Adhyaya 26

Verse 1

। श्रीसूत उवाच । विधायाभिषवं मर्त्याः शंखतीर्थे द्विजोत्तमाः । यमुनां चैव गंगां च गयां चापि क्रमाद्व्रजेत्

শ্ৰী সূত ক’লে: হে দ্বিজোত্তমসকল! শঙ্খ-তীৰ্থত বিধিমতে অভিষেক-স্নান সম্পন্ন কৰি তীৰ্থযাত্ৰী ক্ৰমে যমুনা, তাৰ পাছত গঙ্গা, আৰু গয়ালৈ গমন কৰিব।

Verse 2

यमुनाख्यं महातीर्थं गंगातीर्थमनुत्तमम् । गयातीर्थं च मर्त्यानां महापातकनाशनम्

যমুনা নামে মহাতীৰ্থ; গঙ্গা-তীৰ্থ অনুত্তম; আৰু গয়া-তীৰ্থ মর্ত্যলোকৰ লোকসকলৰ বাবে মহাপাপ বিনাশক।

Verse 3

एतत्तीर्थत्रयं पुण्यं सर्वलोकेषु विश्रुतम् । सर्वविघ्नप्रशमनं सर्वरोगनिबर्हणम्

এই তীৰ্থ-ত্ৰয় পুণ্যময় আৰু সকলো লোকত বিশ্ৰুত; ই সকলো বিঘ্ন প্ৰশমিত কৰে আৰু সকলো ৰোগ দূৰ কৰে।

Verse 4

एतद्धि तीर्थत्रितयं सकलाज्ञाननाशनम् । अविद्यायां विनष्टायां तथा ज्ञानप्रदं नृणाम्

নিশ্চয় এই তীৰ্থ-ত্ৰিতয় সকলো অজ্ঞান নাশ কৰে; অবিদ্যা বিনষ্ট হ’লে ই মানুহক সত্য জ্ঞান দান কৰে।

Verse 5

जानश्रुतिर्महाराज एषु तीर्थेषु वै पुरा । स्नात्वा रैक्वाद्द्विजश्रेष्ठात्प्राप्तवाञ्ज्ञानमुत्तमम्

হে মহাৰাজ! প্ৰাচীন কালত জানশ্ৰুতি এই তীৰ্থসমূহত স্নান কৰি, দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ ৰৈক্বৰ পৰা উত্তম জ্ঞান লাভ কৰিছিল।

Verse 6

ऋषय ऊचुः । सूत सर्वार्थतत्त्वज्ञ व्यासशिष्य महामते । यमुना चैव गंगा च गया चैवेति विश्रुतम्

ঋষিসকলে ক’লে: “হে সূত! সকলো বিষয়ৰ তত্ত্ব-জ্ঞাতা, হে ব্যাসৰ শিষ্য মহামতি! আমি শুনিছোঁ—যমুনা, গঙ্গা আৰু গয়া অতি প্ৰসিদ্ধ পবিত্ৰ তীৰ্থ।”

Verse 7

एतत्तीर्थत्रयं कस्मादागतं गंधमादने । जानश्रुतेश्च राजर्षेः स्नानात्तीर्थत्रयेऽपि च । ज्ञानावाप्तिः कथं रैक्वादस्माकं सूत तद्वद

“গন্ধমাদনত এই তীৰ্থ-ত্ৰয় ক’ৰ পৰা আহিল? আৰু ৰাজর্ষি জানশ্ৰুতি সেই একে তীৰ্থ-ত্ৰয়ত স্নান কৰি কেনেকৈ জ্ঞান লাভ কৰিলে? হে সূত, ৰৈক্বাৰ কাহিনীৰে আমাক সেই কথা কোৱা।”

Verse 8

श्रीसूत उवाच । रैक्वनामा महर्षिस्तु पुरा वै गन्धमादने

শ্ৰী সূতে ক’লে: “পূৰ্বে গন্ধমাদনত ৰৈক্ব নামৰ এজন মহর্ষি আছিল।”

Verse 9

तपस्सुदुश्चरं कुर्वन्न्यवसत्तपसां निधिः । दीर्घकालं तपः कुर्वन्स वै रैक्वो महामुनिः

তপস্যাৰ ভঁৰাল সেই মহামুনি ৰৈক্বে অতি দুৰ্লভ তপস্যা কৰি তাত বাস কৰিলে; দীঘল সময় ধৰি তেওঁ তপ কৰিছিল।

Verse 10

तपोबलेन महता दीर्घमायुरवाप्तवान् । जन्मना पंगुरेवासीद्रैक्वनामा महामुनिः

তপস্যাৰ মহাবলে তেওঁ দীঘল আয়ু লাভ কৰিলে; কিন্তু জন্মতে ৰৈক্ব নামৰ সেই মহামুনি খোঁড়া আছিল।

Verse 11

पंगुत्वादसमर्थोऽभूद्गंतुं तीर्थान्यसौ मुनिः । संति यानि तु तीर्थानि गन्धमादनपर्वते

লেঙেৰাপণৰ কাৰণে সেই মুনিজনে আন তীৰ্থলৈ দূৰলৈ যাব নোৱাৰিলে। তথাপি গন্ধমাদন পৰ্বতত বহু পবিত্ৰ তীৰ্থ বিদ্যমান।

Verse 12

तानि गच्छति सामीप्याच्छकटेनैव संचरन् । स यद्रैक्वो मुनिवरो युग्वेन सह वर्तते

শকট (গাড়ী)ৰ সহায়ত চলাচল কৰি তেওঁ ওচৰৰ সেই তীৰ্থসমূহলৈ গৈ থাকিল। এইদৰে শ্ৰেষ্ঠ মুনি ৰৈক্ব ‘যুগ্ব’ (গাড়ী)ৰ সৈতে একেলগে বাস কৰিছিল।

Verse 13

तपस्वी वैदिकैर्लोके सयुग्वैत्यभिधीयते । युग्वेति शकटं प्रोक्तं स तेन सह वर्तते

বৈদিক জনসমাজত এনে তপস্বীক ‘স-যুগ্ব’ বুলি কোৱা হয়। ‘যুগ্ব’ মানে শকট (গাড়ী) বুলি কোৱা হৈছে; সেয়েহে তেওঁ তাৰ সৈতে একেলগে থাকিছিল।

Verse 14

स खल्वेवं मुनिश्रेष्ठः सयुग्वानाम वै मुनिः । पूर्णज्ञानस्तपस्तेपे गन्धमादनपर्वते

এইদৰে মুনিশ্ৰেষ্ঠ—সত্যই ‘স-যুগ্ব’ নামে খ্যাত সেই মুনি—সম্পূৰ্ণ জ্ঞানসম্পন্ন হৈ গন্ধমাদন পৰ্বতত তপস্যা কৰিছিল।

Verse 15

ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थः सोऽतप्यत महत्तपः । वर्षायां कण्ठदघ्नेषु जलेषु समवर्तत

গ্ৰীষ্মত পঞ্চাগ্নিৰ মাজত বহি তেওঁ মহাতপ কৰিছিল। বৰ্ষাকালত তেওঁ গলধগা পানীত স্থিৰভাৱে অৱস্থান কৰিছিল।

Verse 16

तपसा शोषिते गात्रे पामा तस्य व्यजायत । कण्डूयत स पामानं दिवारात्रं मुनीश्वरः

তপস্যাৰ তাপে দেহ শুকাই যোৱাত তেওঁৰ গাত পামা (খুজলি ৰোগ) উঠিল। সেই মুনীশ্বৰ দিন-ৰাতি সেই দাদ-খুজলিটো খুঁচি থাকিল।

Verse 17

कण्डूयमान एवायं पामानं न तपोऽत्यजत् । अजायत मनस्त्वेवं तस्य सयुग्वनो मुनेः

সেই খুজলি খুঁচি থাকিলেও তেওঁ তপস্যা ত্যাগ নকৰিলে। এইদৰে মুনি সয়ুগ্বনৰ মনত এটা ভাব উদয় হ’ল।

Verse 18

यमुनायां च गंगायां गयायां चाधुनैव हि । अस्मिंस्तीर्थे त्रये पुण्ये स्नातव्यं हि मया त्विति

“যমুনাত, গঙ্গাত আৰু গয়াত—এতিয়াই মই স্নান কৰিব লাগিব। এই একেটা পবিত্ৰ স্থানত, ত্ৰিগুণ পুণ্যময় তীৰ্থত, মই নিশ্চয় স্নান কৰিম,” বুলি তেওঁ সংকল্প কৰিলে।

Verse 19

एवं विचिंत्य स मुनिरन्यां चिंतामथाकरोत् । अहं हि जन्मना पंगुरतः स्नानं हि दुर्लभम्

এনেদৰে ভাবি সেই মুনিয়ে পুনৰ আন এটা চিন্তাত পৰিল: “মই জন্মৰে পৰা লেঙেৰা; মোৰ বাবে স্নান লাভ কৰাটো সঁচাকৈয়ে কঠিন।”

Verse 20

अतिदूरं मया गन्तुं शकटेन न शक्यते । किं करोम्यधुनेत्येवं स वितर्क्य महामतिः

“মোৰ পক্ষে অতি দূৰলৈ যোৱা, গাড়ীৰে হলেও সম্ভৱ নহয়। এতিয়া মই কি কৰিম?” এইদৰে মহামতি চিন্তা কৰিলে।

Verse 21

तीर्थत्रयेषु स्नानार्थं कर्तव्यं निश्चिकाय वै । अप्रसह्यमनाधृष्यं विद्यते मे तपोबलम्

তেওঁ দৃঢ় সিদ্ধান্ত কৰিলে: “তিন তীৰ্থত স্নানৰ নিমিত্তে এই কৰ্তব্য অৱশ্যই কৰিব লাগিব। মোৰ ভিতৰত তপোবল আছে—অপ্ৰতিহত আৰু অনাধৃষ্য।”

Verse 22

तेनैवावाहयिष्यामि तद्धि तीर्थत्रयं त्विह । इति निश्चित्य मनसा प्राङ्मुखो नियतेंद्रियः

তেওঁ ক’লে: “সেই তপোবলেই মই ইয়াতেই সেই ত্ৰিতীৰ্থ আহ্বান কৰিম।” মনত এইদৰে স্থিৰ কৰি, পূবমুখী হৈ ইন্দ্ৰিয়সমূহ সংযত কৰিলে।

Verse 23

त्रिराचम्य च सयुग्वान्दध्यौ क्षणमतंद्रितः । तस्य मंत्रप्रभावेन यमुना सा महानदी

সয়ুগ্বানে ত্ৰিবাৰ আচমন কৰি, এক মুহূৰ্তো অলস নোহোৱাকৈ ধ্যান কৰিলে। তেওঁৰ মন্ত্ৰ-প্ৰভাৱত মহা নদী যমুনা (প্ৰতিক্ৰিয়া দেখুৱালে)।

Verse 24

गंगा च जह्नुतनया गया सा पापनाशिनी । भूमिं निर्भिद्य तिस्रोपि पातालात्सहसोत्थिताः

আৰু গঙ্গা—জাহ্নুৰ কন্যা—আৰু গয়া, পাপনাশিনী; এই তিনিও পৃথিৱী ভেদি পাতালৰ পৰা একেলগে সহসাই উঠি আহিল।

Verse 25

मानुषं रूपमास्थाय सयुग्वानमुपेत्य च । ऊचुः परमसंहृष्टा हर्षयंत्यश्च तं मुनिम्

মানৱ ৰূপ ধৰি তেওঁলোকে সয়ুগ্বানৰ ওচৰলৈ আহি পৰম আনন্দে ক’লে, সেই মুনিক হর্ষিত কৰি।

Verse 26

सयुग्वन्रैक्व भद्रं ते ध्यानादस्मादुपारम । त्वन्मत्रेण समाकृष्टा वयमत्र समागताः

হে সয়ুগ্বান, হে ৰৈক্ব—তোমাৰ মঙ্গল হওক। এই ধ্যানৰ পৰা এতিয়া বিৰতি লোৱা। তোমাৰ মাত্ৰ উপস্থিতি-প্ৰভাৱে আকৃষ্ট হৈ আমি ইয়ালৈ সমাগত হলোঁ।

Verse 27

कि कर्तव्यं तवास्माभिस्तद्वदस्व मुनीश्वर । इति तासां वचः श्रुत्वा सयुग्वान्हि महामुनिः

হে মুনীশ্বৰ, আমি তোমাৰ বাবে কি কৰোঁ? অনুগ্ৰহ কৰি কোৱা। তেওঁলোকৰ বাক্য শুনি মহামুনি সয়ুগ্বান…

Verse 28

ध्यानादुपारमत्तूर्णं ताश्चापश्यत्पुरः स्थिताः । स ताः संपूज्य विधिवद्रैक्वो वाचमभाषत

তেওঁ তৎক্ষণাৎ ধ্যানৰ পৰা বিৰতি লৈ সন্মুখত তেওঁলোকক থিয় হৈ থকা দেখিলে। তাৰ পাছত বিধি অনুসাৰে পূজা কৰি ৰৈক্বে এই বাক্য ক’লে।

Verse 29

यमुने देवि हे गंगे हे गये पापनाशिनि । सन्निधानं कुरुध्वं मे गन्धमादनपर्वते

হে দেবী যমুনা, হে গঙ্গে, হে গয়া—পাপনাশিনী—গন্ধমাদন পৰ্ব্বতত ইয়াত মোৰ বাবে সন্নিধান কৰাঁ।

Verse 30

यत्र भूमिं विनिर्भिद्य भवत्य इह निर्गताः । तानि पुण्यानि तीर्थानि भवेयुर्वोऽभिधानतः

য’ত তোমালোকে ইয়াত ভূমি বিদীৰ্ণ কৰি প্ৰকট হ’বা, সেই স্থানসমূহ পুণ্য তীৰ্থ হ’ব আৰু তোমালোকৰ নামেই তাত পৰিচিতি হ’ব।

Verse 31

सहसांतरधीयंत तथास्त्वित्येव तत्र ताः । तदाप्रभृति तीर्थानि तानि त्रीण्यपि भूतले

সেই মুহূর্ততে তেওঁলোকে তাতেই “তথাস্তु” বুলি কৈ অন্তৰ্ধান হ’ল। তেতিয়াৰ পৰা পৃথিৱীত সেই তিনিটা তীৰ্থ প্ৰকাশ পালে।

Verse 32

तेनतेनाभिधानेन गीयन्ते सर्वदा जनैः । यत्र भूमिं विनिर्भिद्य यमुना निर्गता तदा

সেই সেই নামেই জনসাধাৰণে সদায় গীত-গান কৰি স্তুতি কৰে। য’ত ভূমি বিদীৰ্ণ কৰি যমুনা ওলাই আহিছিল—সেই ঠাইতেই…

Verse 33

यमुनातीर्थमिति वै तज्जनैरभिधीयते । यतो वै पृथिवीरंध्राज्जाह्नवी सहसोत्थिता

সেই স্থানক জনসাধাৰণে নিশ্চয়েই ‘যমুনা-তীৰ্থ’ বুলি কয়। আৰু য’ত পৃথিৱীৰ ফাটৰ পৰা জাহ্নৱী (গঙ্গা) হঠাৎ উত্থিত হ’ল…

Verse 34

गंगातीर्थमिति ख्यातं तल्लोके पापनाशनम् । गया हि मानुषं रूपं यत आस्थाय निर्ययौ

সেই স্থান লোকত ‘গঙ্গা-তীৰ্থ’ নামে খ্যাত, পাপনাশক। আৰু য’ৰ পৰা গয়া মানৱ-ৰূপ ধৰি বাহিৰলৈ ওলাই গ’ল…

Verse 35

तदेव भूमिविवरं गयातीर्थं प्रचक्षते । एवमेतन्महापुण्यं तीर्थत्रयमनुत्तमम्

সেই একে ভূমিৰ বিবৰকেই ‘গয়া-তীৰ্থ’ বুলি কোৱা হয়। এইদৰে ই মহাপুণ্য, অনুত্তম তীৰ্থ-ত্ৰয়।

Verse 36

रैक्वमंत्रप्रभावेण पृथिव्याः सहसोत्थितम् । अत्र तीर्थत्रये स्नानं ये कुर्वंति नरोत्तमाः

ৰৈক্ব মন্ত্রৰ প্ৰভাৱত এই পৱিত্ৰ স্থান পৃথিৱীৰ পৰা হঠাতে উদ্ভৱ হ’ল। যিসকল নৰোত্তমে ইয়াত ত্ৰয় তীৰ্থত স্নান কৰে, তেওঁলোকে মহাধৰ্ম-পুণ্য লাভ কৰে।

Verse 37

तेषामज्ञाननाशः स्याज्ज्ञानमप्युदयं लभेत् । स्वमंत्रेण समाकृष्टे तत्र तीर्थत्रये मुनिः

তেওঁলোকৰ অজ্ঞান নাশ হয় আৰু অন্তৰত জ্ঞানৰ উদয় ঘটে। নিজৰ মন্ত্রেৰে আকৰ্ষিত সেই ত্ৰয় তীৰ্থত মুনি (ৰৈক্ব) অৱস্থান কৰিছিল।

Verse 38

स्नानं समाचरन्नित्यं स कालानत्यवाहयत् । एतस्मिन्नेव काले तु राजा जानश्रुतिर्महान्

সেই মুনি নিত্য স্নান-বিধি আচৰণ কৰি তাতেই কাল অতিবাহিত কৰিছিল। ঠিক সেই সময়তে জনাশ্ৰুতি নামৰ মহাৰাজা আছিল।

Verse 39

पुत्रसंज्ञस्य राजर्षेः पौत्रो धर्मैकतत्परः । देयमन्नादि स तदा ह्यर्थिभ्यः श्रद्धयैव यत्

তেওঁ পুত্ৰসঞ্জ্ঞ নামৰ ৰাজর্ষিৰ পৌত্ৰ, কেৱল ধৰ্মত একাগ্ৰ। সেই সময়ত তেওঁ অৰ্থীসকলক শ্ৰদ্ধাৰে অন্ন আদি—যি দানযোগ্য—সেই সকলো দান কৰিছিল।

Verse 40

तस्मादेनं नजालोके श्रद्धादेयं प्रचक्षते । यतो बहुतरं वाक्यमन्नाद्यस्य महीपतेः

সেইবাবে জগতৰ লোকসকলে তেওঁক ‘শ্ৰদ্ধাদেয়’ বুলি কয়—অৰ্থাৎ শ্ৰদ্ধাৰে দান কৰা জন—কাৰণ সেই মহীপতিৰ অন্ন-আদি সম্পৰ্কীয় ঘোষণা বহুত বিস্তৃত আৰু প্ৰচুৰ আছিল।

Verse 41

अर्थिनां क्षुधितानां तु तृप्त्यर्थं वर्तते गृहे । अतोयमर्थिभिः सर्वैर्बहुवाक्य इतीर्यते

তেওঁৰ গৃহত অৰ্থী আৰু ক্ষুধিতসকলৰ তৃপ্তিৰ বাবে সদায় ব্যৱস্থা আছিল। সেয়ে সকলো প্ৰাৰ্থীয়ে তেওঁক ‘বহুবাক্য’ বুলি ক’লে—যাৰ আহ্বান আৰু প্ৰতিজ্ঞা বহুদূৰলৈ প্ৰসিদ্ধ।

Verse 42

स वै पौत्रायणो राजा जानश्रुतसुतो बली । प्रियातिथिर्बभूवासौ बहुदायी तथाऽभवत्

সেই পৰাক্ৰমী ৰাজা পৗত্ৰায়ণ—জনাশ্ৰুতিৰ পুত্ৰ—অতিথিপ্ৰিয় হৈ উঠিল, আৰু সঁচাকৈয়ে বহুদানী হ’ল।

Verse 43

नगरेषु च राष्ट्रेषु ग्रामेषु च वनेषु च । चतुष्पथेषु सर्वेषु महामार्गेषु सर्वशः

নগৰসমূহত, ৰাজ্যসমূহত, গাঁওসমূহত আৰু বনাঞ্চলতো; সকলো চতুষ্পথত, সকলো মহামাৰ্গত—সৰ্বত্ৰ—

Verse 44

बह्वन्नपान संयुक्तं सूपशाकादिसंयुतम् । आतिथ्यं कल्पयामास तृप्तयेऽर्थिजनस्य वै

অৰ্থীজনৰ সমূহক তৃপ্ত কৰিবলৈ তেওঁ বহুত অন্ন-পানীয়, সূপ-শাক আদি সংযুক্ত আতিথ্যৰ ব্যৱস্থা কৰিলে।

Verse 45

अन्नपानादिकं सर्वमुपयुड्ध्वमिहार्थिनः । इत्यसौ घोषयामास तत्र तत्र जनास्पदे

য’তে য’তে লোকসমাগম হৈছিল, ত’তে ত’তে তেওঁ ঘোষণা কৰালে: “হে অৰ্থীসকল! ইয়ালৈ আহা, অন্ন-পানীয় আদি যি আছে সকলো গ্ৰহণ কৰা।”

Verse 46

तस्य प्रियातिथेरेव नृपस्य बहुदायिनः । अर्थिभ्यो दानशौंडस्य गुणाः सर्वत्र विश्रुताः

সেই ৰজাৰ গুণ—অতিথি-সৎকাৰত প্ৰিয়, দানত অতি উদাৰ, আৰু অৰ্থীসকলৰ প্ৰতি দান-ধৰ্মৰ শৌণ্ড—সৰ্বত্ৰ বিখ্যাত আছিল।

Verse 47

अथ पौत्रायणस्यास्य गुण ग्रामेण वर्ततः । देवर्षयो महाभागास्तस्यानुग्रहकांक्षिणः

এতিয়া, পৌত্ৰায়ণ বংশধৰ এইজন গুণসমূহৰ এক বৃহৎ সমষ্টিৰে বিভূষিত হৈ বাস কৰোঁতে, মহাভাগ দেৱৰ্ষিসকলে তেওঁৰ ওপৰত অনুগ্ৰহ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি ওচৰলৈ আহিল।

Verse 49

हंसरूपं समास्थाय निदाघसमये निशि । रमणीयां विधायाशु श्रेणीमाकाशमागतः

নিদাঘ ঋতুৰ নিশাত তেওঁলোকে হাঁসৰূপ ধৰি, শীঘ্ৰে মনোৰম উৰণ-শ্ৰেণী সাজি আকাশলৈ উঠিল।

Verse 50

तरसा पततां तेषां हंसानां पृष्ठतो व्रजन् । एको हंसस्तु संबोध्य हंसमग्रेसरं तदा

সেই হাঁসবোৰ দ্ৰুতগতিত উৰি থাকোঁতে, তেওঁলোকৰ পিছে গৈ থকা এটা হাঁসে তেতিয়া আগত থকা নেতৃ-হাঁসক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 51

सोपहासमिदं वाक्यं प्राह शृण्वति राजनि । भोभो भल्लाक्ष भल्लाक्ष पुरो गच्छन्मरालक

ৰাজাই শুনি থাকোঁতে, তেওঁ অলপ হাঁহিৰে এই বাক্য ক’লে: “হো হো! হে তীক্ষ্ণ-নয়ন, তীক্ষ্ণ-নয়ন! হে মৰাল, আগত গৈ থকা!”

Verse 52

सौधमध्ये पुरस्ताद्वै जानश्रुतसुतो नृपः । वर्तते पूजनीयोऽयं न पश्यसि किमंधवत्

প্ৰাসাদৰ মাজতে, তোমাৰ সন্মুখতেই জানশ্ৰুতৰ পুত্ৰ ৰজা থিয় আছে—পূজনীয়। অন্ধৰ দৰে তুমি কিয় তেওঁক নেদেখা?

Verse 53

यस्य तेजो दुराधर्षमाब्रह्म भवनादिदम् । अनंतादित्यसंकाशं ज्वलते पुरतो भृशम्

তেওঁৰ তেজ অদম্য, ব্ৰহ্মালোক পৰ্যন্ত বিস্তৃত; তোমাৰ সন্মুখত প্ৰচণ্ড জ্বলি অনন্ত সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তি মাৰে।

Verse 54

तमतिक्रम्य राजर्षिं मा गास्त्वमुपरि द्रुतम् । यदि गच्छसि तत्तेजस्सांप्रतं त्वां प्रधक्ष्यति

সেই ৰাজর্ষিক অতিক্ৰম কৰি তুমি ওপৰলৈ দ্ৰুত নাযাবা। যদি তুমি আগবাঢ়া, তেন্তে তেওঁৰ তেজ এই মুহূর্ততে তোমাক দগ্ধ কৰিব।

Verse 55

इत्युक्तवंतं तं हंसमग्रतः प्रत्यभाषत । अहो भवानभिज्ञोऽसि श्लाघनीयोऽसि सूरिभिः

এইদৰে কোৱা হ’লে, আগত থকা হাঁহটোৱে সেই হাঁহক উত্তৰ দিলে: “আহা! তুমি বিচক্ষণ; জ্ঞানীসকলে তোমাক প্ৰশংসা কৰা উচিত।”

Verse 56

अश्लाघनीयं कितवं यत्त्वमेनं प्रशंससे । प्रशंससे किमर्थं त्वमल्पं संतमिमं जनम्

“তুমি প্ৰতাৰক—ই জন প্ৰশংসাৰ যোগ্য নহয়, তথাপি তুমি প্ৰশংসা কৰিছা! এই তুচ্ছ, অল্পমান মানুহক কিয় তুমি গুণগান কৰিছা?”

Verse 57

भस्रावत्पशुवच्चैव केवलं श्वासधारिणम् । न ह्ययं वेत्ति धर्माणां रहस्यं पृथिवी पतिः

পশুৰ দৰে সি কেৱল শ্বাস ধৰি থকা মাত্ৰ—জীৱন যেন ভস্মসম। পৃথিৱীৰ এই অধিপতিয়ে ধৰ্মৰ অন্তৰঙ্গ ৰহস্য নাজানে।

Verse 58

तत्त्वज्ञानी यथा रैक्वः सयुग्वान्ब्राह्मणोत्तमः । रैक्वस्य हि महज्ज्योतीरहस्यं दैवतैरपि

ৰৈক্ব—সয়ুগ্বান নামে খ্যাত, ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠ—তত্ত্বৰ জ্ঞানী। ৰৈক্বৰ মহৎ অন্তৰ্জ্যোতিৰ ৰহস্য দেৱতাসকলৰ মাজতো জনা।

Verse 59

न ह्यस्य प्राणमात्रस्य तेजस्तादृशमस्ति वै । रैक्वस्य पुण्यराशीनामियत्ता नैव विद्यते

যি মানুহ কেৱল প্ৰাণ-মাত্ৰ স্তৰত জীয়াই থাকে, তাৰ তেনে তেজ নাথাকে। কিন্তু ৰৈক্বৰ সঞ্চিত পুণ্যৰাশি কিমান, সেয়া সঁচাকৈ অজ্ঞেয়।

Verse 60

गण्यते पांसवो भूमेर्गण्यंते दिवि तारकाः । रैक्वपुण्यमहामेरुसमूहो नैव गण्यते

ভূমিৰ ধূলিকণা গণনা কৰিব পাৰি; আকাশৰ তৰাবোৰো গণনা কৰিব পাৰি। কিন্তু ৰৈক্বৰ পুণ্যৰ মহা-মেৰু সদৃশ পৰ্বতমালা কেতিয়াও গণনা কৰিব নোৱাৰি।

Verse 61

किं च तिष्ठंत्विमे धर्मा नश्वरास्तस्य वै मुनेः । ब्रह्मज्ञानमबाध्यं यत्तेन स श्लाघ्यते मुनिः

আৰু আন গুণ-ধৰ্ম থাকক—সেইবোৰ সেই মুনিৰ বাবে নশ্বৰ। কিন্তু যি অবাধ ব্ৰহ্মজ্ঞান তেওঁ ধাৰণ কৰে, তাৰ বাবেই সেই মুনি সত্যই শ্লাঘনীয়।

Verse 62

जानश्रुतेस्तु तादृक्षो धर्म एव न विद्यते । दुर्लभं यत्तु योगीन्द्रैः कुतस्तज्ज्ञानवैभवम्

কিন্তু জানশ্ৰুতিত তেনে ধৰ্ম একেবাৰে নেদেখা যায়। যি উপলব্ধি যোগীন্দ্ৰসকলৰো দুষ্প্ৰাপ্য, তেনে জ্ঞান-ঐশ্বৰ্য তেওঁৰ কেনেকৈ হ’ব পাৰে?

Verse 63

परित्यज्य दुरात्मानं तद्वराकमिमं जनम् । स एव रैक्वः सयुग्वाञ्छ्लाघ्यतां भवता मुनिः

এই দুষ্টস্বভাৱৰ দীন লোকজনক ত্যাগ কৰি, হে মুনি, তুমি সেই ৰৈক্ব—সয়ুগ্বান—কেই প্ৰশংসা কৰা।

Verse 64

जन्मना पंगुरपि यः स्वस्य स्नानचिकीर्षया । गंगां च यमुनां चापि गयामपि मुनीश्वरः

জন্মৰে পৰা পংগু হ’লেও, সেই মুনীশ্বৰ নিজ পবিত্ৰ স্নান কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি গঙ্গা, যমুনা আৰু গয়াকো (আহ্বান কৰিলে)।

Verse 65

आह्वयामास मन्त्रेण निजाश्रमसमीपतः । तस्य ब्रह्मविदो रैक्वमहर्षेर्धर्मसंचये

তেওঁ মন্ত্রেৰে নিজৰ আশ্ৰমৰ ওচৰলৈ তেওঁলোকক আহ্বান কৰিলে—সেই ৰৈক্ব, ব্ৰহ্মবিদ্ মহর্ষি, ধৰ্ম-সঞ্চয়ত সমৃদ্ধ।

Verse 66

अंतर्भवंति धर्मौघास्त्रैलोक्योदरवर्तिनाम् । रैक्वस्य धर्मकक्षा तु न हि त्रैलोक्यवर्तिनाम्

ত্ৰিলোকৰ উদৰৰ ভিতৰত বাস কৰা সকলৰ ধৰ্ম-প্ৰবাহো আৱৰি ধৰা যায়; কিন্তু ৰৈক্বৰ ধৰ্ম-কক্ষ ত্ৰিলোকৰ ভিতৰত একোৱে আৱৰি ধৰিব নোৱাৰে।

Verse 67

प्राणिनां धर्मकक्षायामन्तर्भवति कर्हिचित । एवमग्रेसरे हंसे कथित्वोपरते सति

এইদৰে, হে হাঁসসমূহৰ অগ্ৰগণ্য, কেতিয়াবা প্ৰাণী ধৰ্মৰ পৰিসীমাত প্ৰৱেশ কৰে। এই কথা কৈ অগ্ৰণী হাঁস নীৰৱ হ’ল।

Verse 68

हंसरूपा मुनींद्रास्ते ब्रह्मलोकं ययुः पुनः । अथ पौत्रायणो राजा जानश्रुतिररिंदमः

সেই মুনীন্দ্ৰসকল হাঁসৰ ৰূপ ধৰি পুনৰ ব্ৰহ্মলোকলৈ গ’ল। তেতিয়া পৌত্ৰায়ণ বংশধৰ, শত্রুদমন ৰজা জানশ্ৰুতি—

Verse 69

रैक्वं चोत्कर्षकाष्ठायां निशम्य परमावधिम् । विषण्णोऽभवदत्यर्थं वराकोऽक्षजितो यथा

ৰৈক্বে উৎকৰ্ষৰ পৰম শিখৰত উপনীত হোৱা শুনি, সি অতিশয় বিষণ্ণ হ’ল—যেন পাশাখেলত পৰাজিত দৰিদ্ৰ মানুহ।

Verse 70

चिंतयामास स नृपः पौनःपुन्येन निःश्वसन् । हंस उत्कर्षयन्रैक्वं निकृष्टं मामिहाब्रवीत्

সেই ৰজাই পুনঃপুন চিন্তা কৰিলে, দীঘল নিশ্বাস এৰি: “হাঁসে ৰৈক্বক উচ্চ কৰি, মোক ইয়াত নীচ বুলি ক’লে।”

Verse 71

अहो रैक्वस्य माहात्म्यं यं प्रशंसंति पक्षिणः । तत्परित्यज्य संसारं सर्वं राज्यमिहाधुना

“আহা, ৰৈক্বৰ মাহাত্ম্য—যাক পক্ষীসকলেও প্ৰশংসা কৰে! সংসাৰৰ বন্ধন ত্যাগ কৰি, মই এতিয়াই এই সমগ্ৰ ৰাজ্য পৰিত্যাগ কৰিম।”

Verse 72

सयुग्वानं महात्मानं तमेव शरणं व्रजे । कृपानिधिः स वै रैक्वः शरणं मामु पागतम्

মই সেই মহাত্মা সয়ুগ্বানৰেই একমাত্ৰ শৰণ লওঁ। ৰৈক্ব কৰুণাৰ ভঁৰাল; শৰণ প্ৰাৰ্থী হৈ অহা মোক তেওঁ আশ্ৰয় দিব।

Verse 73

प्रतिगृह्यात्मविज्ञानं मह्यं समुपदेक्ष्यति । इत्यसौ चिंतयन्नेव कथंकथमपि द्विजाः

মোক গ্ৰহণ কৰি তেওঁ নিশ্চয়েই মোক আত্মজ্ঞানৰ উপদেশ দিব। এইদৰে ভাবি, হে দ্বিজসকল, তেওঁ কোনো মতে আগবাঢ়িল।

Verse 74

जाग्रन्नेवायमुद्वेलां रात्रिं तामत्यवाह यत् । निशावसाने संप्राप्ते बंदिवृन्दप्रवर्तितम्

অস্থিৰ সেই ৰাতিখন তেওঁ জাগি জাগি কটালে। আৰু নিশাৰ অন্ত আহোঁতেই, বন্দীসকলৰ সমূহে প্ৰচলিত জাগৰণ-ঘোষণা আৰম্ভ কৰিলে।

Verse 75

अशृणोन्मंगलरवं तूर्यघोषसमन्वितम् । तदाकर्ण्य महाराजस्तदा तल्पस्थ एव सन्

তেওঁ মঙ্গলধ্বনি শুনিলে, যি তূৰ্যবাদ্যৰ ঘোষেৰে সংযুক্ত আছিল। সেয়া শুনি মহাৰাজ—তেতিয়াও শয্যাতেই থাকি—

Verse 76

सारथिं शीघ्रमाहूय बभाषे सादरं वचः । सारथे सत्वरं गत्वा रथमारुह्य वेगवत्

তেওঁ তৎক্ষণাৎ সাৰথিক মাতি সাদৰে ক’লে: “হে সাৰথি, সোনকালে যা, ৰথত আৰোহণ কৰি বেগে চলা।”

Verse 77

आश्रमेषु महर्षीणां पुण्येषु विपिनेषु च । विविक्तेषु प्रदेशेषु सतामावासभूमिषु

মহর্ষিসকলৰ আশ্ৰমসমূহত, পুণ্য-পবিত্ৰ বনাঞ্চলত; নিৰ্জন প্ৰদেশত আৰু সাধুসন্তসকলৰ নিবাসভূমিত (তাঁক বিচাৰা)।

Verse 78

तीर्थानां च नदीनां च कूलेषु पुलिनेषु च । अन्येषु च प्रदेशेषु यत्र संति मुनीश्वराः

তীৰ্থ আৰু নদীৰ তীৰত, বালুচৰ-পুলিনত; আৰু আন আন প্ৰদেশতো—য’ত মুনীশ্বৰসকল আছে—(তাঁক বিচাৰা)।

Verse 79

तेषु सर्वेषु योगींद्रं पंगुं शकटसंस्थितम् । रैक्वाभिधानं सर्वेषां धर्माणामेकसंश्रयम्

সেই সকলো ঠাইৰ মাজত আছে যোগীন্দ্ৰ—খোঁড়া, ৰথ/গাড়ীৰ ওচৰত আসীন—‘ৰৈক্ব’ নামে, যি সকলো ধৰ্মৰ একমাত্ৰ আশ্ৰয়-আধাৰ।

Verse 80

ब्रह्मज्ञानैकनिलयं सयुग्वानं गवेषय । अन्विष्य तूर्णं मत्प्रीत्यै पुनरागच्छ सारथे

সেই ‘সয়ুগ্বান’ক বিচাৰা, যি ব্ৰহ্মজ্ঞানৰ একমাত্ৰ নিবাস। তাক পাই তৎক্ষণাৎ উভতি আহিবা—মোৰ সন্তুষ্টিৰ বাবে, হে সাৰথি।

Verse 81

स तथेति विनिर्गत्य वेगवद्रथसंस्थितः । सर्वत्रान्वेषयामास रैक्वं ब्रह्मविदं मुनिम्

সেয়া ‘তথাস্তु’ বুলি ওলাই গ’ল; বেগৱান ৰথত আৰূঢ় হৈ, সৰ্বত্ৰ ব্ৰহ্মবিদ মুনি ৰৈক্বক অনুসন্ধান কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 82

गुहासु पर्वतानां च मुनीनामाश्रमेषु च । संचचार महीं कृत्स्नां तत्र तत्र गवेषयन्

সেয়া ইয়াত-তাত বিচাৰি বিচাৰি সমগ্ৰ পৃথিৱী ভ্ৰমণ কৰিলে—পৰ্বতৰ গুহাসমূহত আৰু মুনিসকলৰ আশ্ৰমসমূহতো।

Verse 83

अन्विष्य विविधान्देशान्सारथिस्त्वरया सह । क्रमान्महर्षिसंबाधं गंधमादनमन्वगात्

বিভিন্ন দেশ অনুসন্ধান কৰি, সাৰথিয়ে ত্বৰিত গতিৰে ক্ৰমে মহর্ষিসকলৰে ভিৰ থকা গন্ধমাদনলৈ গৈ উপস্থিত হ’ল।

Verse 84

मार्गमाणः स तत्रापि तं ददर्श मुनीश्वरम् । कंडूयमानं पामानं शकटीयस्थलस्थि तम्

তাতো বিচাৰি থাকোঁতে সেয়া সেই মুনীশ্বৰক দেখিলে—খুজলীয়া ঘাঁয়ে পীড়িত, নিজকে খুঁচৰি, গাড়ীৰ কাষৰ মাটিত শুই থকা।

Verse 85

अद्वैतनिष्कलं ब्रह्म चिंतयंतं निरन्तरम् । तं दृष्ट्वा सारथिस्तत्र सयुग्वानं महामुनिम्

তাত সাৰথিয়ে মহামুনি ‘সয়ুগ্বান’ক দেখিলে—যি নিৰন্তৰ অবিচ্ছিন্নভাৱে অদ্বৈত, নিষ্কল ব্ৰহ্মক ধ্যান কৰি আছিল।

Verse 86

रैक्वोऽयमिति संचिंत्य तमासाद्य प्रणम्य च । विनयान्मुनिमप्राक्षीदुपविश्य तदन्तिके

‘এইজনেই ৰৈক্ব’ বুলি ভাবি সেয়া ওচৰলৈ গৈ প্ৰণাম কৰিলে; তাৰপিছত বিনয়েৰে কাষতে বহি মুনিক প্ৰশ্ন কৰিলে।

Verse 87

सयुग्वान्रैक्वनामा च ब्रह्मन्किं वै भवानिति । तस्य वाक्यं समाकर्ण्य स मुनिः प्रत्यभाषत

তেওঁ ক’লে, “হে ব্ৰাহ্মণ! তুমি কি সয়ুগ্বান—যাৰ আন নাম ৰৈক্ব? তুমি সঁচাকৈ কোন?” তেওঁৰ বাক্য শুনি সেই মুনিয়ে প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।

Verse 88

अहमेव सयुग्वान्वै रैक्वनामेति वै तदा । इत्याकर्ण्य मुने र्वाक्यमिंगितैर्बहुभिस्तथा

তেতিয়া তেওঁ ক’লে, “মইয়েই সয়ুগ্বান, নিশ্চয়—মোৰ নাম ৰৈক্বো।” মুনিৰ এই বাক্য শুনি আনজনেও বহু সূক্ষ্ম সংকেত-ইঙ্গিতে বুজি পেলালে।

Verse 89

कुटुम्बभरणार्थाय धनेच्छामवगम्य च । सर्वं न्यवेदयद्राज्ञे निवृत्तो गंधमादनात्

কুটুম্ব পোহপালৰ বাবে ধনৰ ইচ্ছা আছিল বুলি বুজি তেওঁ গন্ধমাদন পৰ্বতৰ পৰা উভতি আহি সকলো কথা ৰজাক নিবেদন কৰিলে।

Verse 90

जानश्रुतिर्निशम्याथ सारथेर्वाक्यमादरात् । षट्शतानि गवां चापि निष्कभारं धनस्य च

তাৰ পাছত জানশ্ৰুতিয়ে সাৰথিৰ বৃত্তান্ত আদৰে শুনি ছয়শ গাই আৰু নিস্ক (সোনাৰ মুদ্ৰা) ৰূপে ধনৰ এক ভাৰ সাজিলে।

Verse 91

रथं चाश्वतरीयुक्तं समादाय त्वरान्वितः । पौत्रायणः स राजर्षिस्तं रैक्वं प्रतिचक्रमे

দ্ৰুতগামী ঘোঁৰী জোঁতা ৰথ লৈ ত্বৰিতভাৱে পৗত্ৰায়ণ সেই ৰাজর্ষি ৰৈক্বৰ ওচৰলৈ আগবাঢ়িল।

Verse 92

गत्वा च वचनं प्राह तं रैक्वं स महीपतिः । भगवन्रैक्व सयुग्वन्मद्दत्तं प्रतिगृह्यताम्

তাত গৈ মহীপতিয়ে ৰৈক্বক ক’লে: “হে ভগৱান ৰৈক্ব, হে সয়ুগ্বান, মোৰ দ্বাৰা দিয়া দান কৃপা কৰি গ্ৰহণ কৰক।”

Verse 93

षट्शतानि गवां चापि निष्कभारं धनस्य च । रथं चाश्वतरीयुक्तं प्रतिगृह्णीष्व मामकम्

“মোৰ পৰা ছয়শ গাই, নিষ্ক-মুদ্ৰাৰ ধনৰ এক ভাৰ, আৰু ঘোঁৰীযুক্ত ৰথো গ্ৰহণ কৰক—এই সকলো মোৰ দান।”

Verse 94

गृहीत्वा सवमेतत्तु भो ब्रह्मन्ननुशाधि माम् । अद्वैतब्रह्मविज्ञानं मह्यं समुपदिश्यताम्

“এই সকলো গ্ৰহণ কৰি, হে ব্ৰাহ্মণ, মোক অনুশাসন কৰক। কৃপা কৰি মোক অদ্বৈত ব্ৰহ্ম-বিদ্যাৰ জ্ঞান উপদেশ দিয়ক।”

Verse 95

इति तस्य वचः श्रुत्वा सस्पृहं च संसभ्रम् । रैक्वः प्रत्याह सयुग्वाञ्जानश्रुतिमरिंदमम्

তাৰ উত্সুক আৰু আন্তৰিক বাক্য শুনি, সয়ুগ্বান ঋষি ৰৈক্বে শত্রুদমনকাৰী জানশ্ৰুতিলৈ উত্তৰ দিলে।

Verse 96

रैक्व उवाच । एता गावस्तवैवास्तु निष्कभारस्तथा रथः । किमल्पेन ममानेन बहुकल्पेषु जीवतः

ৰৈক্বে ক’লে: “এই গাইবোৰ তোমাৰেই হওক, নিষ্কৰ ভাৰ আৰু ৰথো তেনেদৰে। মই বহু কল্প জীয়াই থকা; এই অলপ দানে মোৰ কি প্ৰয়োজন?”

Verse 97

न मे कुटुंब निर्वाहे पर्याप्तमिदमंजसा । एवं शतगुणं चापि यदि दत्तं त्वया मम

এই ধন মোৰ কুটুম্ব-নিৰ্বাহৰ বাবে একেবাৰে যথেষ্ট নহয়। তুমি যদি ইয়াৰ শতগুণো মোক দিয়া, তথাপি ই কেৱল সংসাৰিক সম্পদেই হ’ব।

Verse 98

नालं तदपि राजेंद्र कुटुंबभरणाय वै । इति रैक्ववचः श्रुत्वा जानश्रुतिरभाषत

হে ৰাজেন্দ্ৰ, সেইটোও কুটুম্ব-পালনৰ বাবে যথেষ্ট নহয়। ৰৈক্বৰ এই বাক্য শুনি জানশ্ৰুতি উত্তৰ দিলে।

Verse 99

जानश्रुतिरुवाच । त्वयोपदिश्यमानस्य ब्रह्मज्ञानस्य वै मुने । न हि मूल्यमिदं ब्रह्मन्गोधनं रथ एव च

জানশ্ৰুতি ক’লে: হে মুনি, আপুনি যি ব্ৰহ্মজ্ঞান উপদেশ দিব, হে পূজনীয় ব্ৰাহ্মণ, গোধন আৰু ৰথ আদি তাৰ মূল্য নহয়।

Verse 100

प्रतिगृह्णीष्व वा मा वा ममैतत्तु गवादिकम् । निष्कलाद्वैतविज्ञानं ब्रह्मन्नुपदिशस्व मे । तदाकर्ण्य वचस्तस्य सयुग्वान्वाक्य मब्रवीत्

মোৰ এই দান—গাই আদি—আপুনি গ্ৰহণ কৰক বা নকৰক। কিন্তু হে ব্ৰাহ্মণ, মোক নিষ্কল অদ্বৈত তত্ত্বৰ জ্ঞান উপদেশ দিয়ক। তাৰ বাক্য শুনি সয়ুগ্বানে উত্তৰ ক’লে।

Verse 101

रैक्व उवाच । निर्वेदो यस्य संसारे तथा वै पुण्यपापयोः

ৰৈক্ব ক’লে: যাৰ মনত সংসাৰৰ প্ৰতি বৈৰাগ্য থাকে, আৰু পুণ্য-পাপ দুয়োটাৰ প্ৰতিও তেনে নিৰ্বেদ থাকে…

Verse 110

उपातिष्ठत राजासौ सयुग्वानं गुरुं पुनः । सयुग्वा स च रैक्वोऽपि मुनींद्रैरपि दुर्लभम्

সেই ৰজাই পুনৰ সয়ুগ্বানক গুৰু ৰূপে সেৱা-উপাসনা কৰিলে। সয়ুগ্বান আৰু ৰৈক্বো—দুয়ো মহামুনীন্দ্ৰসকলৰ বাবেও দুষ্প্ৰাপ্য আছিল।

Verse 116

निर्भिद्याज्ञानतिमिरं ब्रह्मभूयाय कल्पते

অজ্ঞানৰ তিমিৰ ভেদ কৰি মানুহ ব্ৰহ্মভাৱৰ যোগ্য হয়—ব্ৰহ্মৰ সৈতে একাত্মতাৰ উপযুক্ত হয়।