Adhyaya 41

Verse 1

श्रीसूत उवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि गायत्रीं च सरस्वतीम् । लक्ष्यीकृत्य कथामेकां पवित्रां द्विजसत्तमाः

শ্ৰী সূত উৱাচ: এতিয়া মই গায়ত্ৰী আৰু সৰস্বতীৰ মাহাত্ম্য বিধিপূৰ্বক বৰ্ণনা কৰিম। হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল, এক পবিত্ৰ কাহিনী লক্ষ্য কৰি কওঁ।

Verse 2

कश्यपाख्यो द्विजः पूर्वमस्मिंस्तीर्थद्वये शुभे । स्नात्वातिमहतः पापाद्विमुक्तो नरकप्रदात्

পূৰ্বে কশ্যপ নামৰ এজন দ্বিজ এই শুভ দুই তীৰ্থত স্নান কৰি অতি ভয়ংকৰ পাপৰ পৰা মুক্ত হ’ল, যি নৰকলৈ নিয়া দিত।

Verse 3

ऋषय ऊचुः । मुने कश्यपनामासावकरोत्किं हि पातकम् । स्नात्वा तीर्थद्वयेप्यत्र यस्मान्मुक्तोऽभवत्क्षणात्

ঋষিসকলে ক’লে: হে মুনি, কশ্যপ নামৰ সেই মানুহে কেনে পাপ কৰিল, যাৰ ফলত ইয়াত দুই তীৰ্থতে স্নান কৰি সি ক্ষণতে মুক্ত হ’ল?

Verse 4

एतन्नः श्रद्दधानानां ब्रूहि सूत कृपाबलात् । त्वद्वचोऽमृततृप्तानां न पिपासापि विद्यते

হে সূত, আমি সকলোৱে শ্ৰদ্ধাৰে পূৰ্ণ; তোমাৰ কৃপাশক্তিৰ বলত এই কথা আমাক কোৱা। তোমাৰ বাক্য-অমৃতত তৃপ্ত হোৱা লোকৰ কোনো পিপাসা একেবাৰে নাথাকে।

Verse 5

श्रीसूत उवाच । गायत्र्याश्च सरस्वत्या माहात्म्यप्रतिपादकम् । इतिहासं प्रवक्ष्यामि शृण्वतां पापनाशनम्

শ্ৰী সূত উৱাচ: গায়ত্ৰী আৰু সৰস্বতীৰ মাহাত্ম্য প্ৰকাশ কৰা এই ইতিহাস মই ক’ম; যিসকলে শ্ৰৱণ কৰে, তেওঁলোকৰ পাপ নাশ হয়।

Verse 6

अभिमन्युसुतो राजा परीक्षिन्नाम नामतः । अध्यास्ते हास्तिनपुरं पालयन्धर्मतो महीम्

অভিমন্যুৰ পুত্ৰ ৰজা, নামত পৰীক্ষিত, হস্তিনাপুৰত সিংহাসনত অধিষ্ঠিত হৈ ধৰ্ম অনুসাৰে পৃথিৱী ৰক্ষা কৰিছিল।

Verse 7

स राजा जातु विपिने चचार मृगया रतः । षष्टिवर्षवया भूपः क्षुत्तृष्णापरिपीडितः

সেই ৰজা এবাৰ বনাঞ্চলত মৃগয়া-আসক্ত হৈ বিচৰণ কৰিলে। ষাঠি বছৰ বয়সৰ সেই ভূপ ক্ষুধা আৰু তৃষ্ণাত কাতৰ হৈছিল।

Verse 8

नष्टमेकं स विपिने मार्गयन्मृगमादरात् । ध्यानारूढं मुनिं दृष्ट्वा प्राह तं चीरवाससम्

বনত হেৰাই যোৱা এটা হৰিণক আগ্ৰহেৰে বিচাৰি ফুৰোঁতে, তেওঁ ধ্যানত নিমগ্ন, বাকল-বস্ত্ৰধাৰী এজন মুনিক দেখি তেঁওক ক’লে।

Verse 9

मया बाणेन विपिने मृगो विद्धोऽधुना मुने । दृष्टः स किं त्वया विद्वन्विद्रुतो भयकातरः

‘হে মুনে! বনত মোৰ বাণে এতিয়াই এটা হৰিণ বিদ্ধ হৈছে। হে বিদ্বান! ভয়াতুৰ হৈ পলাই যোৱা তাক তুমি দেখিছিলানে?’

Verse 10

समाधिनिष्ठो मौनित्वान्न किं चिदपि सोऽब्रवीत् । ततो धनुरटन्याऽसौ स्कंधे तस्य महामुनेः

সমাধিত স্থিত আৰু মৌন-ব্ৰতধাৰী সেই মুনিয়ে একো নক’লে। তেতিয়া সেই মানুহে (ৰজাই) মহামুনিৰ কাঁধত নিজৰ ধনু আৰু তূণীৰ থৈ দিলে।

Verse 11

निधाय मृतसर्पं तु कुपितः स्वपुरं ययौ । मुनेस्तस्य सुतः कश्चिच्छृंगीनाम बभूव वै

মৰা সাপটো (মুনিৰ ওপৰত) থৈ ক্ৰোধিত ৰজা নিজৰ নগৰলৈ উভতি গ’ল। সেই মুনিৰ এজন পুত্ৰ আছিল, যাৰ নাম নিশ্চয়েই শৃঙ্গী আছিল।

Verse 12

सखा तस्य कृशाख्योऽभूच्छृंगिणो द्विजसत्तमाः । सखायं शृङ्गिणं प्राह कृशाख्यः स सखा ततः

হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল, শৃঙ্গীৰ এজন বন্ধু আছিল, নাম কৃশা। তাৰ পাছত সেই বন্ধু কৃশাই নিজৰ সখা শৃঙ্গীক ক’লে।

Verse 13

पिता तव मृतं सर्पं स्कंधेन वहतेऽधुना । मा भूद्दर्पस्तव सखे मा कृथास्त्वं मदं वृथा

‘তোমাৰ পিতা এতিয়া কাঁধত মৰা সাপ বহন কৰি আছে। হে সখা, তোমাৰ ভিতৰত দৰ্প নোহোৱাকৈ থাকক; বৃথা মদ-অহংকাৰ নকৰিবা।’

Verse 14

सोऽवदत्कुपितः शृंगी दित्सुश्शापं नृपाय वै । मत्ताते शवसर्पं यो न्यस्तवान्मूढचेतनः

তেতিয়া শৃঙ্গী ক্ৰোধে দগ্ধ হৈ, ৰজাক শাপ দিবলৈ উদ্যত হৈ ক’লে: ‘সেই মূঢ়চিত্ত যিয়ে মোৰ পিতাৰ ওপৰত মৰা সাপ থৈ দিলে…’

Verse 15

स सप्तरात्रान्म्रियतां संदष्टस्तक्षकाहिना । शशापैवं मुनिसुतः सौभद्रेयं परीक्षितम्

‘সাত ৰাতিৰ ভিতৰত তক্ষক নাগৰ দংশনত সি মৰক।’ এইদৰে মুনিপুত্ৰই সুভদ্ৰানন্দন পৰীক্ষিতক শাপ দিলে।

Verse 16

शमीकाख्यः पिता तस्य श्रुत्वा शप्तं सुतेन तम् । नृपं प्रोवाच तनयं शृंगिणं मुनिपुंगवः

তেওঁৰ পিতা শমীক নামৰ ঋষিয়ে, পুত্ৰে ৰজাক শাপ দিয়া শুনি, মুনিসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ হৈ পুত্ৰ শৃঙ্গীক সম্বোধন কৰি ক’লে।

Verse 17

रक्षकं सर्वलोकानां नृपं किं शप्तवानसि । अराजके वयं लोके स्थास्यामः कथमंजसा

‘সকলো লোকৰ ৰক্ষক ৰজাক তুমি কিয় শাপ দিলা? ৰজা নথকা জগতত আমি কেনেকৈ সহজে নিশ্চিন্তে বাস কৰিম?’

Verse 18

क्रोधेन पातकमभून्न त्वया प्राप्यते सुखम् । यः समुत्पादितं कोपं क्षमयैव निरस्यति

‘ক্ৰোধৰ পৰা পাপ জন্মিল; ইয়াৰ দ্বাৰা তুমি সুখ নাপাবা। যি উঠা ক্ৰোধক কেৱল ক্ষমাৰে নাশ কৰে, সেয়াই তাক জয় কৰে।’

Verse 19

इह लोके परत्रासावत्यंतं सुखमेधते । क्षमायुक्ता हि पुरुषा लभंते श्रेय उत्तमम्

‘এই লোকত আৰু পৰলোকতো অপাৰ সুখ বিকশিত হয়। ক্ষমাযুক্ত পুৰুষসকলে সৰ্বোত্তম কল্যাণ লাভ কৰে।’

Verse 20

ततः शमीकः स्वं शिष्यं प्राह गौरमुखाभिधम् । भो गौ मुख गत्वा त्वं वद भूपं परीक्षितम्

তাৰ পাছত শমীকে নিজৰ শিষ্য গৌৰমুখ নামৰ জনক ক’লে—‘হে গৌৰমুখ, তুমি গৈ ৰজা পৰীক্ষিতক এই কথা জনাই দিয়া।’

Verse 21

इमं शापं मत्सुतोक्तं तक्षकाहिविदंशनम् । पुनरायाहि शीघ्रं त्वं मत्समीपे महामते

মোৰ পুত্ৰই দিয়া এই অভিশাপ তক্ষক সাপৰ দংশনৰ কাৰণ হ’ব। হে মহামতি, তুমি শীঘ্ৰে মোৰ ওচৰলৈ উভতি আহা।

Verse 22

एवमुक्तः शमीकेन ययौ गौरमुखो नृपम् । समेत्य चाब्रवीद्भूपं सौभद्रेयं परीक्षितम्

শমীক ঋষিৰ দ্বাৰা এইদৰে আদিষ্ট হৈ গৌৰমুখ ৰজাৰ ওচৰলৈ গ’ল; আৰু তেওঁক লগ পাই সুভদ্ৰাৰ পুত্ৰ ৰজা পৰীক্ষিতক ক’লে।

Verse 23

दृष्ट्वा सर्पं पितुः स्कन्धे त्वया विनिहितं मृतम् । शमीकस्य सुतः शृंगी शशाप त्वां रुषान्वितः

আপুনি তেওঁৰ পিতৃৰ কান্ধত মৰা সাপ এডাল ৰখা দেখি, শমীকৰ পুত্ৰ শৃংগীয়ে ক্ৰোধিত হৈ আপোনাক অভিশাপ দিলে।

Verse 24

एतद्दिनात्सप्तमेऽह्नि तक्षकेण महाहिना । दष्टो विषाग्निना दग्धो भूयादाश्वभिमन्युजः

আজিৰ পৰা সপ্তম দিনা, অভিমন্যুৰ পুত্ৰক মহান সাপ তক্ষকে দংশন কৰিব আৰু তেওঁ বিষৰ জুইত দগ্ধ হ’ব।

Verse 25

एवं शशाप त्वां राजञ्छृंगी तस्य मुनेः सुतः । एतद्वक्तुं पिता तस्य प्राहिणोन्मां त्वदंतिकम्

হে ৰাজন! সেই ঋষিৰ পুত্ৰ শৃংগীয়ে আপোনাক এইদৰে অভিশাপ দিছে। এই কথা জনাবলৈকে তেওঁৰ পিতৃয়ে মোক আপোনাৰ ওচৰলৈ পঠিয়াইছে।

Verse 26

इतीरयित्वा तं भूपमाशु गौरमुखो ययौ । गते गौरमुखे पश्चाद्राजा शोकपरायणः

এইদৰে ৰজাক কৈ গৌৰমুখা তৎক্ষণাৎ গুচি গ’ল। গৌৰমুখা যোৱাৰ পাছত ৰজা সম্পূৰ্ণৰূপে শোকত নিমগ্ন হ’ল।

Verse 27

अभ्रंलिहमथोत्तुंगमेकस्तंभं सुविस्तृतम् । मध्येगंगं व्यतनुत मंडपं नृपपुंगवः

তাৰ পাছত ৰজাসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ সেই নৃপতিয়ে গঙ্গাৰ মাজত এক উচ্ছ আৰু বিস্তৃত মণ্ডপ নিৰ্মাণ কৰিলে; ই এটা মাত্র স্তম্ভত স্থিত, যেন মেঘ চুমে।

Verse 28

महागारुडमंत्रज्ञैरौषधज्ञैश्चिकित्सकैः । तक्षकस्य विषं हंतुं यत्नं कुर्वन्समाहितः

মহা গাৰুড়-মন্ত্ৰৰ জ্ঞানীসকল আৰু ঔষধ-জ্ঞানী চিকিৎসকসকলৰ সৈতে, তেওঁ তক্ষকৰ বিষ নাশ কৰিবলৈ একাগ্ৰচিত্তে প্ৰচেষ্টা কৰিলে।

Verse 29

अनेकदेवब्रह्मर्षिराजर्षिप्रवरान्वितः । आस्ते तस्मिन्नृपस्तुंगे मंडपे विष्णुभक्तिमान्

বহু দেবতা, ব্ৰহ্মর্ষি আৰু ৰাজর্ষিসকলৰ শ্ৰেষ্ঠজনৰ সৈতে, বিষ্ণুভক্ত সেই ৰজা সেই উচ্ছ মণ্ডপত অৱস্থান কৰিলে।

Verse 30

तस्मिन्नवसरे विप्रः काश्यपो मांत्रिकोत्तमः । राजानं रक्षितुं प्रायात्तक्षकस्य महाविषात्

সেই সময়ত কাশ্যপ নামৰ ব্ৰাহ্মণ—মন্ত্ৰবিদ্যাত শ্ৰেষ্ঠ—তক্ষকৰ মহাবিষৰ পৰা ৰজাক ৰক্ষা কৰিবলৈ যাত্ৰা কৰিলে।

Verse 31

सप्तमेऽहनि विप्रेंद्रो दरिद्रो धनकामुकः । अत्रांतरे तक्षकोऽपि विप्ररूपी समाययौ

সপ্তম দিনাখন সেই বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ, দৰিদ্ৰ হ’লেও ধনৰ কামনাৰে পথত আগবাঢ়িল। তেতিয়াই তক্ষকো বিপ্ৰৰূপ ধৰি তাত উপস্থিত হ’ল।

Verse 32

मध्येमार्गं विलोक्याथ कश्यपं प्रत्यभाषत । ब्राह्मण त्वं कुत्र यासि वद मेऽद्य महामुने

পথৰ মাজত তাক চাই সি কশ্যপক ক’লে— “হে ব্ৰাহ্মণ, তুমি ক’লৈ যোৱা? আজি মোক কোৱা, হে মহামুনি।”

Verse 33

इति पृष्टस्तदावादीत्काश्यपस्तक्षकं द्विजाः । परीक्षितं महाराजं तक्षकोऽद्य विषाग्निना

এনেদৰে সোধা হ’লে কশ্যপে তক্ষকক ক’লে— “হে দ্বিজসকল, আজি তক্ষকে বিষ-অগ্নিৰে মহাৰাজ পৰীক্ষিতক দগ্ধ কৰিব।”

Verse 34

दक्ष्यते तं शमयितुं तत्समीपमुपैम्यहम् । इत्युक्तवंतं तं विप्रं तक्षकः पुनरब्रवीत्

“সেই (বিষ) শান্ত কৰিব পাৰিম, সেয়ে মই তেওঁৰ ওচৰলৈ যাওঁ,” বুলি সেই বিপ্ৰে ক’লে। তেনে কোৱা শুনি তক্ষকে পুনৰ তাক ক’লে।

Verse 35

तक्षकोहं द्विजश्रेष्ठ मया दष्टश्चिकित्सितुम् । न शक्यो ऽब्दशतेनापि महामंत्रायुतैरपि

“হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, মই তক্ষক। মোৰ দংশনে দংশিত জনক শতবৰ্ষেও চিকিৎসা কৰি সাৰিব নোৱাৰি, অগণিত মহামন্ত্ৰেও নহয়।”

Verse 36

चिकित्सितुं चेन्मद्दष्टं शक्तिरस्ति तवाधुना । अनेकयोजनोच्छ्रायमिमं वटतरुं त्वहम्

যদি এতিয়াই মোৰে দংশিত জনক চিকিৎসা কৰিবলৈ তোমাৰ সত্যই শক্তি থাকে, তেন্তে চোৱা—বহু যোজন উচ্চ এই বটবৃক্ষ; প্ৰথমে মই ইয়াতেই পৰীক্ষা কৰিম।

Verse 37

दशाम्युज्जीवयैनं त्वं समर्थोऽस्ति ततो भवान् । इतीरयित्वा तं वृक्षमदशत्तक्षकस्तदा

মই ইয়াক দংশিম—যদি তুমি সক্ষম হও তেন্তে ইয়াক পুনৰ্জীৱিত কৰা; তেতিয়াই তোমাৰ সামৰ্থ্য প্ৰমাণিত হ’ব। এইদৰে কৈ তক্ষকে তেতিয়া সেই গছটো দংশিলে।

Verse 38

अभवद्भस्मसात्सोऽपि वृक्षोऽत्यंतं समूर्च्छितः । पूर्वमेव नरः कश्चित्तं वृक्षमधिरूढवान्

সেই গছটোও অতিশয় মূৰ্ছিত হৈ ভস্মসাৎ হ’ল। কিন্তু তাৰ আগতেই কোনো এজন মানুহ সেই গছত উঠি গৈছিল।

Verse 39

तक्षकस्य विषोल्काभिः सोऽपि दग्धोऽभवत्तदा । तं नरं न विजिज्ञाते तौ च काश्यपतक्षकौ

তক্ষকৰ বিষৰ অগ্নিস্ফুলিঙ্গে সেই মানুহজনো তেতিয়া দগ্ধ হ’ল। কিন্তু কাশ্যপ আৰু তক্ষক—দুয়োয়ে—সেই মানুহজনক চিনিব নোৱাৰিলে।

Verse 40

काश्यपः प्रतिजज्ञेऽथ तक्षकस्यापि शृण्वतः । तन्मंत्रशक्तिं पश्यंतु सर्वे विप्रा हि नोऽधुना

তেতিয়া কাশ্যপে, তক্ষকে শুনি থাকোঁতেই, প্ৰতিজ্ঞা কৰিলে: “এতিয়া সকলো বিপ্ৰে মোৰ সেই মন্ত্রৰ শক্তি চাওক।”

Verse 41

इतीरयित्वा तं वृक्षं भस्मीभूतं विषाग्निना । अजीवयन्मन्त्रशक्त्या काश्यपो मांत्रिकोत्तमः

এইদৰে কৈ, মন্ত্ৰবিদ্যাৰ শ্ৰেষ্ঠ কাশ্যপে বিষাগ্নিত ভস্মীভূত হোৱা সেই গছখনক নিজৰ মন্ত্ৰশক্তিৰে পুনৰ জীৱিত কৰিলে।

Verse 42

नरोऽपि तेन वृक्षेण साकमुज्जीवितोऽभवत् । अथाब्रवीत्तक्षकस्तं काश्यपं मंत्रकोविदम्

সেই গছখনৰ সৈতে সেই মানুহজনো পুনৰ জীৱিত হ’ল। তাৰ পাছত তক্ষকে মন্ত্ৰত নিপুণ কাশ্যপক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 43

यथा न मुनिवाङ्मिथ्या भवेदेवं कुरु द्विज । यत्ते राजा धनं दद्यात्ततोपि द्विगुणं धनम्

“মুনিৰ বাক্য যাতে মিছা নহয়—এইদৰে কৰ, হে দ্বিজ: ৰজাই তোমাক যি ধন দিব, তাৰ দ্বিগুণ ধন মই তোমাক দিম।”

Verse 44

ददाम्यहं निवर्तस्व शीघ्रमेव द्विजोत्तम । इत्युक्त्वानर्घ्यरत्नानि तस्मै दत्त्वा स तक्षकः

“মই দিম; তৎক্ষণাৎ উভতি যা, হে দ্বিজোত্তম।” এইদৰে কৈ তক্ষকে তাক অমূল্য ৰত্ন দান কৰিলে।

Verse 45

न्यवर्तयत्काश्यपं तं ब्राह्मणं मंत्रको विदम् । अल्पायुषं नृपं मत्वा ज्ञानदृष्ट्या स काश्यपः

এইদৰে মন্ত্ৰত নিপুণ সেই ব্ৰাহ্মণ কাশ্যপ উভতি গ’ল; কিয়নো জ্ঞানদৃষ্টিৰে তেওঁ বুজিলে যে ৰজা অল্পায়ু।

Verse 46

स्वाश्रमं प्रययौ तूष्णीं लब्धरत्नश्च तक्षकात् । सोऽब्रवीत्तक्षकः सर्वान्सर्पानाहूय तत्क्षणे

তক্ষকৰ পৰা ৰত্ন লাভ কৰি তেওঁ নীৰৱে নিজৰ আশ্ৰমলৈ গ’ল। তেতিয়া তক্ষকে সেই মুহূৰ্ততে সকলো সৰ্পক আহ্বান কৰি ক’লে।

Verse 47

यूयं तं नृपतिं प्राप्य मुनीनां वेषधारिणः । उपहारफलान्याशु प्रयच्छत परीक्षिते

“মুনিৰ বেশ ধৰি সেই নৃপতিক ওচৰলৈ যোৱা, আৰু শীঘ্ৰে পৰীক্ষিতক উপহাৰ-ফল অৰ্পণ কৰা।”

Verse 48

तथेत्युक्त्वा सर्वसर्पा ददू राज्ञे फलान्यमी । तक्षकोपि तदा तत्र कस्मिंश्चिद्बदरीफले

“তথাস্ত” বুলি কৈ সেই সকলো সৰ্পে ৰজাক ফল অৰ্পণ কৰিলে। আৰু তক্ষকো তেতিয়াই এটা বদৰীফলত প্ৰৱেশ কৰিলে।

Verse 49

कृमिवेषधरो भूत्वा व्यतिष्ठद्दंशितुं नृपम् । अथ राजा प्रदत्तानि सर्पैर्ब्राह्मणरूपकैः

কৃমিৰ বেশ ধৰি তেওঁ নৃপতিক দংশন কৰিবলৈ ঘাপটি ৰ’ল। তেতিয়া ৰজাই ব্ৰাহ্মণ-ৰূপ ধৰা সৰ্পসকলে দিয়া ফলসমূহ লক্ষ্য কৰিলে।

Verse 50

परीक्षिन्मंत्रवृद्धेभ्यो दत्त्वा सर्वफलान्यपि । कौतूहलेन जग्राह स्थूलमेकं फलं करे

পৰীক্ষিতে মন্ত্রবিদ্যাত বৃদ্ধসকলক সকলো ফল দান কৰিলে; কিন্তু কৌতূহলবশত তেওঁ হাতে এটা ডাঙৰ ফল ল’লে।

Verse 51

अस्मिन्नवसरे सूर्योऽप्यस्ताचलमगाहत । मिथ्या ऋषिवचो मा भूदिति तत्रत्यमानवाः

সেই মুহূর্ততে সূৰ্যও অস্তাচল পৰ্বতত অস্ত গ’ল। ঋষিৰ বচন মিথ্যা নহ’ব বুলি ভাবি তাত উপস্থিত মানুহবোৰ উদ্বিগ্ন হৈ পৰিল।

Verse 52

अन्योयमवदन्त्सर्वे ब्राह्मणाश्च नृपास्तथा । एवं वदत्सु सर्वेषु फले तस्मिन्नदृश्यत

সকলোয়ে—ব্ৰাহ্মণ আৰু নৃপতিসকলেও—ক’বলৈ ধৰিলে, “ইটো আন কিবা।” সকলোৱে এনেদৰে ক’বলৈ থাকোঁতে, সেই ফলৰ ভিতৰত কিবা এটা দেখা গ’ল।

Verse 53

फले रक्तकृमिः सर्वे राज्ञा चापि परीक्षिता । अयं किं मां दशेदद्य कृमिरित्युक्तवा न्नृपः

ফলত ৰক্তবৰ্ণ কৃমি সকলোৱে দেখিলে, ৰজাইও তাক পৰীক্ষা কৰিলে। ৰজাই ক’লে, “এই কৃমিয়ে আজি মোক কি কৰিব—মোক কামুৰিব নেকি?”

Verse 54

निदधे तत्फलं कर्णे सकृमि द्विजसत्तमाः । तक्षकोऽस्मिन्स्थितः पूर्वं कृमिरूपी फले तदा

হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল, তেওঁ কৃমিসহ সেই ফল কাণত থ’লে। কিয়নো তক্ষক পূৰ্বৰে পৰা সেই ফলত কৃমিৰূপে অৱস্থিত আছিল।

Verse 55

निर्गत्य तत्फलादाशु नृपदे हमवेष्टयत् । तक्षकावेष्टिते भूपे पार्श्वस्था दुद्रुवुर्भयात्

সেই ফলৰ পৰা সি তৎক্ষণাৎ ওলাই আহি ৰজাৰ দেহত পেঁচ খাই ধৰিলে। তক্ষকে ভূপক আৱেষ্টিত কৰাত কাষত থকা লোকসকল ভয়তে পলাই গ’ল।

Verse 56

अनंतरं नृपो विप्रास्तक्षकस्य विषाग्निना । दग्धोऽभूद्भस्मसादाशु सप्रासादो बलीयसा

তদনন্তৰ, হে ব্ৰাহ্মণসকল, তক্ষকৰ বিষ-অগ্নিৰ অতি প্ৰবল তেজত ৰজা নিজৰ প্ৰাসাদসহ শীঘ্ৰে দগ্ধ হৈ ভস্মীভূত হ’ল।

Verse 57

कृत्वोर्ध्वदैहिकं तस्य नृपस्य सपुरोहिताः । मंत्रिणस्तत्सुतं राज्ये जनमेजयनामकम्

সেই ৰজাৰ উৰ্ধ্বদৈহিক ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি, ৰাজপুৰোহিতসকলসহ মন্ত্ৰীসকলে তেওঁৰ পুত্ৰ জনমেজয় নামকক সিংহাসনত অধিষ্ঠিত কৰিলে।

Verse 58

राजानमभ्यषिंचन्वै गजद्रक्ष णवांछया । तक्षकाद्रक्षितुं भूपमायातः काश्यपाभिधः

ৰাজবংশৰ ৰক্ষাৰ কামনাৰে তেওঁলোকে ৰজাক অভিষেক কৰিলে; আৰু তক্ষকৰ পৰা ভূপক ৰক্ষা কৰিবলৈ কাশ্যপ নামৰ এজন ব্ৰাহ্মণ আহি উপস্থিত হ’ল।

Verse 59

यो ब्राह्मणो मुनिश्रेष्ठाः स सर्वैर्निंदितो जनैः । बभ्राम सकलान्देशाञ्छिष्टैः सर्वैश्च दूषितः

হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল, সেই ব্ৰাহ্মণজন সকলো লোকৰ দ্বাৰা নিন্দিত হ’ল। সকলো শিষ্টজনৰ ধিক্কাৰত কলুষিত হৈ, তেওঁ সকলো দেশত অপমান বোৱাই ঘূৰি ফুৰিলে।

Verse 60

अवस्थानं न लेभेऽसौ ग्रामे वाप्याश्रमेऽपि वा । यान्यान्देशानसौ यातस्तत्रतत्रमहाजनैः

তেওঁ কোনো ঠাইত বাসস্থান নাপালে—না গাঁৱত, না আশ্ৰমতো। যি যি দেশলৈ তেওঁ গ’ল, তাত তাতেই সমাজৰ মহাজনসকলে তেওঁৰ সন্মুখীন হ’ল।

Verse 61

तत्तद्देशान्निरस्तः स शाकल्यं शरणं ययौ । प्रणम्य शाकल्यमुनिं काश्यपो निन्दितो जनैः । इदं विज्ञापयामास शाकल्याय महात्मने

এদিশ-সেদিশে তাড়িত হৈ তেওঁ শাকল্যৰ শৰণ ল’লে। জনসাধাৰণে নিন্দা কৰা কাশ্যপে শাকল্য মুনিক প্ৰণাম কৰি সেই মহাত্মাৰ আগত এই বিষয় নিবেদন কৰিলে।

Verse 62

काश्यप उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ शाकल्य हरिवल्लभ

কাশ্যপে ক’লে: “ভগৱন, সৰ্বধৰ্মজ্ঞ! হে শাকল্য, হৰিৰ প্ৰিয়!”

Verse 63

मुनयो ब्राह्मणाश्चान्ये मां निंदंति सुहृज्जनाः । नास्याहं कारणं जाने किं मां निंदंति मानवाः

“মুনি, ব্ৰাহ্মণ আৰু আন সুহৃদ লোকেও মোক নিন্দা কৰে। ইয়াৰ কাৰণ মই নাজানো—মানৱে মোক কিয় দোষাৰোপ কৰে?”

Verse 64

ब्रह्महत्या सुरापानं गुरुस्त्रीगमनं तथा । स्तेयं संसर्गदोषो वा मया नाचरितः क्वचित्

“ব্ৰাহ্মণহত্যা, সুৰাপান, গুৰুপত্নীগমন, চৌৰ্য, অথবা অশুচি সংসৰ্গৰ দোষ—এইবোৰৰ একোটাও কৰ্ম মই কেতিয়াও কৰা নাই।”

Verse 65

अन्यान्यपि हि पापानि न कृतानि मया मुने । तथापि निंदंति जना वृथा मां बांधवादयः

“আন আন পাপো, হে মুনে, মোৰ দ্বাৰা কৰা হোৱা নাই; তথাপি আত্মীয়-স্বজন আদি লোকে বিনা কাৰণে মোক নিন্দা কৰে।”

Verse 66

जानासि चेत्त्वं शाकल्य मया दोषं कृतं वद । उक्तोऽथ काश्यपेनैवं शाकल्याख्यो महामुनिः । क्षणं ध्यात्वा बभाषे तं काश्यपं द्विजसत्तमाः

“যদি তুমি জানো, হে শাকল্য, তেন্তে কোৱা—মোৰ দ্বাৰা কোন দোষ সংঘটিত হৈছে?” কাশ্যপে এইদৰে ক’লে শাকল্য নামৰ মহামুনিয়ে ক্ষণেক ধ্যান কৰি, দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ কাশ্যপক উত্তৰ দিলে।

Verse 67

शाकल्य उवाच । परीक्षितं महाराजं तक्षकाद्रक्षितुं भवान्

শাকল্য ক’লে: “মহাৰাজ পৰীক্ষিতক তক্ষকৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ আপুনি আছিল—”

Verse 68

अयासीदर्धमार्गे तु तक्षकेण निवारितः । चिकित्सितुं समर्थोऽपि विषरोगादिपीडितम्

“আপুনি যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিছিল, কিন্তু আধা পথতে তক্ষকে বাধা দিলে; যদিও আপুনি বিষ, ৰোগ আদি পীড়িতজনক চিকিৎসা কৰিবলৈ সক্ষম আছিল।”

Verse 69

यो न रक्षति लोभेन तमाहुर्ब्रह्मघातकम् । क्रोधात्कामाद्भयाल्लोभान्मात्सर्यान्मोहतोऽपि वा

“যি লোভবশত ৰক্ষা নকৰে, তাক ব্ৰাহ্মণ-ঘাতক বুলিয়েই কোৱা হয়। ক্ৰোধ, কামনা, ভয়, লোভ, ঈৰ্ষ্যা বা মোহৰ পৰাও—”

Verse 70

यो न रक्षति विप्रेंद्र विषरोगातुरं नरम् । ब्रह्महा स सुरापी च स्तेयी च गुरुतल्पगः

“হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, যি বিষ বা ৰোগে পীড়িত মানুহক ৰক্ষা নকৰে, সি ব্ৰহ্মহা, সুৰাপী, চোৰ আৰু গুৰু-তল্পগৰ সমান পাপী।”

Verse 71

संसर्गदोषदुष्टश्च नापि तस्य हि निष्कृतिः । कन्याविक्रयिणश्चापि हयविक्रयिणस्तथा

কুসঙ্গৰ দোষে দুষিত হোৱা জনৰ বাবে নিশ্চয়েই কোনো নিষ্কৃতি নাই। তেনেদৰে কন্যা-বিক্ৰয় কৰা আৰু ঘোঁৰা-বিক্ৰয় কৰা লোকসকলেও নিন্দিত।

Verse 72

कृतघ्न स्यापि शास्त्रेषु प्रायश्चित्तं हि विद्यते । विषरोगातुरं यस्तु समर्थोपि न रक्षति

কৃতঘ্ন লোকৰ বাবেও শাস্ত্ৰত প্ৰায়শ্চিত্ত আছে। কিন্তু যি সক্ষম হৈও বিষ বা ৰোগে পীড়িত মানুহক ৰক্ষা নকৰে—

Verse 73

न तस्य निष्कृतिः प्रोक्ता प्रायश्चित्तायुतैरपि । न तेन सह पंक्तौ च भुंजीत सुकृती जनः

এনেকুৱা জনৰ বাবে দহ হাজাৰ প্ৰায়শ্চিত্ত কৰিলেও কোনো নিষ্কৃতি কোৱা নাই। সুকৃতী মানুহে তাৰ সৈতে একে পংক্তিত বহি আহাৰো নাখাব।

Verse 74

न तेन सह भाषेत न पश्येत्तं नरं क्वचित् । तत्संभाषणमात्रेण महापातकभाग्भवेत्

তাৰ সৈতে কথা নক’ব, আৰু ক’তো সেই মানুহক নেদেখিব। কেৱল তাৰ সৈতে কথোপকথন কৰিলেই মহাপাতকৰ অংশীদাৰ হয়।

Verse 75

परीक्षित्स महाराजः पुण्यश्लोकश्च धार्मिकः । विष्णुभक्तो महायोगी चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता

সেই মহাৰাজ পৰীক্ষিত পুণ্যখ্যাতিসম্পন্ন আৰু ধৰ্মনিষ্ঠ আছিল; বিষ্ণুভক্ত, মহাযোগী, আৰু চাতুৰ্বৰ্ণ্যৰ ৰক্ষক আছিল।

Verse 76

व्यासपुत्राद्धरिकथां श्रुतवान्भक्तिपूर्वकम् । अरक्षित्वा नृपं तं त्वं वचसा तक्षकस्य यत्

ব্যাসপুত্ৰৰ পৰা ভক্তিভাৱে হৰিৰ পবিত্ৰ কথা শুনিও, তক্ষকৰ বিষ-সম্পৰ্কীয় শাপবচনৰ কাৰণে তুমি সেই ৰজাক ৰক্ষা নকৰিলা।

Verse 77

निवृत्तस्तेन विप्रेंद्रैर्बांधवैरपि दूष्यसे । स परीक्षिन्महाराजो यद्यपि क्ष णजीवितः

কৰ্তব্যৰ পৰা আঁতৰি তুমি উভতি আহিলা; সেয়ে শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকল আৰু নিজৰ আত্মীয়সকলেও তোমাক দোষাৰোপ কৰে। সেই মহাৰাজ পৰীক্ষিত, যদিও জীৱন মাত্ৰ ক্ষণেকৰ আছিল,—

Verse 78

तथापि यावन्मरणं बुधैः कार्यं चिकित्सनम् । यावत्कण्ठगताः प्राणा मुमूर्षोर्मानवस्य हि

তথাপি জ্ঞানীসকলে মৃত্যু পৰ্যন্ত চিকিৎসা কৰিব লাগে—যেতিয়ালৈকে মৰণাসন্ন মানুহৰ প্ৰাণ কণ্ঠলৈ নুআহে, অৰ্থাৎ শেষ ক্ষণলৈকে।

Verse 79

तावच्चिकित्सा कर्तव्या कालस्य कुटिला गतिः । इति प्राहुः पुरा श्लोकं भिषग्वैद्याब्धिपारगाः

সেই পৰ্যন্ত চিকিৎসা কৰিব লাগে, কিয়নো কালৰ গতি বেঁকা আৰু অনিশ্চিত। এইদৰে প্ৰাচীন কালত চিকিৎসা-বিদ্যাৰ সাগৰ পাৰ কৰা বৈদ্যসকলে এই শ্লোক কৈছিল।

Verse 80

अतश्चिकित्साशक्तोऽपि यस्मादकृतभेषजः । अर्धमार्गे निवृत्तस्त्वं तेन तं हतवानसि । शाकल्येनैवमुदितः काश्यपः प्रत्यभाषत

সেয়ে চিকিৎসা কৰিব পৰা শক্তি থাকিও তুমি ঔষধ নকৰিলা আৰু আধা পথতে উভতি আহিলা; সেই কাৰণেই তুমি তাক হত্যা কৰিলা। শাকল্যই এইদৰে ক’লে, কাশ্যপে উত্তৰ দিলে।

Verse 81

काश्यप उवाच । ममैतद्दोषशांत्यर्थमुपायं वद सुव्रत

কাশ্যপে ক’লে: “হে সুৱ্ৰত, মোৰ এই দোষ শান্ত কৰিবলৈ উপায় ক’বা।”

Verse 82

येन मां प्रतिगृह्णीयुर्बांधवाः ससुहृज्जनाः

“কোন উপায়ে মোৰ বাঞ্ধৱসকল, বন্ধু আৰু হিতৈষীজনসহ, মোক পুনৰ গ্ৰহণ কৰিব?”

Verse 83

कृपां मयि कुरुष्व त्वं शाकल्य हरिवल्लभ । काश्यपेनैवमुक्तस्तु शाकल्योपि मुनीश्वरः । क्षणं ध्यात्वा जगादैवं काश्यपं कृपया तदा

“মোৰ ওপৰত কৃপা কৰা, হে শাকল্য, হৰিৰ প্ৰিয়।” কাশ্যপৰ এই বাক্য শুনি, মুনীশ্বৰ শাকল্য ক্ষণেক ধ্যান কৰি, তেতিয়া দয়াৰে কাশ্যপক এইদৰে ক’লে।

Verse 84

शाकल्य उवाच । अस्य पापस्य शात्यर्थमुपायं प्रवदामि ते

শাকল্য ক’লে: “এই পাপ শান্ত কৰিবলৈ যি উপযুক্ত উপায়, মই তোমাক ক’ম।”

Verse 85

तत्कर्त्तव्यं त्वया शीघ्रं विलंबं मा कृथा द्विज । दक्षिणांबुनिधौ सेतौ गंधमादनपर्वते

“এই কৰ্তব্য তুমি শীঘ্ৰে কৰা; হে দ্বিজ, বিলম্ব নকৰিবা। দক্ষিণ সাগৰৰ সেতুত, গন্ধমাদন পৰ্বতত…”

Verse 86

अस्ति तीर्थद्वयं विप्रा गायत्री च सरस्वती । तत्र त्वं स्नानमात्रेण शुद्धो भूयाश्च तत्क्षणे

হে বিপ্ৰ! দুটা পবিত্ৰ তীৰ্থ আছে—গায়ত্ৰী আৰু সৰস্বতী। তাত কেৱল স্নান কৰিলেই সেই ক্ষণতে তুমি শুদ্ধ হ’বা।

Verse 87

गायत्र्या च सरस्वत्या जलवात स्पृशो नरः । विधूय सर्वपापानि स्वर्गं यास्यंति निर्मलाः

গায়ত্ৰী আৰু সৰস্বতীৰ জল (আৰু পবিত্ৰ বায়ু) স্পৰ্শ কৰা মানুহে সকলো পাপ ঝাৰি পেলাই, নিৰ্মল হৈ স্বৰ্গলৈ যায়।

Verse 88

तद्याहि शीघ्र विप्र त्वं गायत्रीं च सरस्वतीम् । इत्युक्तः काश्यपस्तेन शाकल्येन द्विजोत्तमाः

সেয়ে হে বিপ্ৰ, তুমি শীঘ্ৰে গায়ত্ৰী আৰু সৰস্বতীৰ ওচৰলৈ যোৱা। এইদৰে শাকল্য—দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ—কশ্যপক উপদেশ দিলে।

Verse 89

नत्वा मुनिं च शाकल्यं तमापृच्छ्य मुनीश्वरम् । तेन चैवाभ्यनुज्ञातः प्रययौ गन्धमादनम्

কশ্যপে মুনি শাকল্যক প্ৰণাম কৰি, সেই মুনীশ্বৰক বিদায় বিচাৰিলে; আৰু তেওঁৰ অনুমতি পাই গন্ধমাদনলৈ যাত্ৰা কৰিলে।

Verse 90

तत्र गत्वा च गायत्रीसरस्वत्यौ च काश्यपः । नत्वा तीर्थद्वयं भक्त्या दण्डपाणिं च भैरवम्

তাত গৈ কশ্যপে গায়ত্ৰী-সৰস্বতীৰ ওচৰলৈ গ’ল। ভক্তিভাৱে তেওঁ দুয়ো তীৰ্থক প্ৰণাম কৰিলে, আৰু দণ্ডধাৰী ভৈৰৱ (দণ্ডপাণি)কো নমস্কাৰ কৰিলে।

Verse 91

संकल्पपूर्वं तत्तीर्थे सस्नौ नियमसंयुतः । तीर्थद्वये स्नानमात्रान्मुक्तपापोऽथ काश्यपः

সঙ্কল্পপূৰ্বক আৰু নিয়ম-সংযমেৰে যুক্ত হৈ কাশ্যপে সেই তীৰ্থত স্নান কৰিলে। দ্বয় তীৰ্থত কেৱল স্নান-মাত্ৰতেই তেওঁ পাপমুক্ত হ’ল।

Verse 92

तीर्थद्वयस्य तीरेऽसौ किंचित्कालं तु तस्थिवान् । तस्मिन्काले च गायत्रीसरस्वत्यौ मुनीश्वराः

দ্বয় তীৰ্থৰ তীৰত তেওঁ কিছু সময় স্থিৰ হৈ থাকিল। সেই সময়তেই, হে মুনীশ্বৰসকল, গায়ত্ৰী আৰু সরস্বতী (তাত) প্ৰাদুৰ্ভাৱ হ’বলৈ ধৰিলে।

Verse 93

प्रादुर्बभूवतुर्मूर्ते सर्वाभरणभूषिते । देव्यौ ते स नमस्कृत्य काश्यपो भक्तिपूर्वकम्

সেই দুই দেৱী মূৰ্তিধাৰী হৈ প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল, সকলো অলংকাৰৰে ভূষিতা। কাশ্যপে ভক্তিপূৰ্বক তেওঁলোকক নমস্কাৰ কৰিলে।

Verse 94

के युवां रूपसंपन्ने सर्वालंकारसंयुते । इति पप्रच्छ दृष्ट्वा ते काश्यपो हृष्टमानसः । तेन पृष्टे च गायत्रीसरस्वत्यौ तमूचतुः

‘তোমালোক দুয়ো কোন—ৰূপে দীপ্তিমান আৰু সকলো অলংকাৰৰে সংযুক্ত?’ এইদৰে আনন্দিতচিত্ত কাশ্যপে তেওঁলোকক দেখি সুধিলে। তেওঁ সুধাত গায়ত্ৰী আৰু সরস্বতীয়ে তেওঁক উত্তৰ দিলে।

Verse 95

गायत्रीसरस्वत्यावूचतुः । काश्यपावां हि गायत्रीसरस्वत्यौ विधिप्रिये

গায়ত্ৰী আৰু সরস্বতীয়ে ক’লে: ‘হে কাশ্যপ, বিধি-প্ৰিয়, আমি নিশ্চয় গায়ত্ৰী আৰু সরস্বতী।’

Verse 96

एतत्तीर्थस्वरूपेण नित्यं वर्तावहे त्वतः । अत्र तीर्थद्वये स्नानादावां तुष्टे तवाधुना

আমি এই তীৰ্থৰ স্বৰূপ হৈ সদায় ইয়াতেই অৱস্থিত আছোঁ। ইয়াত এই দুয়ো তীৰ্থত তোমাৰ স্নানৰ ফলত আমি দুয়ো এতিয়া তোমাৰ ওপৰত সন্তুষ্ট।

Verse 97

वरं मत्तो वृणीष्व त्वं यदिष्टं काश्यप द्विज । स्नांति तीर्थद्वये येऽत्र दास्यावस्तदभीप्सितम्

হে কাশ্যপ দ্বিজ, মোৰ পৰা তুমি যি ইচ্ছা কৰা সেই বৰ বাছি লোৱা। আৰু যিসকলে ইয়াত এই দুয়ো তীৰ্থত স্নান কৰে, তেওঁলোকক আমি তেওঁলোকৰ অভীষ্ট দান কৰিম।

Verse 98

श्रुत्वा वचस्तद्गायत्रीसरस्वत्योः स काश्यपः । तुष्टाव वाग्भिरग्र्याभिस्ते देव्यौ वेधसः प्रिये

গায়ত্ৰী আৰু সরস্বতীৰ বাক্য শুনি কাশ্যপে, স্ৰষ্টা ব্ৰহ্মাৰ প্ৰিয় সেই দুয়ো দেৱীক উৎকৃষ্ট স্তোত্ৰবাণীৰে স্তুতি কৰিলে।

Verse 99

काश्यप उवाच । चतुराननगेहिन्यौ जगद्धात्र्यौ नमाम्यहम् । विद्यास्वरूपे गायत्री सरस्वत्यौ शुभे उभे

কাশ্যপ ক’লে: চতুৰানন প্ৰভু (ব্ৰহ্মা)ৰ গৃহত নিবাস কৰা, জগত ধাৰণকাৰিণী সেই দুয়ো দেৱীক মই নমস্কাৰ কৰোঁ। বিদ্যাস্বৰূপা গায়ত্ৰী আৰু সরস্বতী—উভয়েই শুভ, উভয়েই পবিত্ৰ।

Verse 100

सृष्टिस्थित्यंतकारिण्यौ जगतो वेदमातरौ । हव्यकव्यस्वरूपे च चंद्रादित्यविलोचने

তোমালোক দুয়ো সৃষ্টিৰ, স্থিতিৰ আৰু প্ৰলয়ৰ অধিষ্ঠাত্রী; সমগ্ৰ জগতৰ বাবে বেদমাতা। হব্য-কব্য অৰ্পণৰ স্বৰূপতো তোমালোকেই, আৰু তোমালোকৰ নয়ন চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্য।

Verse 110

काश्यपोऽपि कृतार्थः सन्स्व देशं प्रति निर्ययौ । बांधवा ब्राह्मणाः सर्वे काश्यपं गतकिल्बिषम्

কাশ্যপোও কৃতাৰ্থ হৈ নিজৰ দেশলৈ যাত্ৰা কৰিলে। আৰু তেওঁৰ সকলো বাঙ্ধৱ—সকলো ব্ৰাহ্মণ—পাপমুক্ত কাশ্যপক সন্মান জনালে।

Verse 113

यो गायत्र्यां सरस्वत्यां स स्नातफलमश्नुते

যি গায়ত্ৰী আৰু সৰস্বতীত স্নান কৰে, সি পবিত্ৰ স্নানৰ সম্পূৰ্ণ ফল লাভ কৰে।