Adhyaya 18
অধ্যায়টো তীৰ্থ-ভ্ৰমণৰ বৰ্ণনাৰে আৰম্ভ হয়—কুম্ভসম্ভৱ-তীৰ্থত স্নান কৰি ৰামকুণ্ডলৈ গমন; তাত স্নান কৰিলে পাপ নাশ হয় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত ৰঘুনাথ-সৰঃৰ মাহাত্ম্য কীৰ্তিত—ই পাপহৰণ তীৰ্থ; বেদজ্ঞসকলক অল্প দান কৰিলেও বহু গুণ ফল হয়, আৰু ইয়াত স্বাধ্যায় আৰু জপ বিশেষ ফলদায়ক। সূতে সুতীক্ষ্ণ ঋষিৰ পবিত্ৰ ইতিহাস কয়—অগস্ত্যৰ শিষ্য, ৰামচৰণভক্ত সুতীক্ষ্ণে ৰামচন্দ্ৰ-সৰঃৰ তীৰত ঘোৰ তপস্যা কৰে, নিৰন্তৰ ষড়াক্ষৰ ৰামমন্ত্ৰ জপ কৰে আৰু ৰামৰ নাম-উপাধি তথা লীলা-কর্মক নমস্কাৰ-স্তোত্ৰেৰে স্তৱন কৰে। দীঘলীয়া সাধনা আৰু তীৰ্থসেৱাৰে তেওঁৰ ভক্তি স্থিৰ আৰু নিৰ্মল হয়; অদ্বৈতবোধ আৰু যোগসিদ্ধিসমূহ গৌণ ফল হিচাপে বৰ্ণিত। পিছত তীৰ্থৰ মোক্ষদায়িনী শক্তি বিস্তাৰিত হয়—জীৱকল্যাণৰ বাবে ৰামে তীৰত মহালিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে; স্নান আৰু লিঙ্গদৰ্শনে মুক্তিলাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত ধৰ্মপুত্ৰ যুধিষ্ঠিৰৰ দৃষ্টান্ত—অসত্যজনিত দোষৰ পৰা তেওঁ তৎক্ষণাৎ মুক্ত হয়; ঋষিসকলৰ প্ৰশ্নত সূতে দ্ৰোণবধ, ‘অশ্বত্থামা’ সম্পৰ্কীয় যুক্তিবাক্য আৰু তাৰ নৈতিক ভাৰ স্মৰণ কৰায়। পাছত অশৰীৰী বাণীয়ে প্ৰায়শ্চিত্ত বিনা ৰাজ্য নকৰিবলৈ সতৰ্ক কৰে; ব্যাস আহি দক্ষিণ সাগৰৰ ৰামসেতুক আশ্ৰয় কৰি প্ৰায়শ্চিত্ত বিধান দিয়ে। শেষত ফলশ্ৰুতি—শ্ৰৱণ/পাঠে কৈলাসগতি আৰু পুনর্জন্মমুক্তি প্ৰদান কৰে।
Shlokas
Verse 1
श्रीसूत उवाच । कुंभसंभवतीर्थेऽस्मिन्विधायाभिषवं नरः । रामकुंडं ततः पुण्यं गच्छेत्पापविमुक्तये
শ্ৰী সূত ক’লে: কুম্ভসম্ভৱ-তীৰ্থত বিধিমতে স্নান সম্পন্ন কৰি, পাপমুক্তিৰ বাবে মানুহে তাৰ পাছত পবিত্ৰ ৰামকুণ্ডলৈ যোৱা উচিত।
Verse 2
रघुनाथसरः पुण्यं द्विजाः पापहरं तथा । रघुनाथसरस्तीरे कृतो यज्ञोऽल्पदक्षिणः
হে দ্বিজসকল, ৰঘুনাথ সৰোবৰ পবিত্ৰ আৰু পাপহৰণকাৰীও। তাৰ তীৰত অল্প দক্ষিণাসহ এটা যজ্ঞ সম্পন্ন কৰা হৈছিল।
Verse 3
संपूर्णफलदो भूयात्स्वाध्यायोऽपि जपस्तथा । रघुनाथ सरस्तीरे मुष्टिमात्रमपि द्विजाः
হে দ্বিজসকল, ৰঘুনাথ সৰোবৰ তীৰত স্বাধ্যায় হওক বা জপ—মুঠিমাত্ৰ কৰিলেও সেয়া সম্পূৰ্ণ ফলদায়ক হয়।
Verse 4
दत्तं चेद्वेदविदुषे तदनंतगुणं भवेत् । रामतीर्थं समुद्दिश्य वक्ष्यामि मुनिपुंगवाः
যদি বেদবিদ পণ্ডিতক দান দিয়া হয়, তেন্তে সেয়া অনন্ত গুণে বৃদ্ধি পায়। হে মুনিপুঙ্গৱসকল, এতিয়া মই ৰামতীৰ্থক উদ্দেশ্য কৰি ক’ম।
Verse 5
इतिहासं महापुण्यं सर्वपातकनाशनम् । सुतीक्ष्णनामा विप्रेंद्रो मुनिर्नियतमानसः
এই মহাপুণ্য ইতিহাস সকলো পাপ নাশ কৰে। সুতীক্ষ্ণ নামৰ ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠ এজন মুনি আছিল, যাৰ মন নিয়ম-সংযমে স্থিৰ আছিল।
Verse 6
अगस्त्यशिष्यो रामस्य चरणाब्जविचिंतकः । रामचंद्रसरस्तीरे तपस्तेपे सुदुष्करम्
অগস্ত্যৰ শিষ্য, ৰামৰ পদ্মচৰণ সদায় ধ্যান কৰা, তেওঁ ৰামচন্দ্ৰ সৰোবৰ তীৰত অতি দুৰূহ তপস্যা কৰিলে।
Verse 7
जपन्षडक्षरं मंत्रं रामचंद्राधिदैवतम् । नित्यं स पंचसाहस्रं मत्रराजमतंद्रितः
ৰামচন্দ্ৰক অধিদেৱতা মানি ষড়ক্ষৰ মন্ত্র জপ কৰিছিল। ক্লান্তিহীনভাৱে তেওঁ নিত্য মন্ত্রৰাজ পাঁচ হাজাৰ বাৰ জপ কৰিছিল।
Verse 8
जजाप कुर्वन्स्नानं च रघुनाथसरोजले । भिक्षाशी नियताहारो जितक्रोधो जितेंद्रियः
ৰঘুনাথ সৰোবৰৰ পদ্মজলত স্নান কৰোঁতেও তেওঁ জপ অব্যাহত ৰাখিলে। ভিক্ষাৰে জীৱন নিৰ্বাহ কৰি, আহাৰ নিয়মিত, ক্ৰোধ জয় কৰি আৰু ইন্দ্ৰিয় সংযমী আছিল।
Verse 9
एवं सुतीक्ष्णो विप्रेंद्रा बहुकालमवर्तत । ततः कदाचित्स मुनीरामं ध्याय न्सदा हृदि । तुष्टाव सीतासहितं रामचंद्रं सभक्तिकम्
এইদৰে, হে ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠসকল, সুতীক্ষ্ণ বহুদিন তেনেকৈয়ে থাকিল। তাৰ পাছত একদিন সেই মুনি হৃদয়ত সদায় ৰামক ধ্যান কৰি, ভক্তিসহ সীতাসহিত ৰামচন্দ্ৰক স্তৱনা কৰিলে।
Verse 10
सुतीक्ष्ण उवाच । नमस्ते जानकीनाथ नमस्ते हनुमत्प्रिय
সুতীক্ষ্ণ ক’লে: জানকীনাথ প্ৰভু, আপোনাক নমস্কাৰ; হনুমানৰ প্ৰিয়, আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 11
नमस्ते कौशिकमुनेर्यागरक्षणदीक्षित । नमस्ते कौसलेयाय विश्वामित्रप्रियाय च
কৌশিক মুনিৰ যজ্ঞ ৰক্ষাৰ দীক্ষা লোৱা আপোনাক নমস্কাৰ; কৌসল্যাৰ পুত্ৰ, বিশ্বামিত্ৰৰ প্ৰিয়, আপোনাকো নমস্কাৰ।
Verse 12
नमस्ते हरकोदण्डभंजकामरसेवित । मारीचांतक राजेंद्र ताटकाप्राणनाशन
হৰৰ কোদণ্ড ভাঙোতা, অমৰসকলে সেৱা কৰা আপোনাক নমস্কাৰ; মাৰীচ-বধক, হে ৰাজেন্দ্ৰ, তাটকাৰ প্ৰাণনাশক।
Verse 13
कबंधारे हरे तुभ्यं नमो दशरथात्मज । जामदग्न्यजिते तुभ्यं खरविध्वंसिने नमः
কবন্ধা-হৰ, হে হৰি, আপোনাক নমো; দাশৰথিৰ পুত্ৰ, আপোনাক প্ৰণাম। জামদগ্ন্য (পৰশুৰাম) জয় কৰা আপোনাক নমস্কাৰ; খৰ-বিধ্বংসী আপোনাক নমঃ।
Verse 14
नमः सुग्रीवनाथाय नमो वालिहराय ते । विभीषणभयक्लेशहारिणे मलहारिणे
সুগ্ৰীৱৰ নাথ আৰু ৰক্ষক, আপোনাক নমস্কাৰ; বালী-বধক, আপোনাক নমো। বিভীষণৰ ভয় আৰু ক্লেশ হৰণ কৰা, মল দূৰ কৰা আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 15
अहल्यादुःखसंहर्त्रे नमस्ते भरताग्रज । अंभोधिगर्वसंहर्त्रे तस्मिन्सेतु कृते नमः
অহল্যাৰ দুখ নাশ কৰা প্ৰভু, তোমাক নমস্কাৰ; ভৰতৰ অগ্ৰজ, তোমাক নমস্কাৰ। সাগৰৰ গৰ্ব দমন কৰা, আৰু যিজনে সেতু নিৰ্মাণ কৰালে—তাঁক নমঃ।
Verse 16
तारकब्रह्मणे तुभ्यं लक्ष्मणाग्रज ते नमः । रक्षःसंहारिणे तुभ्यं नमो रावणमर्द्दिने
পাৰ কৰোৱা তাৰক ব্ৰহ্ম-স্বরূপ তোমাক নমস্কাৰ; লক্ষ্মণৰ অগ্ৰজ তোমাক নমস্কাৰ। ৰাক্ষস-সংহাৰী তোমাক নমো; ৰাৱণ-মৰ্দনকাৰী তোমাক নমস্কাৰ।
Verse 17
कोदण्डधारिणे तुभ्यं सर्व रक्षाविधायिने । इति स्तुवन्मुनिः सोऽयं सुतीक्ष्णो राममन्वहम्
কোদণ্ড ধনু ধাৰণ কৰা প্ৰভু, তোমাক নমস্কাৰ; সকলো প্ৰকাৰ ৰক্ষা বিধান কৰা প্ৰভু, তোমাক নমো। এইদৰে স্তৱ কৰি মুনি সুতীক্ষ্ণই ৰামক দিনেদিনে প্ৰশংসা কৰি থাকিল।
Verse 18
निनाय कालमनिशं रामचंद्रनिषण्णधीः । एवमभ्यसतस्तस्य राम मन्त्रं षडक्षरम्
ৰামচন্দ্ৰত লীন ধী থকা তেওঁ নিশিদিন অবিৰত কাল কটালে। এইদৰে অভ্যাস কৰোঁতে তেওঁৰ বাবে ষড়ক্ষৰ ৰাম-মন্ত্ৰ নিত্য সাধনা হৈ পৰিল।
Verse 19
स्तुवतो रामचंद्रं च स्तोत्रेणानेन सुव्रताः । तीर्थे च रघुनाथस्य कुर्वतः स्नानमन्वहम्
হে সুব্ৰতধাৰীসকল, তেওঁ এই স্তোত্ৰেৰে ৰামচন্দ্ৰক স্তৱ কৰিছিল, আৰু ৰঘুনাথৰ তীৰ্থত প্ৰতিদিন স্নান কৰিছিল…
Verse 20
अभवन्निश्चला भक्ती रामचंद्रेतिनिर्मला । अभूदद्वैतविज्ञानं प्रत्यगात्मैकलक्षणम्
ৰামচন্দ্ৰৰ পৱিত্ৰ স্মৰণে অচল আৰু নিৰ্মল ভক্তি উদ্ভৱ হ’ল; লগতে অদ্বৈত জ্ঞান উদিত হ’ল—প্ৰত্যক্ষ অন্তৰাত্মাৰ একত্ব-লক্ষণে চিহ্নিত।
Verse 21
अनधीतत्रयीज्ञानं तथैवाश्रुतवेदनम् । परकायप्रवेशे च सामर्थ्यमभवद्द्विजाः
বেদ-ত্রয়ী অধ্যয়ন নকৰাকৈ আৰু বেদ নুশুনাকৈও তাত বেদজ্ঞান উদ্ভৱ হ’ল; আৰু হে দ্বিজসকল, পৰকায়-প্ৰৱেশৰ সামৰ্থ্যো প্ৰকাশ পালে।
Verse 22
आकाशगमने शक्तिः कलावैदग्ध्यमेव च । अश्रुतानां च शास्त्राणामभिज्ञानं विना गुरुम्
আকাশগমনৰ শক্তি আৰু কলাত বৈদগ্ধ্যো উদ্ভৱ হ’ল; আৰু যি শাস্ত্ৰ কেতিয়াও নুশুনা, সিহঁতৰ জ্ঞানো—গুৰু নোহোৱাকৈ—প্ৰাপ্ত হ’ল।
Verse 23
गमनं सर्वलोकेषु प्रति घातविवर्जितम् । अतींद्रियार्थद्रष्टृत्वं देवैः संभाषणं तथा
সকলো লোকত বাধাহীন গমন হ’ল; অতীন্দ্ৰিয় অৰ্থৰ দৰ্শন-ক্ষমতা জাগিল; আৰু দেৱসকলৰ সৈতে সংভাষণো হ’ল।
Verse 24
पिपीलिकादिजंतूनां वार्ताज्ञानमपि द्विजाः । ब्रह्मविष्णुमहादेवलोकेषु गमनं तथा
হে দ্বিজসকল, পিপীলিকা আদি জীৱৰ কথাবাৰ্তা আৰু কৰ্মৰ জ্ঞানো উদ্ভৱ হ’ল; আৰু ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু মহাদেৱৰ লোকসমূহলৈ গমন-সামৰ্থ্যো হ’ল।
Verse 25
चतुर्दशसु लोकेषु स्वाधीनगमनं तथा । एतान्यन्यानि सर्वाणि योगिलभ्यानि सत्तमाः
চৌদ্দ লোকত ইচ্ছামতে স্বাধীন গমন আছিল। হে সৎতমসকল, এই আৰু আন সকলো সিদ্ধি যোগীসকলৰ লাভ্য প্ৰাপ্তি।
Verse 26
सुतीक्ष्णस्याभवन्विप्रा रामा तीर्थनिषेवणात् । एवंप्रभावं तत्तीर्थं महापातकनाशनम्
হে ব্ৰাহ্মণসকল, ৰাম-তীৰ্থত ভক্তিভাৱে আশ্ৰয় লোৱাৰ ফলত সুতীক্ষ্ণৰ এই ফল উদ্ভৱ হ’ল। সেই তীৰ্থৰ প্ৰভাৱ এনেকুৱা—ই মহাপাতকো নাশ কৰে।
Verse 27
महासिद्धिकरं पुण्यमपमृत्युविनाशनम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं पुंसां नरकक्लेशना शनम्
ই পুণ্যময়, মহাসিদ্ধিদায়ক আৰু অপমৃত্যু নাশক। ই মানুহক ভোগ আৰু মোক্ষ দুয়োটা দিয়ে আৰু নৰকৰ ক্লেশ দূৰ কৰে।
Verse 28
रामभक्तिप्रदं नित्यं संसारोच्छेदकारणम् । अस्य तीरे महल्लिंगं स्थापयित्वा रघूद्वहः । पूजयामास तल्लिंगं लोकानुग्रहका म्यया
ই সদায় ৰামভক্তি দান কৰে আৰু সংসাৰচ্ছেদৰ কাৰণ হয়। ইয়াৰ তীৰত ৰঘুবংশধৰে মহালিঙ্গ স্থাপন কৰি, লোককল্যাণ কামনাৰে সেই লিঙ্গ পূজা কৰিলে।
Verse 29
रामतीर्थे महापुण्ये स्नात्वा तल्लिंगदर्शनात् । नराणां मुक्तिरेव स्यात्किमुतान्या विभूतयः
অতি মহাপুণ্য ৰাম-তীৰ্থত স্নান কৰি আৰু সেই লিঙ্গৰ দৰ্শনে মানুহে নিশ্চয় মোক্ষ লাভ কৰে—তেন্তে আন বিভূতিৰ কথা কিয়?
Verse 30
तत्र स्नात्वा शिवं दृष्ट्वा धर्म पुत्रः पुरा द्विजाः । अनृतोक्तिसमुद्भूतदोषान्मुक्तोऽभवत्क्षणात्
হে দ্বিজসকল, পূৰ্বকালত ধৰ্মপুত্ৰ (যুধিষ্ঠিৰ) তাত স্নান কৰি শিৱদৰ্শন কৰি, অসত্য বাক্য কোৱাৰ পৰা উদ্ভূত দোষৰ পৰা ক্ষণমাত্ৰতে মুক্ত হ’ল।
Verse 31
ऋषय ऊचुः असत्यमुदितं कस्माद्धर्मपुत्रेण सूतज । यद्दोषशांतये सस्नौ रामतीथेऽतिपावने
ঋষিসকলে ক’লে: হে সূতপুত্ৰ, ধৰ্মপুত্ৰে কিয় অসত্য উচ্চাৰণ কৰিলে, যাৰ দোষ শান্ত কৰিবলৈ তেওঁ অতি পাৱন ৰামতীৰ্থত স্নান কৰিলে?
Verse 32
श्रीसूत उवाच । युष्माकमृषयो वक्ष्ये यथोक्तमनृतं रणे । छलेन धर्मपुत्रेण यन्नष्टं रामतीर्थके
শ্ৰী সূতে ক’লে: হে ঋষিসকল, ৰণত ছলৰ দ্বাৰা ধৰ্মপুত্ৰে যি দৰে অসত্য ক’লে, আৰু সেই দোষ ৰামতীৰ্থত কেনেকৈ নাশ হ’ল, মই তোমালোকক ক’ম।
Verse 33
अन्योन्यं पांडवा विप्रा धर्मपुत्रादयः पुरा । धृतराष्ट्रस्य पुत्राश्च दुर्नोधनमुखास्तदा
হে বিপ্ৰসকল, পূৰ্বকালত ধৰ্মপুত্ৰ আদি পাণ্ডৱসকল আৰু ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ পুত্ৰসকল—দুৰ্যোধন মুখ্য—একে-অন্যৰ বিপক্ষে অৱস্থান কৰিলে।
Verse 34
महद्वै वैरमासाद्य राज्यार्थं विप्रसत्तमाः । महत्या सेनया सार्द्धं कुरुक्षेत्रे समेत्य च
হে বিপ্ৰসত্তম, ৰাজ্যৰ কাৰণে মহা বৈৰ লাভ কৰি, তেওঁলোকে বৃহৎ সেনাবাহিনীৰ সৈতে কুৰুক্ষেত্ৰত একত্ৰিত হ’ল।
Verse 35
अयुध्यन्समरे वीराः समरेष्वनिवर्तिनः । युद्धं कृत्वा दशदिनं गांगेयः पतितो भुवि
বীৰসকলে সমৰত যুদ্ধ কৰিলে, ৰণত কেতিয়াও পশ্চাদপসৰণ নকৰিলে। দহ দিন যুদ্ধ কৰি গাংগেয় (ভীষ্ম) পৃথিৱীত পতিত হ’ল।
Verse 36
ततः पंचदिनं भूयो धृष्टद्युम्नेन वीर्यवान् । आचार्यो युयुधे द्रोणो महाबलपराक्रमः
তাৰ পাছত পুনৰ পাঁচ দিনলৈ, মহাবল-পরাক্ৰমী আচার্য দ্ৰোণ বীৰ্যবান ধৃষ্টদ্যুম্নৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 37
अनेकास्त्राणि शस्त्राणि द्रोणाचर्यो महाबली । विसृजन्पांडवानीकं पीडयामास वीर्यवान्
মহাবলী দ্ৰোণাচাৰ্যই নানা অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰি, নিজৰ বীৰ্যৰে পাণ্ডৱসেনাক ভীষণভাৱে পীড়িত কৰিলে।
Verse 38
अथ दिव्यास्त्रविच्छूरो धृष्टद्युम्नो महाबलः । अभिनद्बाणवर्षेण द्रोणसेनामनेकधा
তেতিয়া মহাবল ধৃষ্টদ্যুম্ন দিৱ্য অস্ত্ৰৰ দীপ্তিত জ্বলি উঠি, বাণবৃষ্টিৰে দ্ৰোণৰ সেনাক নানা প্ৰকাৰে ভাঙি চূৰ্ণ কৰিলে।
Verse 39
धृष्टद्युम्नं तदा द्रोणः शरवर्षैरवाकिरत् । पार्थसेना तथा द्रोणबाणवर्षातिपीडिता
তেতিয়া দ্ৰোণে ধৃষ্টদ্যুম্নক শৰবৃষ্টিৰে আৱৰি পেলালে। তদ্ৰূপে পাৰ্থৰ সেনাও দ্ৰোণৰ বাণবৃষ্টিত অতিশয় পীড়িত হ’ল।
Verse 40
दशदिक्षु भयाक्रांता विद्रुता द्विजसत्तमाः । ततोऽर्जुनो रणे द्रोणं युयुधे रथिनां वरः
ভয়ত আতঙ্কিত হৈ দশো দিশালৈ শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকল ছিটকি পলাই গ’ল। তেতিয়া ৰথীসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ অৰ্জুনে ৰণক্ষেত্ৰত দ্ৰোণৰ সৈতে যুদ্ধত লিপ্ত হ’ল।
Verse 41
रणप्रवीणयोस्तत्र विजयद्रोणयो रणे । द्रष्टुं समागतैर्देवैरभूद्व्योमनिरं तरम्
সেই ঠাইত ৰণনিপুণ বিজয় (অৰ্জুন) আৰু দ্ৰোণ যুদ্ধ কৰোঁতে, তাক চাবলৈ দেৱতাসকল সমবেত হ’ল; আকাশখন ফাঁক নথকা দৰে পৰিপূৰ্ণ হৈ উঠিল।
Verse 42
द्रोणफाल्गुनयोर्विप्रा नास्ति युद्धोपमा भुवि । सामर्षयोस्तदाचार्यशिष्ययोरभवद्रणः
হে বিপ্ৰসকল, পৃথিৱীত দ্ৰোণ আৰু ফাল্গুনৰ যুদ্ধৰ তুলনা নাই। উগ্ৰতাৰে পূৰ্ণ আচার্য আৰু শিষ্যৰ মাজত সেই ৰণ উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 43
द्रोणफाल्गुनयोर्युद्धं द्रोणफाल्गुन योरिव । बहु मेनेऽथ मनसा द्रोणोऽर्जुनपराक्रमम्
দ্ৰোণ আৰু ফাল্গুনৰ যুদ্ধ যেন পুনৰ দ্ৰোণ-ফাল্গুনৰেই আরেক যুদ্ধৰ দৰে লাগিল। তেতিয়া দ্ৰোণে মনতে অৰ্জুনৰ পৰাক্ৰমক বহুত মান দিলে।
Verse 44
ततो द्रोणो महावीर्यं प्रियशिष्यं स फाल्गुनम् । विहाय पांचालबलं समयुध्यत वीर्यवान्
তেতিয়া মহাবীৰ্য দ্ৰোণে পাঞ্চাল সেনাক একাষাৰে থৈ, অতি পৰাক্ৰমী নিজৰ প্ৰিয় শিষ্য ফাল্গুনৰ সৈতে সোজাকৈ যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 45
सविंशतिसहस्राणि दश तत्रायुतानि च । द्रोणाचार्योऽवधीद्राज्ञां युद्धे सगजवाजिनाम्
সেই ধৰ্মযুদ্ধত দ্ৰোণাচাৰ্যই ৰজাসকলক—তেওঁলোকৰ হাতী-ঘোঁৰাসহ—বিশ হাজাৰ আৰু তাৰ ওপৰত দহ অযুত বধ কৰিলে।
Verse 46
धृष्टद्युम्नोऽथ कुपितो द्रोण मभ्यहनच्छरैः । द्रोणश्च पट्टिशं गृह्य धृष्टद्युम्नमताडयत्
তাৰ পাছত ক্ৰোধিত ধৃষ্টদ্যুম্নে শৰবৃষ্টি কৰি দ্ৰোণক আঘাত কৰিলে; আৰু দ্ৰোণে পট্টিশ (বল্লম) ধৰি ধৃষ্টদ্যুম্নক প্ৰহাৰ কৰিলে।
Verse 47
शरैर्विव्याध तं युद्धे तीक्ष्णैरग्निशिखोपमैः । परङ्मुखोऽभवत्तत्र धृष्ट द्युम्नः शराहतः
যুদ্ধত তেওঁ অগ্নিশিখাৰ দৰে তীক্ষ্ণ শৰৰে তাক বিদ্ধ কৰিলে; তেতিয়া ধৃষ্টদ্যুম্ন শৰাহত হৈ তাতেই পিঠি ঘূৰাই গ’ল।
Verse 48
ततो विरथमागत्य धृष्टद्युम्नं वृकोदरः । स्वं स्यंदनं समारोप्य द्रोणाचार्यमथाब्रवीत्
তাৰ পাছত ৰথহীন ধৃষ্টদ্যুম্নৰ ওচৰলৈ বৃকোদৰ (ভীম) আহিল; তাক নিজৰ ৰথত উঠাই, তাৰ পিছত দ্ৰোণাচাৰ্যক ক’লে।
Verse 49
स्वकर्मभिरसंतुष्टाः शिक्षितास्त्रा द्विजाधमाः । न युद्ध्येरन्यदि क्रूरा न नश्येरन्नृपा रणे
নিজ নিজ ধৰ্মকৰ্মত অসন্তুষ্ট, অস্ত্ৰবিদ্যাত শিক্ষিত সেই অধম ব্ৰাহ্মণসকল নিষ্ঠুৰ হৈ উঠিল; নহ’লে ৰজাসকল যুদ্ধ নকৰিলেহেঁতেন, নৃপসকল ৰণত নাশ নহ’লেহেঁতেন।
Verse 50
अहिंसा हि परो धर्मो ब्राह्मणानां सदा स्मृतः । हिंसया दारपुत्रादीन्रक्षंते व्याधजातयः
অহিংসাই ব্ৰাহ্মণসকলৰ পৰম ধৰ্ম বুলি সদায় স্মৰণ কৰা হয়। কিন্তু ব্যাধ-জাতিসকলে হিংসাৰ দ্বাৰাই পত্নী, পুত্ৰ আদি নিজৰজনক ৰক্ষা কৰে।
Verse 51
हिंसीस्त्वमेकपुत्रार्थे युद्धे स्थित्वा बहून्नृपान् । स चापि ते सुतो ब्रह्मन्हतः शेते रणाजिरे
একমাত্ৰ পুত্ৰৰ কাৰণে তুমি হিংসা কৰিলা; যুদ্ধত থিয় হৈ বহু ৰজাক বধ কৰিলা। তথাপি হে ব্ৰাহ্মণ, সেই তোমাৰ পুত্ৰেই ৰণক্ষেত্ৰত নিহত হৈ পৰি আছে।
Verse 52
तथापि लज्जा ते नास्ति शोकोऽपीह न जायते । वचनं त्विति भीमस्य सत्यं श्रुत्वा युधिष्ठिरात्
তথাপিও তোমাৰ লাজ নাই, আৰু ইয়াত কোনো শোকো উদয় নহয়। যুধিষ্ঠিৰৰ পৰা ভীমৰ বাক্যৰ সত্য সংবাদ শুনি…
Verse 53
निजायुधं स तत्याज पपात स्यंदनो परि । योगवित्प्रायमातस्थे द्रोणाचार्यस्तदा द्विजाः
তেওঁ নিজৰ অস্ত্ৰ ত্যাগ কৰি ৰথৰ ওপৰতেই ঢলি পৰিল। তেতিয়া যোগবিদ দ্ৰোণাচাৰ্যই, হে দ্বিজসকল, প্ৰায়োপৱেশ (মৰণ-উপবাস) গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 54
तदंतरं परिज्ञाय द्रोणाचार्यस्य पार्श्वतः । खङ्गपाणिः शिरच्छेत्तुमभ्यधावद्रणा जिरे
দ্ৰোণাচাৰ্যৰ কাষত সেই সুযোগ-বিৰতি বুজি, খড়্গহস্ত যোদ্ধাই ৰণক্ষেত্ৰত তেওঁৰ মূৰ ছেদন কৰিবলৈ দৌৰি আহিল।
Verse 55
वार्यमाणोऽपि पार्थाद्यैस्तच्छिरश्छेत्तुमुद्ययौ । योगवित्त्वाद्द्रोणमूर्ध्नो ज्योतिरूर्ध्वं दिवं ययौ
পাৰ্থ আৰু আনসকলে বাধা দিয়া সত্ত্বেও তেওঁ শিৰচ্ছেদ কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল। কিন্তু দ্ৰোণ যোগবিদ্ হোৱা বাবে তেওঁৰ মস্তকত থকা জ্যোতি উৰ্ধগামী হৈ স্বৰ্গলৈ গমন কৰিলে।
Verse 56
दृष्टं कृष्णार्जुनकृपधर्मपुत्रादि भिर्मृधे । द्रोणस्यास्य गतप्राणाच्छरीरादच्छिनच्छिरः
যুদ্ধক্ষেত্ৰত কৃষ্ণ, অৰ্জুন, কৃপ, ধৰ্মপুত্ৰ আৰু আনসকলে প্ৰত্যক্ষ কৰিলে যে দ্ৰোণৰ প্ৰাণহীন শৰীৰৰ পৰা মস্তক বিচ্ছিন্ন কৰা হৈছিল।
Verse 57
भारद्वाजे हते युद्धे कौरवाः प्राद्रवन्भयात् । जहृषुः पांडवा विप्रा धृष्टद्युम्नादय स्तदा
যেতিয়া যুদ্ধত ভাৰদ্বাজৰ পুত্ৰ (দ্ৰোণ) নিহত হ’ল, তেতিয়া কৌৰৱসকলে ভয়ত পলাই গ’ল। হে ব্ৰাহ্মণসকল, তেতিয়া পাণ্ডৱসকলে ধৃষ্টদ্যুম্ন আৰু আনসকলৰ সৈতে আনন্দ প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 58
सेनां तां विद्रुतां दृष्ट्वा द्रौणिरूचे सुयोधनम् । एतद्द्रवति कि सैन्यं त्यक्तप्रहरणं नृप
সেই সৈন্যবাহিনীক পলাই যোৱা দেখি দ্ৰৌণিয়ে (অশ্বত্থামাই) সুযোধনক ক’লে: "হে ৰাজন, এই সৈন্যসকলে অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ ত্যাগ কৰি কিয় পলাই গৈছে?"
Verse 59
तदा दुर्योधनो राजा स्वयं वक्तु मशक्नुवन् । युद्धे द्रोणवधं वक्तुं कृपाचार्यमचोदयत् । द्रौणयेऽथ कृपाचार्यो वधमूचे गुरोस्तदा
তেতিয়া ৰজা দুৰ্যোধনে নিজে ক’ব নোৱাৰি কৃপাৰ্চাৰ্যক যুদ্ধত দ্ৰোণৰ মৃত্যুৰ কথা ক’বলৈ অনুৰোধ কৰিলে। তাৰ পাছত কৃপাৰ্চাৰ্যই দ্ৰৌণিক তেওঁৰ গুৰু তথা পিতৃৰ নিধনৰ কথা ক’লে।
Verse 60
कृप उवाच । अश्वत्थामंस्तव पिता ब्रह्मास्त्रेण मृधे रिपून् । हत्वा निनाय सदनं यमस्य शतशो बली
কৃপে ক’লে: “হে অশ্বত্থামা, তোমাৰ পিতা ৰণত মহাবলী; ব্ৰহ্মাস্ত্ৰেৰে যুদ্ধত শত্রুসকলক বধ কৰি শতশতক যমলোকৰ সদনলৈ পঠাই দিলে।”
Verse 61
दुराधर्षतमं दृष्ट्वा तद्वीर्यं केशवस्तदा । पांडवान्प्राह विप्रेंद्र वाक्यं वाक्यविशारदः
সেই অদম্য পৰাক্ৰম দেখি কেশৱে তেতিয়া, হে বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ, পাণ্ডৱসকলক সম্বোধন কৰিলে; বাক্যবিশাৰদ হৈ তেওঁ অতি নিপুণভাৱে কথা ক’লে।
Verse 62
केशव उवाच । द्रोणं जेतुमुपायोऽस्ति पांडवा युधि दुर्जयम्
কেশৱে ক’লে: “হে পাণ্ডৱসকল, যুদ্ধত যি দ্ৰোণ দুৰ্জয়, তাক জয় কৰাৰ এটা উপায় আছে।”
Verse 63
अश्वत्थात्मा तव सुतो हतो द्रोण मृधेऽधुना । सत्यवादी वदेदेवं यदि प्रामाणिको जनः
“হে দ্ৰোণ, ‘অশ্বত্থামা—তোমাৰ পুত্ৰ—এতিয়া যুদ্ধত নিহত হৈছে’; যদি সত্যবাদী আৰু প্ৰামাণিক জনে এইদৰে কয়, তেন্তে সেই কথা বিশ্বাস কৰা হ’ব।”
Verse 64
द्रोणो निवर्तेत रणात्तदा त्यक्त्वायुधं क्षणात् । अत एनां मृषावार्तां धर्मराजोऽधुना वदेत्
“তেতিয়া দ্ৰোণ ৰণৰ পৰা আঁতৰি যাব আৰু ক্ষণতে অস্ত্ৰ ত্যাগ কৰিব। সেয়ে ধৰ্মৰাজে এতিয়া এই মিছা বাৰ্তা ক’ব লাগিব।”
Verse 65
नान्यथा शक्यते जेतुं द्रोणो युद्धविशारदः । धर्माज्जेतुमशक्यं चेद्धर्मं त्यक्त्वाऽप्यरिं जयेत्
যুদ্ধত নিপুণ দ্ৰোণক অন্য কোনো উপায়ে জয় কৰা নাযায়। যদি ধৰ্মৰ দ্বাৰা বিজয় অসম্ভৱ হয়, তেন্তে ধৰ্ম ত্যাগ কৰিও শত্রুক জয় কৰিব পাৰি।
Verse 66
इति केशववाक्यं तच्छ्रुत्वा भीमः पृथासतः । पितरं ते समभ्येत्य मिथ्यावाक्यमभाषत
কেশৱৰ সেই বাক্য শুনি, পৃথাৰ পুত্ৰ ভীম তোমাৰ পিতাৰ ওচৰলৈ গৈ মিছা কথা ক’লে।
Verse 67
अश्वत्थामा हतो द्रोण युद्धेऽत्र पतितोऽधुना । द्रोणाचार्योपि तद्वाक्यममन्यत यथार्थतः
“অশ্বত্থামা নিহত হৈছে, হে দ্ৰোণ! এতিয়া এই যুদ্ধক্ষেত্ৰত পৰি আছে।” দ্ৰোণাচাৰ্যও সেই বাক্যক সত্য বুলি ভাবিলে।
Verse 68
अविश्वस्य पुनः सोऽथ धर्मजं प्राप्य चाब्रवीत् । धर्मात्मज मृधे सूनुरश्वत्थामा ममाधुना
তথাপি সন্দেহ থাকি তেওঁ ধৰ্মৰাজৰ ওচৰলৈ গৈ ক’লে: “হে ধৰ্মৰ পুত্ৰ, এই যুঁজত মোৰ পুত্ৰ অশ্বত্থামা এতিয়া—”
Verse 69
हतः किं त्वं वदस्वाद्य सत्यवादी भवान्मतः । धर्मपुत्रोऽसत्यभीरुरासीच्चारिजयोत्सुकः
“সেয়া নিহত নে? আজি মোক কোৱা—কাৰণ তুমি সত্যবাদী বুলি মানা হয়।” ধৰ্মপুত্ৰ মিছাৰ ভয়ত আছিল, তথাপি বিজয়ৰ আকাঙ্ক্ষাত অন্তৰত দ্বন্দ্বত পৰিল।
Verse 70
किं कर्तव्यं मयाद्येति दोलालोलमना अभूत् । स दृष्ट्वा भीमनिहतमश्वत्थामाभिधं गजम्
“এতিয়া মই কি কৰোঁ?”—তেওঁৰ মন দোলায়মান আৰু অস্থিৰ হৈ পৰিল। তাৰ পাছত ভীমে বধ কৰা ‘অশ্বত্থামা’ নামৰ হাতীটো দেখি তেওঁ সন্দেহ-চিন্তাত পৰিল।
Verse 71
अश्वत्थामा हतो युद्धे भीमेनाद्य रणे महान् । इत्थं द्रोणं बभाषेऽसौ धर्मपुत्रश्छलोक्तितः
“আজি এই মহাৰণত ভীমে অশ্বত্থামাক বধ কৰিলে।” এইদৰে কৈ ধৰ্মপুত্ৰ যুধিষ্ঠিৰে ছলভৰা বাক্যৰে দ্ৰোণক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 72
तच्छ्रुत्वा त्वत्पिता शस्त्रं त्यक्त्वा युद्धान्न्यवर्त्तत । अथ धर्मसुतः प्राह परं वारण इत्यपि
সেই কথা শুনি তোমাৰ পিতাই অস্ত্ৰ ত্যাগ কৰি যুদ্ধৰ পৰা আঁতৰি গ’ল। তাৰ পাছত ধৰ্মসুতে পুনৰ ক’লে, “বস—থামা।”
Verse 73
त्यक्तं शस्त्रं न गृह्णीयां युद्धे पुनरिति स्म सः । प्रतिजज्ञे तव पिता वत्स द्रोणो बली पुनः
“যি অস্ত্ৰ ত্যাগ কৰিলোঁ, তাক যুদ্ধত পুনৰ নল’ম”—এইদৰে তেওঁ দৃঢ় সংকল্প কৰিলে। হে প্ৰিয় বৎস, তোমাৰ পিতা বলৱান দ্ৰোণে পুনৰ এই পবিত্ৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰিলে।
Verse 74
अतः शस्त्रं न जग्राह प्रतिज्ञाभंगकातरः । धृष्टद्युम्नं तदा दृष्ट्वा पिता ते मृत्युमात्मनः
সেইবাবে প্ৰতিজ্ঞা ভংগ হ’ব বুলি ভয় কৰি তেওঁ অস্ত্ৰ নল’লে। কিন্তু যেতিয়া তেওঁ ধৃষ্টদ্যুম্নক দেখিলে, তোমাৰ পিতাই তাক নিজৰ বাবে সন্মুখত আহি থকা মৃত্যুৰূপে গণ্য কৰিলে।
Verse 75
मत्वा प्रायोपवेशेन रथोपस्थे स योगवित् । अशयिष्ट समाधिस्थः प्राणानायम्य वाग्यतः
সেই যোগবিদে প্ৰায়োপৱেশৰ সংকল্প লৈ ৰথৰ ওপৰত শয়ন কৰিলে। তেওঁ সমাধিস্ত হৈ প্ৰাণবায়ু সংযত কৰি মৌনতা অৱলম্বন কৰিলে।
Verse 76
ततो निर्भिद्य मूर्धानं तत्प्राणा निर्ययुः क्षणात् । तदा मृतस्य द्रोणस्य वत्स खङ्गेन तच्छिरः
তাৰ পাছত, মূৰটো বিদীৰ্ণ হোৱাৰ লগে লগে তেওঁৰ প্ৰাণবায়ু নিমিষতে নিৰ্গত হ’ল। হে বাছা, তেতিয়া মৃত দ্ৰোণৰ শিৰ তৰোৱালেৰে ছেদন কৰা হ’ল।
Verse 77
केशागृहीत्वा हस्तेन धृष्टद्युम्नोऽच्छिनद्युधि । मावधीरिति पार्थाद्याः प्रोचुः सर्वे च सैनिकाः । सर्वैर्निवार्यमाणोपि त्वत्तातं पार्श्वतोऽवधीत्
ধৃষ্টদ্যুম্নই যুদ্ধক্ষেত্ৰত তেওঁৰ চুলিত ধৰি তেওঁক বধ কৰিলে। 'নাকাটিবা!' বুলি পাৰ্থ আৰু আন সকলো সৈনিকে চিঞৰি উঠিল। সকলোৱে বাধা দিয়া সত্ত্বেও, তেওঁ তোমাৰ পিতৃক কাষৰ পৰা বধ কৰিলে।
Verse 78
श्रीसूत उवाच । पितरं निहतं श्रुत्वा रुदन्द्रौणिश्चिरं द्विजाः
শ্ৰী সূতাই ক’লে: হে দ্বিজসকল, নিজৰ পিতৃ নিহত হোৱা বুলি শুনি, দ্ৰৌণিয়ে (অশ্বত্থামাই) বহু সময় ধৰি ক্ৰন্দন কৰি থাকিল।
Verse 79
कोपेन महता तत्र ज्वलन्वाक्यमथाब्रवीत । अनृतं प्रोच्य पितरं न्यस्तशस्त्रं चकार यः
তাত প্ৰচণ্ড ক্ৰোধত জ্বলি উঠি তেওঁ এইদৰে ক’লে: “যিয়ে পিতৃৰ আগত মিছা কথা ক’লে আৰু যিয়ে অস্ত্ৰ ত্যাগ কৰিছিল, তেওঁৰ লগত বিশ্বাসঘাতকতা কৰিলে।”
Verse 80
पितरं मेऽद्य तं पार्थमप्यन्या थ पांडवान् । गृहीत्वा केशपाशं यस्त्यक्तशस्त्रशिरोऽहनत्
“আজি মই সেই পাৰ্থ (অর্জুন)—মোৰ পিতৃ—আৰু আন পাণ্ডৱসকলকো বধ কৰিম; যিজনে কেশৰ গুচ্ছ ধৰি, অস্ত্ৰ ত্যাগ কৰি মূৰ নোৱাই থকা জনক বধ কৰিছিল।”
Verse 81
छद्मना पार्षतं तं च हनिष्याम्यचिरादहम् । कृष्णेन सह पश्यंतु पाण्डवा मत्पराक्रमम्
“ছলৰে মই অচিৰেই সেই পাৰ্ষত (ধৃষ্টদ্যুম্ন) কেও বধ কৰিম। কৃষ্ণসহ পাণ্ডৱসকলে মোৰ পৰাক্ৰম চাওক!”
Verse 82
इति द्रौणिर्द्विजास्तत्र प्रतिजज्ञे भयंकरम् । ततोस्तं गत आदित्ये राजानः सर्व एव ते
এইদৰে, হে ব্ৰাহ্মণসকল, দ্ৰৌণিয়ে তাত ভয়ংকৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰিলে। তাৰ পাছত সূৰ্য অস্ত যেতিয়া হ’ল, ৰাতি নামি অহাত সেই সকলো ৰজাই (যোদ্ধাই) আঁতৰি গ’ল।
Verse 83
उभये निहते द्रोणे प्राविशन्पटमण्डपम् । अष्टादशदिनैरेवं निवृत्तमभवद्रणम्
উভয় পক্ষৰ মাজত দ্ৰোণ নিহত হোৱাত তেওঁলোকে তম্বুৰ মণ্ডপত প্ৰৱেশ কৰিলে। এইদৰে অষ্টাদশ দিনত ৰণ সমাপ্ত হ’ল।
Verse 84
शल्यं कर्णं तथान्यांश्च दुर्योधनमुखांस्ततः । धार्तराष्ट्रान्निहत्याजौ धर्मराजो युधिष्ठिरः
শল্য, কৰ্ণ আৰু আনসকল—দুৰ্যোধনক মুখ্য কৰি—যুদ্ধত নিহত হোৱাৰ পাছত ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰে ৰণভূমিত ধাৰ্তৰাষ্ট্ৰসকলক সংহাৰ কৰিলে।
Verse 85
स्वीयानां च परेषां च मृतानां सांपरायिकम् । अकरोद्विधिवद्विप्राः सार्धं धौम्या दिभिर्द्विजैः
তাৰ পিছত বিধি-মতে ব্ৰাহ্মণসকলে—ধৌম্য আৰু অন্যান্য দ্বিজ মুনিসকলৰ সৈতে—নিজ আৰু পৰৰ মৃতসকলৰ বাবে শ্ৰাদ্ধ-অন্ত্যেষ্টি ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 86
वंदित्वा धृतराष्ट्रं च सर्वे संभूय पाण्डवाः । धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञाता हतशिष्टजनैर्वृताः
সকলো পাণ্ডৱ একেলগে সমবেত হৈ ধৃতৰাষ্ট্ৰক বন্দনা কৰিলে; আৰু তেওঁৰ অনুমতি পাই, সংহাৰৰ পিছত অৱশিষ্ট লোকসকলৰ মাজত ঘেৰাও হৈ আগবাঢ়িল।
Verse 87
संप्राप्य हास्तिनपुरं प्राविशंस्ते स्वमंदिरम् । ततः कतिपयाहःसु गतेषु किल नागराः
হাস্তিনাপুৰত উপনীত হৈ তেওঁলোকে নিজৰ প্ৰাসাদত প্ৰৱেশ কৰিলে। তাৰ পিছত কিছুমান দিন পাৰ হোৱাত, নগৰবাসীসকলে নিশ্চয়েই পৰৱৰ্তী ঘটনালৈ মনোনিবেশ কৰিলে।
Verse 89
धौम्यादिमुनिभिः सार्धं धर्मजस्य महात्मनः । राज्या भिषेचनं कर्तुं प्रारभंत मुनीश्वराः । राज्याभिषेचने तस्य प्रवृत्ते धर्मजस्य तु । अशरीरा ततो वाणी बभाषे धर्मनंदनम्
ধৌম্য আদি মুনিসকলৰ সৈতে, মহাত্মা ধৰ্মজৰ ৰাজ্যাভিষেক সম্পাদন কৰিবলৈ মুনীশ্বৰসকলে আৰম্ভ কৰিলে। কিন্তু ধৰ্মজৰ ৰাজ্যাভিষেক আৰম্ভ হতেই, তেতিয়া এক অশৰীৰী বাণীয়ে ধৰ্মনন্দনক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 90
धर्म पुत्र महाभाग रिपूणामपि वत्सल । राज्याभिषेकं मा कार्षीर्नार्हस्त्वं राज्यपालने
“হে ধৰ্মপুত্ৰ মহাভাগ! শত্রুৰ প্ৰতিও স্নেহশীল! ৰাজ্যাভিষেক নকৰিবা; এতিয়াও তুমি ৰাজ্য ৰক্ষাৰ ভাৰ বহিবলৈ যোগ্য নহওঁ।”
Verse 91
यतस्त्वं छद्मनाचार्यमुक्त्वा सत्यं द्विजोत्तमम् । न्यस्त शस्त्रं रणे राजन्नघातयदलज्जकः
হে ৰাজন! তুমি ছল কৰি সেই উত্তম দ্বিজক ‘আচাৰ্য’ আৰু ‘সত্যবাদী’ বুলি কৈ, যেতিয়া তেওঁ ৰণত অস্ত্ৰ ত্যাগ কৰিলে, তেতিয়া নিৰ্লজ্জভাৱে তেওঁক বধ কৰোৱালা।
Verse 92
अतस्ते पापबाहुल्यं विद्यते धर्मनंदन । प्रायश्चित्तमकृत्वास्य राज्यपालनकर्मणि
সেয়ে হে ধৰ্ম-নন্দন, তোমাৰ পাপ বহুল হৈ উঠিছে; আৰু ইয়াৰ প্ৰায়শ্চিত্ত নকৰিলে ৰাজ্য ৰক্ষা আৰু শাসনৰ কৰ্তব্যত তুমি যোগ্য নহয়।
Verse 93
नार्हता विद्यते यस्मात्प्रायश्चित्तमतश्चर । इत्युक्त्वा विररामाथ सा तु वागशरीरिणी
কাৰণ প্ৰায়শ্চিত্ত নকৰিলে কোনো যোগ্যতা নাথাকে; সেয়ে প্ৰায়শ্চিত্ত আচৰণ কৰা। এইদৰে কৈ সেই অশৰীৰী বাণী নীৰৱ হ’ল।
Verse 94
ततो धर्मसुतो राजा तद्वाक्यं भृशकातरः । मूढोऽहं साहसी क्रूरः पिशुनो लोभमोहितः
তেতিয়া ধৰ্মসুত ৰজা সেই বাক্য শুনি অতিশয় ব্যাকুল হ’ল আৰু ক’লে: “মই মোহগ্ৰস্ত—দুঃসাহসী, নিষ্ঠুৰ, পৰনিন্দুক, আৰু লোভে মোহিত।”
Verse 95
तुच्छराज्याभिलाषेण कृतवान्पापमीदृशम् । एतत्पापविशुद्ध्यर्थं किं करिष्यामि का गतिः
তুচ্ছ ৰাজ্যৰ লালসাত মই এনে পাপ কৰিলোঁ। এই পাপ শুদ্ধিৰ বাবে মই কি কৰিম—মোৰ আশ্ৰয় ক’ত?
Verse 96
किं वा दानं प्रदास्यामि कुत्र यास्यामि वा पुनः । इति शोकसमाविष्टे तस्मिन्राजनि धर्मजे
“মই কি দান দিম? পুনৰ মই ক’লৈ যাম?” এইদৰে ধৰ্মপুত্ৰ সেই ৰজা শোকত আচ্ছন্ন হৈ পৰিল।
Verse 97
कृष्णद्वैपायनो व्यासस्समायातस्तदंतिकम् । ततोऽभिवंद्य तं व्यासं प्रत्युत्थाय कृतांजलिः
কৃষ্ণদ্বৈপায়ন ব্যাস তেওঁৰ ওচৰলৈ আহিল। তেতিয়া ৰজাই উঠি, হাত জোৰ কৰি, ব্যাসক প্ৰণাম কৰি অভিবাদন জনালে।
Verse 98
संपूज्यार्घ्यादिना विप्रा भक्तियुक्तेन चेतसा । अदेहवाचा यत्प्रोक्तं तत्सर्वमखिलेन सः
ভক্তিভৰা মনেৰে অৰ্ঘ্য আদি নিবেদন কৰি সেই ঋষিক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে। তাৰ পাছত দেহহীন বাণীয়ে কোৱা সকলো কথা তেওঁ সম্পূৰ্ণকৈ বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 99
व्यासाय श्रावयामास दुःखितो धर्मनंदनः । श्रुत्वा तदखिलं वाक्यं धर्मजस्य महामुनिः । ध्यात्वा तु सुचिरं कालं ततो वक्तुं प्रच क्रमे
দুখিত ধৰ্মনন্দনে সেই সকলো কথা ব্যাসক শুনালে। ধৰ্মপুত্ৰৰ সম্পূৰ্ণ বচন শুনি মহামুনিয়ে বহুক্ষণ ধ্যান কৰিলে, তাৰ পাছত ক’বলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 100
व्यास उवाच । मा कार्षीस्त्वं भयं राजन्नुपायं प्रब्रवीमि ते । अस्य पापस्य शांत्यर्थं श्रुत्वानुष्ठीयतां त्वया
ব্যাসে ক’লে: “হে ৰাজন, ভয় নকৰিবা। মই তোমাক উপায় ক’ম। এই পাপৰ শান্তিৰ বাবে ইয়াক শুনি বিধিমতে তুমি অনুষ্ঠান কৰা।”
Verse 101
युधिष्ठिर उवाच । किं तद्ब्रूहि महायोगिन्पाराशर्य कृपानिधे । येन मे पापनाशः स्यादचिरात्तद्वदाधुना
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে: হে মহাযোগী, হে পাৰাশৰ্য, কৰুণাৰ নিধি! যি উপায়ে মোৰ পাপ অচিৰতে নাশ হয়, সেই কথা মোক কৃপা কৰি কোৱা; এতিয়াই বৰ্ণনা কৰা।
Verse 102
व्यास उवाच । दक्षिणांभोनिधौ सेतौ गंधमादनपर्वते
ব্যাসে ক’লে: দক্ষিণ সাগৰৰ সেতুত, আৰু গন্ধমাদন পৰ্বতত—
Verse 110
रामसेतुं समुद्दिश्य प्रतस्थे वाहनं विना । दिनैः कतिपयैरेव रामसेतुं जगाम सः
ৰামসেতুক লক্ষ্য কৰি সি কোনো বাহন নোহোৱাকৈ যাত্ৰা কৰিলে; আৰু কেৱল কিছুমান দিনৰ ভিতৰতে সি ৰামসেতুত উপস্থিত হ’ল।
Verse 120
अभिषिक्तोऽथ राज्येऽसौ पालयामास मेदिनीम् । इत्थं धर्मात्मजो विप्रा रामतीर्थनिमज्जनात्
তাৰ পাছত তেওঁক ৰাজ্যাভিষেক কৰি সিংহাসনত স্থাপন কৰা হ’ল, আৰু তেওঁ পৃথিৱী পালে-ৰক্ষা কৰি শাসন কৰিলে। এইদৰে, হে ব্ৰাহ্মণসকল, সেই ধৰ্মাত্মাই ৰামতীৰ্থত নিমজ্জন-স্নানৰ দ্বাৰাই (এই ফল) লাভ কৰিলে।
Verse 123
पठंति येऽ ध्यायमिदं द्विजोत्तमाः शृण्वंति वा ये मनुजा विपातकाः । यास्यंति कैलासमनन्यलभ्यं गत्वा न संयांति पुनश्च जन्म
যিসকল শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজে এই অধ্যায় পাঠ কৰে, অথবা যিসকল মানুহ—মহাপাপৰ ভাৰ লৈও—ইয়াক শ্ৰৱণ কৰে, তেওঁলোকে অন্য কোনো উপায়ে অপ্রাপ্য কৈলাসলৈ যায়; তাত গৈ পুনৰ জন্মলৈ উভতি নাহে।