Adhyaya 31

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अश्वत्थामा कथं सूत सुप्तमारणमाचरत् । कथं च मुक्तस्तत्पापाद्धनुष्कोटौ निमज्जनात्

ঋষিসকলে ক’লে: হে সূত! অশ্বত্থামাই কেনেকৈ শুই থকা লোকক বধ কৰিলে? আৰু ধনুষ্কোটীত নিমজ্জন কৰি সি সেই পাপৰ পৰা কেনেকৈ মুক্ত হ’ল?

Verse 2

एतन्नः श्रद्दधानानां ब्रूहि पौराणिकोत्तम । तृप्तिर्न जायतेऽ स्माकं त्वद्वचोमृतपायिनाम्

হে পৌৰাণিকোত্তম! আমি সকলোৱে শ্ৰদ্ধাৰে পৰিপূৰ্ণ; এই কথা আমাক ক’বা। কিয়নো তোমাৰ বাক্য-অমৃত পান কৰা আমাৰ তৃপ্তি কেতিয়াও নহয়।

Verse 3

व्यास उवाच । एतत्पापस्य शांत्यर्थं प्रायश्चित्तं स्मृतौ न हि

ব্যাসে ক’লে: এই পাপৰ শান্তিৰ বাবে স্মৃতি-পরম্পৰাত কোনো প্ৰায়শ্চিত্ত-বিধি নিৰুপিত নহয়।

Verse 4

इति पृष्टस्तदा सूतो नैमिषारण्यवासिभिः । वक्तुं प्रचक्रमे तत्र व्यासं नत्वा गुरुं मुदा । श्रीसूत उवाच । राज्यार्थं कलहे जाते पांडवानां पुरा द्विजाः । धार्तराष्ट्रैर्महायुद्धे महदक्षौहिणीयुते

এইদৰে নৈমিষাৰণ্যবাসীসকলে সোধাত, সূতে আনন্দে গুৰুঃ ব্যাসক প্ৰণাম কৰি তাত ক’বলৈ আৰম্ভ কৰিলে। শ্ৰীসূতে ক’লে: হে দ্বিজসকল, পূৰ্বে পাণ্ডৱসকলৰ ৰাজ্যাধিকাৰৰ বাবে কলহ উঠাত, ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰসকলৰ সৈতে মহাযুদ্ধ সংঘটিত হৈছিল, বহু অক্ষৌহিণী সেনাৰে সমন্বিত।

Verse 5

युद्धं दशदिनं कृत्वा भीष्मे शांतनवे हते । द्रोणे पंचदिनं कृत्वा कर्णे च द्विदिनं तथा

দশ দিন যুদ্ধ কৰি, শান্তনুপুত্ৰ ভীষ্ম নিহত হ’লত; পাঁচ দিন যুদ্ধ কৰি, দ্ৰোণ পতিত হ’লত; আৰু তেনেদৰে দুদিনৰ পাছত, কৰ্ণো নিহত হ’লত—

Verse 6

तथैवैकदिनं युद्ध्वा शल्ये च निधनं गते । अष्टादशदिने तत्र रणे दुर्योधने द्विजाः

তেনেদৰে এক দিন যুদ্ধ কৰি, শল্যো মৃত্যুগত হ’লত—হে দ্বিজসকল, তাত অষ্টাদশ দিনে সেই ৰণত, যেতিয়া দুঃশাসন… নহয়, দুঃযোধন পতিত হ’ল—

Verse 7

भग्नोरौ भीमगदया पतिते राजसत्तमे । सर्वे नृपतयो विप्रा निवेशाय कृतत्वराः

যেতিয়া ৰাজসত্তম দুঃযোধন ভীমৰ গদাৰ আঘাতে উৰু ভাঙি পতিত হ’ল, হে বিপ্ৰসকল, সকলো নৃপতি নিবাস স্থাপন কৰি প্ৰস্থান কৰিবলৈ তৎপৰ হ’ল।

Verse 8

ये जीवितास्तु राजानस्ते ययुर्हृष्टमानसाः । धृष्टद्युम्नशिखंडयाद्याः सृञ्जयाः सर्व एव हि

যিসকল ৰজা জীৱিত ৰ’ল, তেওঁলোকে আনন্দিত মনেৰে প্ৰস্থান কৰিলে; ধৃষ্টদ্যুম্ন আৰু শিখণ্ডী আদি কৰি সকলো শৃঞ্জয়েই আছিল।

Verse 9

अन्ये चापि महीपाला जग्मुः स्वशिबिराण्यथ । अथ पार्था महावीरा कृष्णसात्यकिसंयुताः

আন আন বহু মহীপালাও নিজৰ নিজৰ শিবিৰলৈ গ’ল। তাৰ পাছত মহাবীৰ পাৰ্থসকল, কৃষ্ণ আৰু সাত্যকিৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ—

Verse 10

दुर्योधनस्य शिबिरं प्राविशन्निर्जनं द्विजाः । वृद्धैरमात्यैस्तत्रस्थैः षंढैः स्त्रीरक्षकैस्तथा

হে দ্বিজসকল, তেওঁলোকে দুৰ্যোধনৰ শিবিৰত প্ৰৱেশ কৰিলে, যি তেতিয়া নিৰ্জন আছিল; তাত কেৱল বৃদ্ধ অমাত্যসকল, ষণ্ড আৰু স্ত্ৰী-ৰক্ষকসকলহে আছিল।

Verse 11

कृतांजलिपुटैः प्रह्वैः काषायमलिनांबरैः । प्रणम्यमानास्ते पार्थाः कुरुराजस्य वेश्मनि

তাত কুরু ৰজাৰ গৃহত, কৃতাঞ্জলি হৈ নতশিৰে, মলিন কাষায় বস্ত্ৰ পৰিধান কৰা লোকসকলে পাৰ্থসকলক প্ৰণাম কৰি সন্মান জনালে।

Verse 12

तत्रत्यद्रव्यजातानि समादाय महा बलाः । सुयोधनस्य शिबिरे न्यवसंत सुखेन ते

তাত পোৱা ধন-সম্পদ আৰু মূল্যবান বস্তুসমূহ সংগ্ৰহ কৰি, সেই মহাবলীয়াসকলে সুয়োধনৰ শিবিৰত সুখেৰে অৱস্থান কৰিলে।

Verse 13

अथ तानब्रवीत्पार्थाञ्छ्रीकृष्णः प्रीणयन्निव । मंगलार्थाय चास्माभिर्वस्तव्यं शिबिराद्बहिः

তেতিয়া শ্ৰীকৃষ্ণে পাৰ্থসকলক যেন সন্তুষ্ট কৰি ক’লে— “মঙ্গলৰ নিমিত্তে আমি শিবিৰৰ বাহিৰতে ৰাতি কটাম।”

Verse 14

इत्युक्ता वासुदेवेन तथेत्युक्त्वाथ पांडवाः । कृष्णसात्यकिसंयुक्ताः प्रययुः शिबिराद्बहिः

বাসুদেৱে এনেদৰে কোৱাত পাণ্ডৱসকলে “তথাস্তु” বুলি ক’লে; আৰু কৃষ্ণ-সাত্যকিসহ শিবিৰৰ বাহিৰলৈ গ’ল।

Verse 15

वासुदेवेन सहिता मंगलार्थं हि पांडवाः । ओघवत्याः समासाद्य तीरं नद्या नरोत्तमाः

বাসুদেৱৰ সৈতে মঙ্গল কামনাৰে পাণ্ডৱসকল—নরোত্তম—ওঘৱতী নদীৰ তীৰত উপনীত হ’ল।

Verse 16

ऊषुस्तां रजनीं तत्र हतशत्रुगणाः सुखम् । कृतवर्मा कृपो द्रौणिस्तथा दुर्योधनांतिकम्

তাতে তেওঁলোকে সেই ৰাতি সুখে কটালে, শত্রুগণ নিধন হোৱাত; আৰু কৃতৱৰ্মা, কৃপা, দ্ৰোণপুত্ৰ অশ্বত্থামা দুযোধনৰ ওচৰত থাকিল।

Verse 17

आदित्यास्तमयात्पूर्वमपराह्णे समाययुः । सुयोधनं तदा दृष्ट्वा रणपांसुषु रूषितम्

সূৰ্য অস্ত যোৱাৰ আগতেই, অপৰাহ্ণ সময়ত, তেওঁলোকে আহি পালে; আৰু ৰণধূলিত পৰি থকা সুয়োধনক দেখি শোক আৰু ক্ৰোধে দগ্ধ হ’ল।

Verse 18

भग्नोरुदण्डं गदया भीमसेन स्य भीमया । रुधिरासिक्तसर्वांगं चेष्टमानं महीतले

ভীমসেনৰ ভয়ংকৰ গদাৰ আঘাতত তেওঁৰ উৰু ভাগি গৈছিল, গোটেই শৰীৰ তেজেৰে লুতুৰি-পুতুৰি হৈছিল আৰু তেওঁ মাটিত বাগৰি ছটফটাই আছিল।

Verse 19

अशोचंत तदा तत्र द्रोणपुत्रादयस्त्रयः । शुशोच सोऽपि तान्दृष्ट्वा रणे दुर्योधनो नृपः

তেতিয়া তাত দ্ৰোণৰ পুত্ৰকে ধৰি তিনিওজনে বিলাপ কৰিলে। আৰু ৰজা দুৰ্য্যোধনেও ৰণক্ষেত্ৰত তেওঁলোকক দেখি শোক প্ৰকাশ কৰিলে।

Verse 20

दृष्ट्वा तथा तु राजानं बाष्पव्याकुललोचनम् । अश्वत्थामा तदा कोपाज्ज्वलन्निव महानलः

ৰজাক তেনে অৱস্থাত দেখি, চকু দুটা চকুৰ পানীৰে ভৰি পৰাত, অশ্বত্থামা প্ৰচণ্ড জুইৰ দৰে খঙত জ্বলি উঠিল।

Verse 21

पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य क्रोध विस्फारितेक्षणः । अश्रुविक्लवया वाचा दुर्योधनमभाषत

হাতে হাত মুঠি মাৰি, খঙত চকু দুটা বহল কৰি, তেওঁ চকুৰ পানীৰে ভৰা কঁপা কঁপা মাতেৰে দুৰ্য্যোধনক ক’লে।

Verse 22

पिता मे पातितः क्षुद्रैश्छलेनैव रणाजिरे । न तथा तेन शोचामि यथा निष्पातिते त्वयि

মোৰ পিতৃক ৰণক্ষেত্ৰত নীচ মানুহে কেৱল প্ৰতাৰণাৰে হত্যা কৰিছিল। তথাপিও মই সেইবাবে ইমান শোক কৰা নাই যিমান মই তোমাৰ এই অৱস্থা দেখি শোক কৰিছো।

Verse 23

शृणु वाक्यं ममाद्य त्वं यथार्थं वदतो नृप । सुकृतेन शपे चाहं सुयोधन महामते

হে ৰাজন, আজি মোৰ সত্য বাক্য শুনক। হে বুদ্ধিমান সুযোধন, মই মোৰ পুণ্যৰ শপত খাইছো।

Verse 24

अद्य रात्रौ हनिष्यामि पांडवा न्सह सृंजयैः । पश्यतो वासुदेवस्य त्वमनुज्ञां प्रयच्छ मे

আজি ৰাতি মই পাণ্ডৱ আৰু সৃঞ্জয়সকলক বধ কৰিম, যদিও বাসুদেৱে চাই থাকে। মোক অনুমতি দিয়ক।

Verse 25

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा द्रौणिं राजा तदाऽब्रवीत् । तथास्त्विति पुनः प्राह कृपं राजा द्विजोत्तमाः

তেওঁৰ কথা শুনি ৰজাই দ্ৰোণপুত্ৰক ক’লে, “তথাস্তু”। তাৰ পাছত ৰজাই কৃপাচাৰ্যক ক’লে, হে শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকল।

Verse 26

आचार्यैनं द्रोणपुत्रं कलशोत्थेन वारिणा । सैनापत्येऽभिषिंचस्वेत्यथ सोपि तथाऽकरोत्

“হে আচাৰ্য, কলহৰ পানীৰে দ্ৰোণপুত্ৰক সেনাপতি হিচাপে অভিষেক কৰক।” তেতিয়া তেওঁ তেনেদৰেই কৰিলে।

Verse 27

सोभिषिक्तस्तदा द्रौणिः परिष्वज्य नृपोत्तमम् । कृतवर्मकृपाभ्यां च सहितस्त्वरितं ययौ

তাৰ পাছত অভিষেক হোৱা দ্ৰোণপুত্ৰই ৰাজাক আলিঙ্গন কৰি কৃপাচাৰ্য আৰু কৃতবৰ্মাৰ সৈতে দ্ৰুতগতিৰে গুচি গ’ল।

Verse 28

ततस्ते तु त्रयो वीराः प्रयाता दक्षिणोन्मुखाः । आदित्यास्तमयात्पूर्वं शिबिरांतिकमासत

তেতিয়া সেই তিনজন বীৰ দক্ষিণমুখে যাত্ৰা কৰিলে। সূৰ্য অস্ত যোৱাৰ আগতেই তেওঁলোকে শিবিৰৰ ওচৰ পালেগৈ।

Verse 29

पार्थानां भीषणं शब्दं श्रुत्वा तत्र जयैषिणः । पांडवानुद्रुता भीतास्तदा द्रौण्यादयस्त्रयः

তাত পৃথাৰ পুত্ৰসকলৰ ভয়ংকৰ কোলাহল শুনি, জয়লাভকামী দ্ৰৌণী আদি সেই তিনজন পাণ্ডৱসকলৰ তাড়নাত ভীত হৈ পলাই গ’ল।

Verse 30

प्राङ्मुखा दुद्रुवुर्भीत्या कियद्दूरं श्रमातुराः । मुहुर्तं ते ततो गत्वा क्रोधामर्षवशानुगाः

পূৰ্বমুখে তেওঁলোকে ভয়তে কিছুমান দূৰ দৌৰিলে, পৰিশ্ৰমে ক্লান্ত হৈ। অলপ সময় গৈ তাৰ পাছত ক্ৰোধ আৰু আহত গৌৰৱৰ বশত পৰিল।

Verse 31

दुर्योधनवधार्तास्ते क्षणं तत्रावतस्थिरे । ततोऽपश्यन्नरण्यं वै नानातरुलतावृतम्

দুৰ্যোধনৰ বধত শোকাকুল হৈ তেওঁলোকে তাত ক্ষণেক থমকি ৰ’ল। তাৰ পাছত তেওঁলোকে নানাবিধ গছ-লতাৰে আৱৃত এক অৰণ্য দেখিলে।

Verse 32

अनेकमृगसंबाधं क्रूरपक्षिगणाकुलम् । समृद्धजलसंपूर्णतटाकपरिशोभितम्

সেই অৰণ্য নানা বনৰীয়া মৃগে ভৰপূৰ, ক্ৰূৰ পক্ষীৰ দলেৰে আৱদ্ধ, আৰু প্ৰচুৰ জলে পৰিপূৰ্ণ পুখুৰীৰ শোভাৰে সুশোভিত আছিল।

Verse 33

पद्मेंदीवरकह्लारसरसी शतसंकुलम् । तत्र पीत्वा जलं ते तु पाययित्वा हयांस्तथा

তেওঁলোকে শত শত পদ্ম, নীল উৎপল আৰু শুভ্ৰ কুমুদে ভৰা এক পবিত্ৰ সৰোবৰত উপনীত হ’ল। তাত তেওঁলোকে জল পান কৰিলে আৰু নিজৰ অশ্বসকলকো জল পান কৰালে।

Verse 34

अनेकशाखासंबाधन्यग्रोधं ददृशुस्ततः । संप्राप्य तु महावृक्षं न्यग्रोधं ते त्रयस्तदा

তাৰ পাছত তেওঁলোকে বহু শাখাৰে ঘন হৈ থকা এক ন্যগ্ৰোধ (বট) গছ দেখিলে। সেই মহাবৃক্ষ ন্যগ্ৰোধত উপনীত হৈ তেওঁলোক তিনিজনে একেলগে তাত উপস্থিত হ’ল।

Verse 35

अवतीर्य रथेभ्यश्च मोचयित्वा तुरंगमान् । उपस्पृश्य जलं तत्र सायंसंध्यामुपासत

ৰথৰ পৰা নামি অশ্বসকলক মুক্ত কৰি, তেওঁলোকে তাত জল লৈ আচমন (উপস্পৰ্শ) কৰিলে আৰু সায়ং-সন্ধ্যা উপাসনা পালন কৰিলে।

Verse 36

अथ चास्तगिरिं भानुः प्रपेदे च गतप्रभः । ततश्च रजनी घोरा समभूत्तिमिराकुला

তাৰ পাছত ভানু (সূৰ্য) নিজৰ প্ৰভা ক্ষীণ কৰি অস্তগিৰিত উপনীত হ’ল। তেতিয়া ভয়ংকৰ ৰজনী নামিল, যি ঘোৰ তিমিৰে আচ্ছন্ন আছিল।

Verse 37

रात्रिचराणि सत्त्वानि संचरंति ततस्ततः । दिवाचराणि सत्त्वानि निद्रावशमुपा ययुः

তেতিয়া ৰাত্ৰিচৰ সত্ত্বসমূহ ইফালে-সিফালে বিচৰণ কৰিবলৈ ধৰিলে। আৰু দিবাচৰ সত্ত্বসমূহ নিদ্ৰাৰ বশত পৰিল।

Verse 38

कृतवर्मा कृपो द्रौणिः प्रदोषसमये हि ते । न्यग्रोधस्योपविविशुरंतिके शोककर्शिताः

সন্ধ্যাৰ সময়ত কৃতৱৰ্মা, কৃপা আৰু দ্ৰৌণি (অশ্বত্থামা) শোকে ক্ষীণ হৈ ন্যাগ্ৰোধ (বট) গছৰ ওচৰত বহিল।

Verse 39

कृपभोजौ तदा निद्रां भेजातेऽतिप याक्रमौ । सुखोचितास्त्वदुःखार्हा निषेदुर्धरणीतले

তেতিয়া কৃপা আৰু ভোজ (কৃতৱৰ্মা) অতিশয় ক্লান্ত হৈ নিদ্ৰালীন হ’ল; সুখৰ অভ্যাসী আৰু দুখ সহিব নোৱৰা, তেওঁলোকে নিৰাবৰণ মাটিত শুই পৰিল।

Verse 40

द्रोणपुत्रस्तु कोपेन कलुषीकृतमानसः । ययौ न निद्रां विप्रेंद्रा निश्वसन्नुरगो यथा

কিন্তু দ্ৰোণপুত্ৰৰ মন ক্ৰোধে কলুষিত হ’ল; হে ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠ, তেওঁ নিদ্ৰালীন নহ’ল, সাপৰ দৰে গম্ভীৰ নিশ্বাস ফেলি থাকিল।

Verse 41

ततोऽवलोकयांचक्रे तदरण्यं भयानकम् । न्यग्रोधं च ततोऽपश्यद्बहुवायससंकुलम्

তাৰ পাছত তেওঁ সেই ভয়ংকৰ অৰণ্যখন চাৰিওফালে চালে; আৰু তেতিয়া ন্যাগ্ৰোধ (বট) গছটো বহু কাকৰে ভৰি থকা দেখিলে।

Verse 42

तत्र वायसवृन्दानि निशायां वासमाय युः । सुखं भिन्नासु शाखासु सुषुपुस्ते पृथक्पृथक्

সেই ঠাইত ৰাতিৰ সময়ত কাকৰ জাকবোৰে বাস ল’লে; ভিন্ন ভিন্ন ডালত আৰামেৰে, তেওঁলোকে পৃথক পৃথককৈ শুই থাকিল।

Verse 43

काकेषु तेषु सुप्तेषु विश्वस्तेषु समंततः । ततोऽपश्यत्समायांतं भासं द्रौणिर्भयंकरम्

যেতিয়া সেই কাকবোৰ চাৰিওফালে নিশ্চিন্ত হৈ শুই পৰিছিল, তেতিয়া দ্ৰোণপুত্ৰে ভয়ংকৰ ভাস-পক্ষী এগৰাকী আগবাঢ়ি আহি থকা দেখিলে।

Verse 44

कूरशब्दं क्रूरकायं बभ्रुपिंगकलेवरम् । स भासोऽथ भृशं शब्दं कृत्वालीयत शाखिनि

কঠোৰ চিঞৰ দি, নিষ্ঠুৰ দেহধাৰী—বাদামী আৰু পিঙ্গল বৰ্ণৰ—সেই ভাস-পক্ষীয়ে ডাঙৰ শব্দ কৰি গছৰ ডালত ঝাঁপ মাৰিলে।

Verse 45

उत्प्लुत्य तस्य शाखायां न्यग्रोधस्य विहंगमः । सुप्तान्काकान्निजघ्नेऽसावनेकान्वायसांतकः

সেই ন্যগ্ৰোধ (বট) গছৰ ডালত জঁপিয়াই উঠি, কাক-সংহাৰক সেই পক্ষীয়ে শুই থকা বহু কাকক আঘাত কৰি নিধন কৰিলে।

Verse 46

काकानामभिनत्पक्षान्स केषांचिद्विहंगमः । इतरेषां च चरणाञ्छिरांसि चरणा युधः

সেই পক্ষীয়ে কিছুমান কাকৰ পাখি ভাঙি পেলালে; আৰু আন কিছুমানৰ—যাৰ অস্ত্ৰ আছিল ভৰি—ভৰি আৰু মূৰ চেপি চুৰমাৰ কৰিলে।

Verse 47

विचकर्त क्षणेनासावुलूको वलवान्द्विजाः । स भिन्नदेहावयवैः काकानां बहुभिस्तदा

হে দ্বিজসকল! ক্ষণমাত্ৰতে সেই বলবান উলূক (পেঁচা) সিহঁতক ছিন্নভিন্ন কৰিলে; তেতিয়া বহু কাক ভাঙা অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গসহ তাত পৰি ৰ’ল।

Verse 48

समंतादावृतं सर्वं न्यग्रोधपरि मण्डलम् । वायसांस्तान्निहत्यासावुलूको मुमुदे तदा

বটগছৰ চাৰিওফালৰ গোটেই বৃত্তটো আৱৰি আছিল; সেই কাউৰীবোৰক বধ কৰি সেই ফেঁচাটোৱে তেতিয়া আনন্দ কৰিছিল।

Verse 49

द्रौणिर्दृष्ट्वा तु तत्कर्म भासेनैवं कृतं निशि । करिष्याम्यहमप्येवं शत्रूणां निधनं निशि

কিন্তু দ্ৰোণৰ পুত্ৰই ৰাতি চৰাইটোৱে কৰা সেই কাম দেখি ভাবিলে: "মইও ঠিক একেদৰেই ৰাতি মোৰ শত্ৰুবোৰৰ বিনাশ সাধন কৰিম।"

Verse 50

इत्यचिंतयदेकः सन्नुपदेशमिमं स्मरन् । जेतुं न शक्याः पार्था हि ऋजुमार्गेण युद्ध्यता

এইদৰে অকলে চিন্তা কৰি আৰু এই 'উপদেশ' স্মৰণ কৰি তেওঁ ভাবিলে: "সঁচাকৈয়ে পোনপটীয়া পথেৰে যুদ্ধ কৰিলে পাৰ্থসকলক পৰাস্ত কৰা সম্ভৱ নহয়।"

Verse 51

मया तच्छद्मना तेऽथ हंतव्या जितकाशिनः । सुयोधनसकाशे च प्रतिज्ञातो मया वधः

"সেয়েহে, মই সেই ছলেৰেই তেওঁলোকক বধ কৰিব লাগিব—যিসকলে বিজয়ী হৈ এতিয়া বিশ্ৰাম লৈছে; আৰু সুযোধনৰ আগত মই তেওঁলোকক বধ কৰাৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰিছিলো।"

Verse 52

ऋजुमार्गेण युद्धे मे प्राणनाशो भविष्यति । छलेन युध्यमानस्य जयश्चास्य रिपुक्षयः

"যদি মই পোনপটীয়া পথেৰে যুদ্ধ কৰোঁ, তেন্তে মোৰ প্ৰাণ যাব; কিন্তু যদি মই ছলেৰে যুদ্ধ কৰোঁ, তেন্তে বিজয় হ'ব—আৰু শত্ৰুৰ বিনাশ হ'ব।"

Verse 53

यच्च निंद्यं भवेत्कार्यं लोके सर्वजनैरपि । कार्यमेव हि तत्कर्म क्षत्रधर्मानुवर्तिना

যি কাৰ্য লোকত সকলো মানুহে নিন্দনীয় বুলিও গণ্য কৰে, তথাপি ক্ষত্ৰিয়-ধৰ্ম অনুসৰণকাৰীয়ে তাক কৰ্তব্য বুলিয়েই সম্পাদন কৰিব লাগে; কিয়নো সেই কৰ্মেই তাৰ ধৰ্ম-কর্তব্য।

Verse 54

पार्थैरपि छलेनैव कृतं कर्म सुयोधने । अस्मिन्नर्थे पुराविद्भिः प्रोक्ताः श्लोका भवंति हि

পাৰ্থসকলেও সুয়োধনৰ বিৰুদ্ধে ছল-কৌশলৰ দ্বাৰাই কৰ্ম সম্পাদন কৰিছিল। নিশ্চয়, এই বিষয়তেই প্ৰাচীন বিদ্বানসকলে শ্লোক উচ্চাৰণ কৰি থৈ গৈছে।

Verse 55

परिश्रांते विदीर्णे च भुंजाने च रिपोर्बले । प्रस्थाने च प्रवेशे च प्रहर्तव्यं न संशयः

যেতিয়া শত্রুৰ বল ক্লান্ত, বিদীৰ্ণ, বা আহাৰত ব্যস্ত থাকে; আৰু যাত্ৰা আৰম্ভ কৰাৰ সময়ত বা প্ৰৱেশ কৰাৰ সময়তো—নিঃসন্দেহে আঘাত কৰিব লাগে।

Verse 56

निद्रार्तमर्धरात्रे च तथा त्यक्तायुधं रणे । भिन्नयोधं बलं सर्वं प्रहर्तव्यमरातिभिः

অর্ধৰাত্ৰিত নিদ্ৰাত কাতৰ শত্রু, ৰণত অস্ত্ৰ ত্যাগ কৰা জন, আৰু যাৰ সমগ্ৰ সেনা যোদ্ধাসকল ছিন্নভিন্ন—এই সকলোৰ বিৰুদ্ধে শত্রুসকলে আঘাত কৰিব লাগে।

Verse 57

एवं स नियमं कृत्वा सुप्तमारणकर्मणि । प्राबोधयद्भोजकृपौ सुप्तौ रात्रौ स साहसी । द्रौणिर्ध्यात्वा मुहूर्तं तु तावुभावभ्यभाषत

এইদৰে নিদ্ৰাৰত লোকক বধ কৰাৰ নিয়ম স্থিৰ কৰি, সেই সাহসীয়ে ৰাতি শুই থকা ভোজ আৰু কৃপাক জগাই তুলিলে। তাৰ পাছত দ্ৰৌণি (অশ্বত্থামা) এ কিছুমান মুহূৰ্ত চিন্তা কৰি দুয়োকে সম্বোধন কৰিলে।

Verse 58

अश्वत्थामोवाच । मृतः सुयोधनो राजा महाबलपराक्रमः

অশ্বত্থামাই ক’লে: “মহা বল আৰু পৰাক্ৰমশালী ৰজা সুযোধনৰ মৃত্যু হৈছে।”

Verse 59

शुद्धकर्मा हतः पार्थैर्बहुभिः क्षुद्रकर्मभिः । भीमेनातिनृशंसेन शिरो राज्ञः पदा हतम्

যদিও তেওঁ ‘শুদ্ধ আচৰণ’ৰ আছিল, তথাপিও পাৰ্থসকলে বহুতো নীচ কাৰ্যৰ দ্বাৰা তেওঁক হত্যা কৰিলে; আৰু অত্যন্ত নিষ্ঠুৰ ভীমে ৰজাৰ মূৰত ভৰিৰে আঘাত কৰিলে।

Verse 60

ततोऽद्य रात्रौ पार्थानां समेत्य पटमण्डपम् । सुखसुप्तान्हनिष्यामः शस्त्रैर्नानाविधैर्वयम् । कृपः प्रोवाच तत्रैन मिति श्रुत्वा द्विजोत्तमाः

“সেয়েহে, আজি ৰাতি আমি পাৰ্থসকলৰ শিবিৰলৈ যাম আৰু সুখত টোপনি যোৱা অৱস্থাত তেওঁলোকক নানা ধৰণৰ অস্ত্ৰেৰে হত্যা কৰিম।” এই কথা শুনি ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠ কৃপাৰ্চাৰ্যই তেওঁক ক’লে।

Verse 61

कृप उवाच । सुप्तानां मारणं लोके न धर्मो न च पूज्यते

কৃপাৰ্চাৰ্যই ক’লে: “টোপনি যোৱা লোকক হত্যা কৰাটো এই জগতত ধৰ্মও নহয় আৰু ই সন্মানীয়ও নহয়।”

Verse 62

तथैव त्यक्तशस्त्राणां संत्यक्तरथवाजि नाम् । शृणु मे वचनं वत्स मुच्यतां साहसं त्वया

“সেইদৰে, যিসকলে অস্ত্ৰ ত্যাগ কৰিছে, আৰু যিসকলে ৰথ আৰু ঘোঁৰা পৰিত্যাগ কৰিছে, (তেওঁলোকক মৰাটো উচিত নহয়)। মোৰ কথা শুনা, বাছা - এই দুৰসাহস ত্যাগ কৰা।”

Verse 63

वयं तु धृतराष्टं च गांधारीं च पतिव्रताम् । पृच्छामो विदुरं चापि तदुक्तं करवा महे । इत्युक्तः स तदा द्रौणिः कृपं प्रोवाच वै पुनः

আহা, ধৃতৰাষ্ট্ৰক আৰু পতিব্ৰতা গান্ধাৰীক, আৰু বিদুৰকো সুধোঁ; তেওঁলোকে যি উপদেশ দিব, আমি সেইমতে কৰিম। এইদৰে কোৱা হ’লে দ্ৰৌণি (অশ্বত্থামা) পুনৰ কৃপক ক’লে।

Verse 64

अश्वत्थामोवाच । पांडवैश्च पुरा यन्मे छलाद्युद्धे पिता हतः

অশ্বত্থামাই ক’লে: “পূৰ্বতে পাণ্ডৱসকলে ছল কৰি যুদ্ধত মোৰ পিতাক বধ কৰিছিল।”

Verse 65

तन्मे सर्वाणि मर्माणि निकृन्तति हि मातुल । द्रोणहंताहमित्येतद्धृष्टद्युमस्य यद्वचः

“হে মামা, ইয়ে মোৰ সকলো মর্ম ছেদন কৰে—ধৃষ্টদ্যুম্নৰ সেই বাক্য: ‘মই দ্ৰোণৰ বধকাৰী।’”

Verse 66

कथं जनसमक्षे तद्वचनं संशृणोम्यहम् । तैरेव पांडवैः पूर्वं धर्मसेतुर्निराकृतः

“জনসমক্ষে মই সেই বাক্য কেনেকৈ সহিব? সেই পাণ্ডৱসকলেই আগতে ধৰ্ম-সেতু ত্যাগ কৰিছিল।”

Verse 67

समक्षमेव युष्माकं सर्वेषामेव भूभृताम् । त्यक्तायुधो मम पिता धृष्टद्युम्नेन पातितः

“তোমালোক সকলো ভূভৃতৰ সন্মুখতেই মোৰ পিতা অস্ত্ৰ ত্যাগ কৰি আছিল; তেতিয়া ধৃষ্টদ্যুম্নে তেওঁক পতিত কৰিলে।”

Verse 68

तथा शांतनवो भीष्मस्त्यक्तचापो निरायुधः । शिखंडिनं पुरोधाय निहतः सव्यसाचिना

তদ্ৰূপে শান্তনুৰ পুত্ৰ ভীষ্মে ধনু ত্যাগ কৰি নিৰস্ত্ৰ হৈ, শিখণ্ডীক আগত ৰাখি সব্যসাচী অৰ্জুনৰ হাতে নিহতো হ’ল।

Verse 69

एवमन्येऽपि भूपालाश्छलेनैव हतास्तु तैः । तथैवाहं करिष्यामि सुप्तानां मारणं निशि

এইদৰে আন আন ভূপালসকলকো তেওঁলোকে ছলৰ দ্বাৰাই বধ কৰিলে; তেনেদৰেই মইও নিশাৰ ভিতৰত শুই থকা লোকসকলক বধ কৰিম।

Verse 70

एवमुक्त्वा तदा द्रौणिः संयुक्ततुरगं रथम् । प्रायादभिमुखः शत्रून्समारुह्य क्रुधा ज्वलन्

এইদৰে কৈ দ্ৰৌণিয়ে ঘোঁৰাৰে যুক্ত ৰথ সাজি, ক্ৰোধে জ্বলি উঠি ৰথত আৰোহন কৰি শত্রুসকলৰ অভিমুখে প্ৰস্থান কৰিলে।

Verse 71

तं यांतम न्वगातां तौ कृतवर्मकृपावुभौ । ययुश्च शिबिरे तेषां संप्रसुप्तजनं तदा

তেওঁ যেতিয়া আগবাঢ়িল, তেতিয়া কৃতৱৰ্মা আৰু কৃপা—দুয়ো—তেওঁৰ পিছে পিছে গ’ল। তাৰ পাছত তেওঁলোকে সেই শিবিৰলৈ গ’ল, য’ত লোকসকল তেতিয়া গভীৰ নিদ্ৰাত আছিল।

Verse 72

शिबिरद्वारमासाद्य द्रोणपुत्रो व्यतिष्ठत । रात्रौ तत्र समाराध्य महादेवं घृणानिधिम्

শিবিৰৰ দুৱাৰ পোৱাত দ্ৰোণপুত্ৰ তাতেই থমকি ৰ’ল। ৰাতিৰ ভিতৰত সেই ঠাইতেই কৰুণাৰ নিধি মহাদেৱক আৰাধনা কৰিলে।

Verse 73

अवाप विमलं खङ्गं महादेवाद्वरप्रदात् । ततो द्रौणिरवस्थाप्य कृतवर्मकृपावुभौ

বৰপ্ৰদাতা মহাদেৱৰ পৰা তেওঁ নিৰ্মল খড়্গ লাভ কৰিলে। তাৰ পাছত দ্ৰোণপুত্ৰে কৃতৱৰ্মা আৰু কৃপা—দুয়োকেই নিজ নিজ স্থানত স্থাপন কৰিলে।

Verse 74

द्वारदेशे महावीरः शिबि रांतः प्रविष्टवान् । प्रविष्टे शिबिरे द्रौणौ कृतवर्मकृपावुभौ

দ্বাৰদেশত সেই মহাবীৰ শিবিৰত প্ৰৱেশ কৰিলে। দ্ৰোণপুত্ৰ প্ৰৱেশ কৰোঁতেই কৃতৱৰ্মা আৰু কৃপা—দুয়োও শিবিৰত সোমাল।

Verse 75

द्वारदेशे व्यतिष्ठेतां यत्तौ परमधन्विनौ । अथ द्रौणिः सुसंक्रुद्धस्तेजसा प्रज्वलन्निव

দ্বাৰদেশত সেই দুজন পৰম ধনুৰ্ধৰ সাৱধান হৈ থিয় দিলে। তাৰ পাছত দ্ৰোণপুত্ৰ অতিশয় ক্ৰুদ্ধ হৈ তেজে যেন অগ্নিৰ দৰে জ্বলি উঠিল।

Verse 76

खङ्गं विमलमादाय व्यचरच्छिबिरे निशि । ततस्तु धृष्टद्युम्नस्य शिबिरं मंदमाययौ

নিৰ্মল খড়্গ হাতত লৈ তেওঁ নিশা শিবিৰত ঘূৰি ফুৰিলে। তাৰ পাছত তেওঁ ধীৰে ধীৰে ধৃষ্টদ্যুম্নৰ শিবিৰৰ ওচৰলৈ আহিল।

Verse 77

धृष्टद्युम्नादयस्तत्र महायुद्धेन कर्शिताः । सुषुपुर्निशि विश्वस्ताः स्वस्वसैन्यसमावृताः

তাত ধৃষ্টদ্যুম্ন আদি সকলেই মহাযুদ্ধত ক্লান্ত হৈছিল। তেওঁলোকে নিশা বিশ্বাসে নিশ্চিন্ত হৈ শুই থাকিল, নিজ নিজ সৈন্যদলেৰে আৱৃত হৈ।

Verse 78

धृष्टद्युम्नस्य शिबिरं प्रविश्य द्रौणिरस्त्रवित् । तं सुप्तं शयने शुभ्रे ददर्शारान्महाबलम्

ধৃষ্টদ্যুম্নৰ শিবিৰত প্ৰৱেশ কৰি, অস্ত্ৰবিদ্যাত নিপুণ দ্ৰোণ-পুত্ৰে সেই মহাবলীক শুভ্ৰ আৰু দীপ্তিময় শয্যাত নিদ্ৰামগ্ন অৱস্থাত দেখিলে।

Verse 79

पादेनाघातयद्रोषात्स्वपंतं द्रोणनंदनः । स बुद्धश्चरणाघातादुत्थाय शयनादथ

ক্ৰোধত দ্ৰোণ-নন্দনে নিদ্ৰামগ্নজনক পায়েৰে আঘাত কৰিলে। সেই চৰণাঘাতত জাগি উঠি তেওঁ তেতিয়া শয্যাৰ পৰা উঠিল।

Verse 80

व्यलोकयत्तदा वीरो द्रोणपुत्रं पुरः स्थितम् । तमुत्पतंतं शयनाद्द्रोणाचार्यसुतो बली

তেতিয়া সেই বীৰে চাহি দেখিলে—দ্ৰোণ-পুত্ৰ তেওঁৰ সন্মুখত থিয়। তেওঁ শয্যাৰ পৰা জঁপিয়াই উঠোঁতেই, আচার্য দ্ৰোণৰ বলৱান পুত্ৰ (অশ্বত্থামা) সন্মুখত অৱস্থান কৰিলে।

Verse 81

केशेष्वाकृष्य बाहुभ्यां निष्पिपेष धरातले । धृष्टद्युम्नस्तदा तेन निष्पिष्टः स भया तुरः

দুয়ো বাহুৰে চুল ধৰি টানি তেওঁক মাটিত পেলাই চেপি মাৰিলে। এইদৰে ধৃষ্টদ্যুম্ন তেতিয়া তেওঁৰ দ্বাৰা চেপা পৰিল, ভয়ত আতুৰ হৈ।

Verse 82

निद्रांधः पादघातातो न शशाक विचेष्टितुम् । द्रौणिस्त्वाक्रम्य तस्योरः कण्ठं बद्ध्वा धनुर्गुणैः

নিদ্ৰায় অন্ধ আৰু পাদাঘাতত স্তম্ভিত হৈ তেওঁ কিছুমানেও বিচেষ্টিত হ’ব নোৱাৰিলে। কিন্তু দ্ৰোণ-পুত্ৰে তেওঁৰ বুকুত ভৰি দি, ধনুৰ গুণেৰে কণ্ঠ বেঁধি দিলে।

Verse 83

नदंतं विस्फुरंतं तं पशुमारममारयत् । तस्य सैन्यानि सर्वाणि न्यवधीच्च तथैव सः

গর্জন কৰি ক্ৰোধে জ্বলি উঠি তেওঁ পশুমাৰাক বধ কৰিলে; আৰু সেইদৰে তাৰ সকলো সৈন্যকো নিধন কৰিলে।

Verse 84

युधामन्युं महावीर्यममुत्तमौजसमेव च । तथैव द्रौपदीपुत्रानवशिष्टांश्च सोमकान्

তেওঁ মহাবীৰ যুধামন্যুকো বধ কৰিলে, আৰু উত্তম তেজস্বী উত্তমৌজাকো; সেইদৰে দ্ৰৌপদীৰ পুত্ৰসকল আৰু অৱশিষ্ট সোমকসকলকো নিধন কৰিলে।

Verse 85

शिखंडिप्रमुखानन्यान्खङ्गेनामारयद्बहून् । तद्भयाद्द्वारनिर्यातान्सर्वानेव च सैनिकान्

শিখণ্ডী প্ৰমুখ বহুজনক তেওঁ খড়্গেৰে বধ কৰিলে; আৰু তেওঁৰ ভয়ত দুৱাৰেদি ওলাই অহা সকলো সৈন্যও—এজনো নাছিল—নিহত হ’ল।

Verse 86

प्रापयामासतुर्मृत्युं कृतवर्मकृपा वुभौ । एवं निहतसैन्यं तच्छिबिरं तैर्महाबलैः

কৃতবৰ্মা আৰু কৃপা—দুয়ো—বহুজনক মৃত্যুলৈ প্ৰেৰণ কৰিলে। এইদৰে সেই মহাবলীসকলে সেই শিবিৰক সৈন্যবিহীন কৰি পেলালে।

Verse 87

तत्क्षणे शून्यमभवत्त्रिजगत्प्रलये यथा । एवं हत्वा ततः सर्वान्द्रोणपुत्रादयस्त्रयः

সেই ক্ষণতে ই শিবিৰ শূন্য হৈ পৰিল, যেন ত্ৰিজগতৰ প্ৰলয়। এইদৰে সকলোকে বধ কৰি, দ্ৰোণপুত্ৰ আদি সেই তিনিজনে আগবাঢ়ি গ’ল।

Verse 88

निरगुः शिबिरात्तस्मात्पार्थभीता भयातुराः । सर्वे पृथक्पृथग्देशान्दुद्रुवुः शीघ्रगामिनः

পাৰ্থৰ ভয়ত আতংকিত আৰু ভীতসন্ত্ৰস্ত হৈ তেওঁলোকে সেই শিবিৰৰ পৰা পলাই গ’ল; সকলোৱে দ্ৰুতগতিত দৌৰি, পৃথক পৃথক দিশলৈ গ’ল।

Verse 89

अथ द्रौणिर्ययौ विप्रा रेवातीरं मनोरमम् । तत्र ह्यनेकसाहस्रा ऋषयो वेदवादिनः

তাৰ পাছত, হে বিপ্ৰসকল, দ্ৰৌণি মনোৰম ৰেৱা নদীৰ তীৰলৈ গ’ল। তাত সঁচাকৈয়ে বেদবচন প্ৰচাৰ কৰা বহু হাজাৰ ঋষি আছিল।

Verse 90

कथयंतः कथाः पुण्यास्तपश्चक्रुरनुत्तमम् । तत्रायं प्रययौ द्रौणिरृषीणामाश्रमेष्वथ

তেওঁলোকে পুণ্য কাহিনী ক’বলৈ ক’বলৈ অনুত্তম তপস্যা কৰিছিল। তেতিয়া দ্ৰৌণি তাত গৈ ঋষিসকলৰ আশ্ৰমসমূহৰ ওচৰলৈ আগবাঢ়িল।

Verse 91

प्रविष्टमात्रे तस्मिंस्तु मुनयो ब्रह्मवादिनः । द्रौणेर्दुश्चरितं ज्ञात्वा प्राहुर्योगबलेन तम्

সেই ঠাইত তেওঁ প্ৰৱেশ কৰামাত্ৰেই ব্ৰহ্মবাদী মুনিসকলে দ্ৰৌণিৰ দুষ্কৰ্ম জানি যোগবলৰে তাক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 92

सुप्तमा रणकृत्पापी द्रौणे त्वं ब्राह्मणाधमः । त्वद्दर्शनेन ह्यस्माकं पातित्यं भवति ध्रुवम्

‘হে দ্ৰৌণি—শুই থকা লোকক বধ কৰা পাপী! তুমি ব্ৰাহ্মণসকলৰ মাজত অতি অধম। তোমাক মাত্ৰ দেখা পেলালেই আমাৰ অপবিত্ৰতা নিশ্চিত হয়।’

Verse 93

त्वत्संभाषणमात्रेण ब्रह्महत्यायुतं भ वेत् । अतोऽस्मदाश्रमेभ्यस्त्वं निर्गच्छ पुरुषाधम

তোৰ সৈতে কেৱল কথা পাতিলেই ব্ৰহ্মহত্যাৰ অসংখ্য পাপ উদ্ভৱ হয়। সেয়ে, হে পুৰুষাধম, আমাৰ আশ্ৰমসমূহৰ পৰা তৎক্ষণাৎ ওলাই যা।

Verse 94

इत्यब्रुवंस्तदा द्रौणिं तत्रत्या मुनयो द्विजाः । इतीरितस्ततो द्रौणिर्मुनिभिर्ब्रह्म वादिभिः

সেই ঠাইত বাস কৰা ব্ৰাহ্মণ মুনিসকলে দ্ৰোণপুত্ৰক এইদৰে ক’লে। ব্ৰহ্মবাদী মুনিসকলৰ এই সম্বোধনত দ্ৰৌণি (অশ্বত্থামা) তেতিয়া বিচলিত হ’ল।

Verse 95

लज्जितो निलात्तस्मादाश्रमान्मुनिसेवितात् । एवं काश्यादितीर्थेषु पुण्येषु प्रययौ च सः

লজ্জিত হৈ সি মুনিসেৱিত সেই আশ্ৰমৰ পৰা ওলাই গ’ল। এইদৰে সি কাশী আদি পুণ্যময় পবিত্ৰ তীৰ্থসমূহলৈ ঘূৰি ফুৰিলে।

Verse 96

तत्रतत्र द्विजैः सर्वै र्निंदितोऽसौ महात्मभिः । व्यासं शरणमापेदे प्रायश्चित्तचिकीर्षया

য’তে য’তে সি গ’ল, সকলো মহাত্মা দ্বিজে তাক নিন্দা কৰিলে। প্ৰায়শ্চিত্ত কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি সি ব্যাসৰ শৰণ ল’লে।

Verse 97

ततो बदरिकारण्ये समासीनं महामुनिम् । द्वैपायनं समागम्य प्रणनाम सभक्तिकम्

তাৰ পাছত বদৰীকাৰণ্যত আসীন মহামুনি দ্বৈপায়ন (ব্যাস) কাষলৈ গৈ, সি ভক্তিসহ প্ৰণাম কৰিলে।

Verse 98

ततो व्यासोऽब्रवीदेनं द्रोणाचार्यसुतं मुनिः । त्वमस्मदाश्रमादद्रौणे निर्याहि त्वरया त्विति

তেতিয়া মুনি ব্যাসে দ্ৰোণাচাৰ্যৰ পুত্ৰক ক’লে— “হে দ্ৰৌণি, মোৰ আশ্ৰমৰ পৰা তৎক্ষণাৎ, শীঘ্ৰে ওলাই যা।”

Verse 99

सुप्तमारण दोषेण महापातकवान्भवान् । अतो मे भवतालापान्महत्पापं भविष्यति । इत्युक्तः स तदा द्रौणिः प्रोवाचेदं वचो मुनिः

“শুই থকা লোকক বধ কৰাৰ দোষে তুমি মহাপাতকে লিপ্ত। সেয়ে তোমাৰ সৈতে কথোপকথন কৰিলে মোৰো মহাপাপ লাগিব।” এইদৰে কোৱা হ’লে দ্ৰৌণিয়ে মুনিক এই বাক্য ক’লে।

Verse 100

अश्वत्थामोवाच । भगवन्निंदितः सर्वैस्त्वामस्मि शरणं गतः

অশ্বত্থামাই ক’লে— “হে ভগৱান, সকলোৱে নিন্দা কৰা মই আপোনাৰ শৰণ লৈ আহিছোঁ।”

Verse 110

स्नानं कुरुष्व द्रौणे त्वं मासमात्रं निरं तरम् । सुप्तमारणदोषात्त्वं सद्यः पूतो भविष्यसि

“হে দ্ৰৌণি, তুমি এক মাহ পৰ্যন্ত নিৰন্তৰ স্নান-অনুষ্ঠান কৰাঁ। শুই থকা লোকক বধ কৰাৰ দোষৰ পৰা তুমি তৎক্ষণাৎ পবিত্ৰ হ’বা।”

Verse 132

यः पठेदिममध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः । स विधूयेह पापानि शिवलोके महीयते

যি কোনো একাগ্ৰচিত্তে এই অধ্যায় পাঠ কৰে বা শুনে, সি ইয়াতেই পাপ ধুই পেলায় আৰু শিৱলোকত সন্মানিত হয়।