বী আৰু তেওঁৰ পত্নীক হত্যা কৰে। এই ব্ৰহ্মহত্যা আৰু স্ত্ৰীহত্যাৰ মহাপাপৰ পৰা পৰিত্ৰাণ পাবলৈ ঋষিসকলে শোকসন্তপ্ত পুত্ৰ জাংগলক উপদেশ দিয়ে। তেওঁ পিতৃ-মাতৃৰ অস্থি সংগ্ৰহ কৰি ৰামসেতুৰ ওচৰৰ ৰামনাথ ক্ষেত্ৰত শ্ৰাদ্ধাদি কৰ্ম সম্পন্ন কৰে, যাৰ ফলত তেওঁলোকে বৈকুণ্ঠ সদৃশ গতি লাভ কৰে। ৰজাক এই পাপৰ প্ৰায়শ্চিত্ত হিচাপে অগ্নিপ্ৰৱেশৰ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছিল, কিন্তু এক আকাশবাণীয়ে তেওঁক বাধা দি ৰামনাথৰ সেৱা কৰিবলৈ কয়। এবছৰ ধৰি ঘিউ, গাখীৰ আৰু মৌৰে অভিষেক, প্ৰদক্ষিণ আৰু চাকি জ্বলাই ৰামনাথৰ আৰাধনা কৰাৰ ফলত ৰজাৰ সকলো পাপ খণ্ডন হয়। এই মাহাত্ম্যই প্ৰমাণ কৰে যে ৰামনাথৰ ভক্তিৰে মহাপাপো দূਰ হয় আৰু মানুহে হেৰুৱা ঐশ্বৰ্য ঘূৰাই পায়।
Adhyaya 49
स्तोत्राध्यायः — Rāmanātha (Rāmeśvara) Stotra and Phalaśruti
সূতে ‘মহাপুণ্য’ স্তোত্রাধ্যায়ৰ কথা উত্থাপন কৰে—প্ৰতিষ্ঠিত লিঙ্গত ৰামনাথ (ৰামেশ্বৰ) শিৱক কেন্দ্ৰ কৰি এই স্তৱ। ৰাম, লক্ষ্মণ, সীতা, সুগ্ৰীৱ আৰু অন্যান্য বানৰ, তাৰ পিছত দেৱতা আৰু ঋষিসকল ক্ৰমে ক্ৰমে স্তোত্ৰ অৰ্পণ কৰে; শিৱক শূলিন, গঙ্গাধৰ, উমাপতি, ত্ৰিপুৰঘ্ন আদি ভক্তিময় উপাধি আৰু সাক্ষী, সৎ-চিত্-আনন্দ, নিৰ্লেপ, অদ্বয় আদি তত্ত্ববাচক বিশেষণে বৰ্ণনা কৰে। লক্ষ্মণে জন্মে জন্মে অটল ভক্তি, বৈদিক আচাৰত নিষ্ঠা আৰু ‘অসৎ-মাৰ্গ’ ত্যাগৰ প্ৰাৰ্থনা কৰে। সীতাই পতিব্ৰতা-ধৰ্ম ৰক্ষা আৰু শুদ্ধ উদ্দেশ্য কামনা কৰে। সুগ্ৰীৱ, বিভীষণ আৰু বানৰসকলে সংসাৰক ভয়-ৰোগ-ক্রোধ-লোভ- মোহে ভৰা সাগৰ/অৰণ্যৰ দৰে দেখুৱাই উদ্ধাৰ বিচাৰে; দেৱ-ঋষিসকলে কয় যে ভক্তি নাথাকিলে কৰ্মকাণ্ড, শাস্ত্ৰজ্ঞান আৰু তপস্যা নিষ্ফল, কিন্তু একবাৰ দৰ্শন/স্পৰ্শ/নমস্কাৰো পৰিবর্তনকাৰী। শিৱে স্তোত্ৰৰ প্ৰশংসা কৰি ফলশ্ৰুতি ঘোষণা কৰে—পাঠ বা শ্ৰৱণে পূজাৰ ফল আৰু মহাপুণ্য লাভ হয়, যি দুৰ্লভ তীৰ্থসেৱা আৰু ৰামসেতু-বাসৰ সমান বুলি গণ্য। নিৰন্তৰ কীৰ্তনে জৰা-মৰণৰ বন্ধন কাটে আৰু শেষত ৰামনাথৰ সৈতে সায়ুজ্য-মুক্তি লাভ হয়।
Adhyaya 50
सेतुमाधववैभवम् (The Glory of Setumādhava and the Test of Royal Devotion)
সূতে ক’লে—মথুৰাৰ সোমবংশীয় ৰজা পুণ্যনিধি (গুণনিধি) তীৰ্থযাত্ৰাৰ বাবে ৰামসেতুলৈ গ’ল। তেওঁ ধনুষ্কোটিত স্নান কৰি ৰামনাথক পূজা কৰিলে আৰু বিধিমতে ব্ৰত-কর্ম আৰু দান কৰিলে; তুলাপুৰুষ-ধৰণৰ দানও সম্পন্ন কৰিলে। তাতে আট বছৰীয়া এজনী অনাথ কন্যাই কঠোৰ চৰ্তসহ দত্তক আৰু ৰক্ষাৰ অনুৰোধ জনালে; ৰজা আৰু ৰাণী বিন্ধ্যাৱলীয়ে তাক কন্যা হিচাপে গ্ৰহণ কৰিলে। তাৰ পিছত দেবী লক্ষ্মীয়ে খেল-ধৰণৰ বিবাদৰ অজুহাতে ৰজাৰ ভক্তিৰ পৰীক্ষা সাজিলে আৰু বিষ্ণু ব্ৰাহ্মণ তপস্বীৰ বেশে আহিল। বেশধাৰী বিষ্ণুৱে কন্যাৰ হাত জোৰকৈ ধৰি লৈ যাব খোজোঁতে তাই কান্দি উঠিল; ৰজাই নিজৰ ৰক্ষা-প্ৰতিজ্ঞা পালন কৰি সেই ‘ব্ৰাহ্মণ’ক বান্ধি ৰামনাথৰ প্ৰাঙ্গণত আবদ্ধ কৰিলে। ৰাতি সপোনত সত্য প্ৰকাশ পালে—বন্দী শঙ্খ-চক্ৰ-গদা-পদ্ম-মালা ধাৰী বিষ্ণু, আৰু কন্যা মহালক্ষ্মী। পুৱাতে ৰজাই দেৱতাক চিনাক্ত কৰি স্তোত্ৰেৰে পূজা কৰিলে আৰু বান্ধনিৰ অপৰাধৰ বাবে ক্ষমা বিচাৰিলে। বিষ্ণুৱে ক’লে—এই কৰ্ম মোৰ প্ৰিয়, কিয়নো প্ৰতিজ্ঞা-পালনে ভক্তি প্ৰমাণিত হ’ল; লক্ষ্মীয়ে স্থিৰ ৰাজ্য, চৰণত অচল ভক্তি আৰু পুনৰাগমনহীন মুক্তিৰ বৰ দিলে। শেষত ঘোষণা—ভগৱান সেতুত ‘সেতুমাধৱ’ ৰূপে অৱস্থান কৰিব, সেতু ব্ৰহ্মা আৰু শংকৰ/ৰামনাথৰ দ্বাৰা ৰক্ষিত, আৰু এই অধ্যায়ৰ শ্ৰৱণ-পাঠে বৈকুণ্ঠগতি লাভ হয়।
Adhyaya 51
सेतुयात्राक्रमः (Setu-yātrā-kramaḥ) — The Prescribed Order of the Setu Pilgrimage
এই অধ্যায়ত সূতে দ্বিজসকলৰ উদ্দেশে সেতু-যাত্ৰাৰ ধৰ্মসম্মত আৰু বিধিবদ্ধ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰিছে। স্নান, আচমন, নিত্যবিধি আৰু শৌচাচাৰ সম্পন্ন কৰি ৰামনাথ/ৰাঘৱৰ প্ৰতি ভক্তিসংকল্প গ্ৰহণ, আৰু বেদজ্ঞ ব্ৰাহ্মণসকলক তৃপ্ত কৰি ভোজনদান কৰাটো মুখ্য কৰ্তব্য বুলি কোৱা হৈছে। যাত্ৰীয়ে ভস্ম-ত্রিপুণ্ড্ৰ বা ঊৰ্ধ্বপুণ্ড্ৰ, ৰুদ্ৰাক্ষ ধাৰণ কৰি তপ, বাক্-সংযম পালন কৰিব; অষ্টাক্ষৰ আৰু পঞ্চাক্ষৰ মন্ত্রৰ নিয়মিত জপ কৰিব আৰু ভোগবিলাস, বিভ্ৰান্তি পৰিহাৰ কৰিব। পথত সেতু-মাহাত্ম্য, ৰামায়ণ বা অন্য পুৰাণৰ পাঠ/শ্ৰৱণ, দান, অতিথিসত্কাৰ আৰু ধৰ্মাচৰণ অবিৰত ৰাখিবলৈ বিধান দিয়া হৈছে। সমুদ্ৰতীৰত বিশেষ বিধি—পাষাণদান (এটা বা সাতটা পাথৰ অৰ্পণ) কৰি আহ্বান, নমস্কাৰ, অৰ্ঘ্য দিয়া আৰু স্নানৰ অনুমতি প্ৰাৰ্থনা; প্ৰতিটো ধাপৰ বাবে মন্ত্র নিৰ্দিষ্ট। তাৰপিছত মন্ত্রোচ্চাৰসহ স্নান কৰি ঋষি, দেৱতা, বানৰ-সহায়ক আৰু পিতৃসকলৰ নাম লৈ তৰ্পণ কৰিব লাগে। তাৰপিছত শ্ৰাদ্ধক্ৰম—যথাশক্তি সৰল বা ষড়ৰসসমৃদ্ধ বিস্তৃত, আৰু গৌ, ভূমি, তিল, হিৰণ্য আদি দানসহ। পিছত তীৰ্থ-পরিক্ৰমা—চক্ৰতীৰ্থ, কপিতীৰ্থ, সীতাকুণ্ড, ঋণমোচন, লক্ষ্মণতীৰ্থ, ৰামতীৰ্থ, হনুমৎকুণ্ড, ব্ৰহ্মকুণ্ড, নাগকুণ্ড, অগস্ত্যকুণ্ড, অগ্নিতীৰ্থ—সম্পন্ন কৰি ৰামেশ্বৰ আৰু সেতুমাধৱৰ পূজা-দান কৰি সংযমে গৃহলৈ উভতি আহি সমূহভোজন/অন্নদান কৰাৰ নিৰ্দেশ আছে। শেষৰ ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—সেতু-যাত্ৰাক্ৰম আৰু সেতু-মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ/পাঠমাত্ৰেই শুদ্ধি আৰু দুঃখনিবাৰণ হয়; যাত্ৰা কৰিব নোৱাৰাসকলেও ফল লাভ কৰে।
Adhyaya 52
धनुष्कोटिमाहात्म्य (Dhanuṣkoṭi Māhātmya) — Ritual Merit of Snāna, Dāna, and Setu-Observances
এই অধ্যায়ত সূতে মুনিসকলক ধনুষ্কোটি (ৰামসেতু)ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। ইয়াক পৰম পুণ্যক্ষেত্ৰ বুলি ক’লে যে ইয়াত জপ, হোম, তপস্যা আৰু দান অক্ষয় ফলদায়ক, আৰু অন্য প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থত দীঘলীয়া বাস বা স্নানৰ সমান পুণ্য ধনুষ্কোটিত সহজে লাভ হয়। মাঘমাহত স্নান, সূৰ্য/চন্দ্ৰ গ্ৰহণকাল, আৰু অৰ্ধোদয়–মহোদয় যোগত স্নান-দান আদিৰ পুণ্য বিশেষ বৃদ্ধি পায়; পাপক্ষয়, স্বৰ্গলাভ আৰু বৈষ্ণৱ/শৈৱ গতি—সালোক্য, সামীপ্য, সাৰূপ্য, সায়ুজ্য—ৰ ফলশ্ৰুতিও উল্লেখ আছে। দানধৰ্মত নৈতিক নিয়ম দৃঢ়: দান সদায় সৎপাত্ৰক দিব লাগে; পুণ্যস্থানত কুপাত্ৰক দিয়া দান আধ্যাত্মিক ক্ষতিকৰ বুলি কোৱা হৈছে। বসিষ্ঠ–দিলীপ সংলাপত সৎপাত্ৰৰ লক্ষণ—বেদাচাৰ, নিত্যকৰ্মৰ ধাৰাবাহিকতা, আৰু দাৰিদ্ৰ্যতো শীল-শুদ্ধতা—নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়; যোগ্য পাত্ৰ নাপালে সংকল্প কৰি জলাৰ্পণৰূপে প্ৰতীক দান কৰাৰ উপায়ো দেখুওৱা হৈছে। শেষত সেতু দিৱ্যৰক্ষিত—বিষ্ণু ‘সেতুমাধৱ’ ৰূপে, দেৱতা-ঋষি আৰু অন্যান্য সত্তাৰ সান্নিধ্যসহ—আৰু মঠ/মন্দিৰ বা পবিত্ৰ তীৰত সেতুস্মৰণ, পাঠ, শ্ৰৱণ কৰিলে মহৎ ফল লাভ হয় বুলি উপসংহাৰ কৰা হৈছে।
FAQs about Setubandha Mahatmya
It elevates Setu (the bridge-site) as a sanctified liminal geography where epic action becomes ritual memory, and where contact with designated tīrthas is framed as ethically transformative.
The section repeatedly associates Setu-related bathing and visitation with purification from transgressions (pāpa-kṣaya) and the accrual of merit through regulated acts such as snāna, recitation, and attentive listening.
The central legend is the Setubandha episode: Rāma’s alliance with the vānaras, the ocean’s propitiation, Nāla’s bridge-building, and the subsequent sanctification of multiple tīrthas along the Setu corridor.