Adhyaya 31: Naimittika and Related Śrāddha Rites: Sapiṇḍīkaraṇa, Eligibility, Timing, and Procedure

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे अलर्कानुशासने नैमित्तिकादिश्राद्धकल्पो नाम त्रिंशोऽध्यायः । एकत्रिंशोऽध्यायः । मदालसोवाच । सपिण्डीकरणादूर्ध्वं पितुर्यः प्रपितामहः । स तु लेपभुजो याति प्रलुप्तः पितृपिण्डतः ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे अलारकोपदेशे ‘नैमित्तिकादिश्राद्धविधिः’ नाम त्रिंशोऽध्यायः समाप्तः। एकत्रिंशोऽध्यायः। मदालसोवाच—सपिण्डीकरणानन्तरं पितुः प्रपितामहः पिण्डसम्बन्धात् पतितः सन् ‘लेपभुक्’ भवति, शेषमात्रभोजी।

Verse 2

तेषामन्यश्चतुर्थो यः पुत्रलेपभुजान्नभुक् । सोऽपि सम्बन्धतो हीनमुपभोगं प्रपद्यते ॥

ताभ्यां त्रिभ्यः पृथक् चतुर्थो यः पुत्रेण लेपत्वेन भुक्तं अन्नं भुङ्क्ते, सापेक्ष्यदौर्बल्यात् क्षीणभोगं सऽपि प्राप्नोति।

Verse 3

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । पिण्डसम्बन्धिनो ह्येते विज्ञेयाः पुरुषास्त्रयः ॥

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । एते त्रयः पिण्डदाने प्रत्यक्षसम्बद्धा इति विज्ञेयाः ॥

Verse 4

तेपसम्बन्धिनश्चान्ये पितामहपितामहात् । प्रभृत्युक्तास्त्रयस्तेषां यजमानश्च सप्तमः ॥

अन्ये तु ‘तेप’सम्बन्धिनो ज्ञेयाः पितामहस्य पितामहादारभ्य परतः । तादृशास्त्रय उच्यन्ते; यजमानस्तु सप्तमः ॥

Verse 5

इत्येष मुनभिः प्रोक्तः सम्बन्धः साप्तपौरुषः । यजमानात् प्रभृत्यूर्ध्वमनुलेपभुजस्तथा ॥

एवं सप्तपुरुषः सम्बन्धो मुनिभिः परिकीर्तितः । यजमानादूर्ध्वं चापि ‘अनुलेप’भागिनस्तथा ॥

Verse 6

ततोऽन्ये पूर्वजाः सर्वे ये चान्ये नरकौकसः । ये च तिर्यक्त्वमापन्ना ये च भूतादिसंस्थिताः ॥

ततः परं सर्वेऽन्ये पितरः—नरकेषु वसन्तो ये, तिर्यग्योनिगताश्च ये, भूतादिषु च ये स्थिताः—(सर्वेऽपि गृह्यन्ते) ॥

Verse 7

तान् सर्वान् यजमानो वै श्राद्धं कुर्वन् यथाविधि । समाप्याययते वत्स ! येन येन शृणुष्व तत् ॥

विधिवत् श्राद्धकर्मणा यजमानः सर्वमेव तान् । पोषयत्येव तर्पयति प्रिय बालक, कथं केन प्रकारेण तद् शृणु ॥

Verse 8

अन्नप्रकीरणं यत्तु मनुष्यैः क्रियते भुवि । तेन तृप्तिमुपायान्ति ये पिशाचत्वमागताः ॥

यत्किञ्चिदन्नविक्षेपणं जनैर्भूमौ क्रियते, तेन पिशाचभावं प्राप्ताः सन्तुष्टिं लभन्ते।

Verse 9

यदम्बु स्नानवस्त्रोत्थं भूमौ पतति पुत्रक । तेन ये तरुतां प्राप्तास्तेषां तृप्तिः प्रजायते ॥

स्नानात् वस्त्रप्रक्षालनाच्च भूमौ यदुदकं पतति, प्रिय बाल, तेन वृक्षभावं प्राप्ताः सन्तुष्टिं यान्ति।

Verse 10

यास्तु गात्राम्बुकणिकाः पतन्ति धरणीतले । ताभिराप्यायनं तेषां ये देवत्वं कुले गताः ॥

शरीरात् क्षुद्रबिन्दवो ये भूमितले पतन्ति, तैरेव देवभावं गतानां कुलजानां पोषणं भवति।

Verse 11

उद्धृतेष्वथ पिण्डेषु याश्चान्नकणिका भुवि । ताभिराप्यायनं प्राप्ता ये तिर्यकत्वं कुले गताः ॥

पिण्डोद्धृतानन्तरं भूमौ यावदन्नकणाः शिष्यन्ते, तैः पशुभावं गताः कुलजाः पोषणं प्राप्नुवन्ति।

Verse 12

ये वादग्धाः कुले बालाः क्रियायोग्या ह्यसंस्कृताः । विपन्नास्तेऽन्नविकिरसंमार्जनजलाशिनः ॥

ये च कुटुम्बे बालाः अकालमृताः, संस्कारयोग्याः सन्तोऽपि असंस्कृताः, ते प्रेताः विकीर्णान्नमार्जनोपयुक्तेनोदकेन तृप्यन्ति।

Verse 13

भुक्त्वा चाचामतां यच्च जलं यच्चाङ्घ्रिसेचने । ब्राह्मणानां तथैवान्ये तेन तृप्तिं प्रयान्ति वै ॥

ब्राह्मणैर्भुक्त्वा यदाचमनीयमुदकं पादप्रक्षालनं च यदुदकं, तेनैवापरेऽपि नूनं तृप्तिमाप्नुवन्ति।

Verse 14

एवं यो यजमानस्य यश्च तेषां द्विजन्मनाम् । कश्चिज्जलान्नविक्षेपः शुचिरुच्छिष्ट एव वा ॥

एवं यद् यत् सलिलान्नयोः क्षेपणं सिञ्चनं वा भवति—यजमानस्य वा द्विजानां वा—शुचि वा यद्यप्युच्छिष्टमेव…

Verse 15

तेनान्ये तत्कुले तत्र तत्तद्योन्यन्तरं गताः । प्रयान्त्याप्यायनं वत्स सम्यक् श्राद्धक्रियावताम् ॥

तेनैव तस्मिन्नेव कुलेऽन्योन्यजन्मान्तरगताः परेऽपि, सम्यक् श्राद्धे कृते, पोषणं प्राप्नुवन्ति प्रिय बाल।

Verse 16

अन्यायोपार्जितैरर्थैर्यच्छ्राद्धं क्रियते नरैः । तृप्यन्ते तेन चाण्डालपुक्कसाद्यासु योनिषु ॥

यदि पुरुषा अन्यायोपार्जितेन धनेन श्राद्धं कुर्वन्ति, तेन तेषां चाण्डालपुक्कसादिजन्मसु स्थितानां तृप्तिर्भवति।

Verse 17

एवमाप्यायनं वत्स बहूनामिह बान्धवैः । श्राद्धं कुर्वदिभरन्नाम्बुबिन्दुक्षेपेण जायते ॥

एवं प्रिय बाल, श्राद्धे क्रियमाणेऽत्र बहूनां बान्धवानां पोषणं भवति—अन्नक्षेपेण जलबिन्दुसिञ्चनेन च।

Verse 18

तस्माच्छ्राद्धं नरो भक्त्या शाकैरपि यथाविधि । कुर्वोत कुर्वतः श्राद्धं कुले कश्चिन्न सीदति ॥

तस्माद् विधिवत् भक्त्या शाकैरपि नरः श्राद्धं कुर्यात्। श्राद्धे कृते तस्य कुलस्य कश्चिदपि न विनश्यति॥

Verse 19

तस्य कालानहं वक्ष्ये नित्यनैमित्तिकात्मकान् । विधिना येन च नरैः क्रियते तन्निबोध मे ॥

तस्य नित्यनैमित्तिकयोः सम्यक् कालान् विधिं च यथा नराः कुर्वन्ति, तान् अहं प्रवक्ष्यामि; मत्तः शृणु बोधस्व॥

Verse 20

कार्यं श्राद्धममावास्यां मासि मास्युडुपक्षये । तथाष्टकास्वप्यवश्यमिच्छाकालं निबोध मे ॥

अमावास्यायां श्राद्धं कर्तव्यं मासे मासे च पक्षान्ते; तथैवाष्टकासु कर्तव्यम्। इच्छया कर्तुं यान् कालान् तानपि मे शृणु॥

Verse 21

विशिष्टब्राह्मणप्राप्तौ सूर्येन्दुग्रहणे 'यने । विषुवे रविसंक्रान्तौ व्यतिपाते च पुत्रक ॥

उत्तमब्राह्मणे लब्धे सूर्यचन्द्रग्रहणे अयने विषुवे सङ्क्रान्तौ व्यतीपाते च, हे सुत, (श्राद्धं कर्तुं शक्यते)॥

Verse 22

श्राद्धार्हद्रव्यसम्प्राप्तौ तथा दुःस्वप्नदर्शने । जन्मर्क्षग्रहपीडासु श्राद्धं कुर्वोत चेच्छया ॥

श्राद्धयोग्यद्रव्यलाभे तथा पापस्वप्नदर्शने, जन्मनक्षत्रग्रहपीडायां च, इच्छया श्राद्धं कर्तुं शक्यते॥

Verse 23

विशिष्टः श्रोत्रियो योगी वेदविज्ज्येष्ठसामगः । त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् ॥

श्राद्धे श्रेष्ठः स उच्यते—विशिष्टः श्रोत्रियः योगी वेदविद् सामवेदस्य ज्येष्ठगाता; त्रिनाचिकेताग्निकर्मणि, त्रिमधुविद्यायां, त्रिसुपर्णविद्यायां च निपुणः, षडङ्गवेदाङ्गविद् च।

Verse 24

दौहित्रृत्विग्जामातृस्वस्त्रीयाः श्वशुरस्तथा । पञ्चाग्निकर्मनिष्ठश्च तपोनिष्ठो 'थ मातुलः ॥

अपि च दुहितृपुत्रः ऋत्विक् जामाता भगिन्याः पुत्रः तथैव श्वशुरः; पञ्चाग्निव्रतपरः तपोनिष्ठश्च मातुलश्च—एतेऽपि योग्याः।

Verse 25

मातापितृपराश्चैव शिष्यसम्बन्धिबान्धवाः । एते द्विजोत्तमाः श्राद्धे समस्ताः केतनक्षमाḥ ॥

मातापितृभक्ताः शिष्यसम्बन्धिनः बान्धवाश्च ये; एते सर्वे श्रेष्ठा ब्राह्मणाः श्राद्धे आसनार्हाः।

Verse 26

अवकीर्णो तथा रोगी न्यूनॆ चाङ्गे तथाधिके । पौनर्भवस्तथा काणः कुण्डो गोलो 'थ पुत्रक ॥

अवकीर्णो व्याधितोऽङ्गहीनाधिकश्च पौनर्भवः; एकाक्षः कुण्डगोला वा तथा अन्यमहाविकृतिः—हे पुत्र—श्राद्धे न योज्यः।

Verse 27

मित्रध्रुक् कुनखी क्लीबः श्यावदन्तो निराकृतिः । अभिशस्तस्तु तातेन पिशुनः सोमविक्रयी ॥

सुहृद्द्रोही नखरोगी क्लीबो दन्तश्यावः कुरूपकः; पितृदूषितः पैशुन्यकारी सोमविक्रयी च—श्राद्धे न प्रशस्यते।

Verse 28

कन्यादूषयिता वैद्यो गुरुपित्रोस्तथोज्झकः । भृतकाध्यापकोऽमित्रः परपूर्वापतिस्तथा ॥

कन्यादूषकः, वैद्यः (अत्राशौच्यहेतुः), गुरुपितृत्यागी, वेतनाध्यापकः, शत्रुः, परपुरुषपूर्वभार्याग्राही च—एते श्राद्धकर्मणि परिहर्तव्याः।

Verse 29

वेदोज्झोऽथाग्निसन्त्यागी वृषलीपतिदूषितः । तथान्ये च विकर्मस्था वर्ज्याः पितृ्येषु वै द्विजाः ॥

वेदत्यागी, अग्नित्यागी, शूद्रभार्यापतिसंसर्गदूषितः, निषिद्धकर्मरताश्च—एते द्विजाः पितृकर्मणि परिहर्तव्याः।

Verse 30

निमन्त्रयेत पूर्वेद्युः पूर्वोक्तान् द्विजसत्तमान् । दैवे नियोगे पितृ्ये च तांस्तथैवोपकल्पयेत् ॥

पूर्वदिने तान् पूर्वोक्तान् श्रेष्ठान् ब्राह्मणान् निमन्त्रयेत्; देवकर्मणि पितृकर्मणि च तेषां यथाविधि सम्यगुपकल्पयेत्।

Verse 31

तैश्च संयतिभिर्भाव्यं यश्च श्राद्धं करिष्यति । श्राद्धं दत्त्वा च भुक्त्वा च मैथुनं योऽनुगच्छति ॥

ते च ब्राह्मणाः श्राद्धकर्ता च संयताः स्युः। यः श्राद्धं दत्त्वा भुक्त्वा च मैथुनं करोति, स दोषभाग् (उक्तानुसारम्)।

Verse 32

पितरस्तु तयोर् मासं तस्मिन् रेतसि शेरते । गत्वा च योषितं श्राद्धे यो भुङ्क्ते यश्च गच्छति ॥

तयोः स्त्रीपुरुषयोः पितरः मासं तस्मिन् रेतसि शेते। श्राद्धे च—यो योषितं गच्छति, यो भुङ्क्ते, यो निर्गच्छति—स दोषसंयुक्तः (अग्रे विवृणोति)।

Verse 33

रेतोमूत्रकृताहारास्तन् मासं पितरस्तयोः । तस्मात्तु प्रथमं कार्यं प्राज्ञेनोपनिमन्त्रणम् ॥

तस्मिन् मासे तयोः पितरः शुक्र-मूत्र-शकृद्भिरन्नैः प्राणधारणं कुर्वन्ति। तस्मात् प्राज्ञैः प्रथमं पूर्वनिमन्त्रणं कर्तव्यम्।

Verse 34

अप्राप्तौ तद्दिने चापि वर्ज्या योषित्प्रसङ्गिनः । भिक्षार्थमागतान् वापि काले संयमिनो यतीन् ॥

यदि निमन्त्रिताः न आगच्छेयुः, तदा तस्मिन्नेव दिने स्त्रीसङ्गासक्ताः परिहर्तव्याः। आत्मसंयताः यतयः कालेनागताः भिक्षार्थिनः तु यथोचितं परिचर्याः।

Verse 35

भोजयेत् प्रणिपाताद्यैः प्रासाद्य यतमांससः । यथैव शुक्लपक्षाद्वै पितॄणामसितः प्रियः ॥

नमस्कारादिभिः तान् सन्तोष्य, संयतचित्तः स भोजयेत्। यथा शुक्लपक्षेऽपि कृष्णपक्षः पितॄणां प्रियः।

Verse 36

तथापराह्नः पूर्वाह्नात् पितॄणामतिरिच्यते । सम्पूज्य स्वागतेनैतानभ्युपेतान् गृहे द्विजान् ॥

तथा पूर्वाह्णात् अपराह्णः पितॄणां प्रियतरः। स्वागतवाक्यैः सम्यगर्चयित्वा, आगतान् तान् ब्राह्मणान् गृहे प्रतिगृह्णीयात्।

Verse 37

पवित्रपाणिराचान्तानासनेषूपवेशयेत् । पितॄणामयुजः कामं युग्मान् दैवे द्विजोत्तमान् ॥

शुद्धहस्तः आचमितान् तान् स्वासनेषु उपवेशयेत्। पितृकर्मणि विषमसंख्या, देवकर्मणि समसंख्या श्रेष्ठब्राह्मणान् उपवेशयेत्।

Verse 38

एकैकं वा पितॄणाञ्च देवानाञ्च स्वशक्तितः । तथा मातामहानाञ्च तुल्यं वा वैश्वदेविकम् ॥

यथाशक्ति पितृभ्यः देवताभ्यश्च पृथक् पृथग् एकैकं हविर्दद्यात्; तथा मातामहेभ्यः अपि। अथवा तेषां सर्वेषां समाहाररूपं समं वैष्वदेवहविर् एकमेव निर्वपेत्।

Verse 39

पृथक् तयोस्तथा चान्ये केचिदिच्छन्ति मानवाः । प्राङ्मुखान्दैवसङ्कल्पान् पैत्र्यान् कुर्यादुदङ्मुखान् ॥

केचित् पुनर् एते द्वौ विधी पृथक् एव इच्छन्ति। पूर्वाभिमुखः कृत्वा दैवसङ्कल्पान् कुर्यात्, उत्तराभिमुखः पित्र्यसङ्कल्पान्।

Verse 40

तथैव मातामहानां विधिरुक्तो मनीषिभिः । विष्टारार्थे कुशान् दत्त्वा पूज्य चार्घ्यादिना बुधः ॥

एवमेव मातामहानां विधिः प्राज्ञैः प्रकीर्तितः। कुशैर्विष्टारं दत्त्वा बुद्धिमान् अर्घ्यादिभिः तान् पूजयेत्।

Verse 41

पवित्रकादि वै दत्त्वा तेभ्योऽनुज्ञामवाप्य च । कुर्यादावाहनं प्राज्ञो देवानां मन्त्रतो द्विजः ॥

पवित्रकादीन् प्रदाय तेषां अनुमतिं च लब्ध्वा, ततः द्विजो मन्त्रैर्देवान् आवाहयेत्।

Verse 42

यवाम्भोभिस्तथा चार्घ्यं दत्त्वा वै वैश्वदेविकम् । गन्धमाल्याम्बुधूपञ्च दत्त्वा सम्यक् सदीपकम् ॥

यवमिश्रेण तोयेन अर्घ्यं दत्त्वा वैष्वदेवं समाचरेत्; गन्धान् माल्यं जलं धूपं दीपं च विधिवत् समर्प्य ततः क्रियाम् अनुवर्तेत्।

Verse 43

अपसव्यं पितॄणाञ्च सर्वमेवोपकल्पयेत् । दर्भांश्च द्विगुणान् दत्त्वा तेभ्योऽनुज्ञामवाप्य च ॥

पितृभ्यः सर्वं कर्मापसव्येन विन्यसेत्। द्विगुणं दर्भान् संस्थाप्य तेषां अनुमतिं प्राप्य ततः प्रवर्तेत॥

Verse 44

मन्त्रपूर्वं पितॄणाञ्च कुर्यादावाहनं बुधः । अपसव्यं तथा चार्घ्यं यवार्थञ्च तथा तिलैः ॥

ततः पितॄन् मन्त्रैः आवाहयेत् बुधः। अपसव्येनैव यव-तिल-समन्वितम् अर्घ्यं दद्यात्॥

Verse 45

निष्पादयेनमहाभाग ! पितॄणां प्रीणने रतः । अग्नौ कार्यमनुज्ञातः कुरुष्वेति ततो द्विजैः ॥

पितृ-तोष-परः साधो विधिवत् कर्म समापयेत्। ततः अनुमतः द्विजान् ब्रूयात्— ‘अग्नौ कर्तव्यं कुरुत’॥

Verse 46

जुहुयाद्व्यञ्जनक्षारवर्ज्यमन्नं यथाविधि । अग्नये कव्यवाहाय स्वाहेति प्रथमाहुतिः ॥

अथाग्नौ विधिना दद्यात् निरम्ल-क्षार-रहितम् अन्नम्। प्रथमाहुतिः— ‘अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहा’॥

Verse 47

सोमाय वै पितृमते स्वाहेत्यन्या तथा भवेत् । यमाय प्रेतपतये स्वाहेति त्रितयाहुतिः ॥

द्वितीया— ‘सोमाय पितृ-सहिताय स्वाहा’। तृतीया— ‘यमाय प्रेतपतये स्वाहा’॥

Verse 48

हुतावशिष्टं दद्याच्च भाजनेषु द्विजनmanām । भाजनालम्बनं कृत्वा दद्याच्चान्नं यथाविधि ॥

हविर्निर्वापशेषं अन्नं द्विजपात्रेषु विन्यसेत्। पात्राधारान् समारोप्य ततः शास्त्रविधिना भोजनं सम्यक् परोसेत्॥

Verse 49

यथा सुखं जुषध्वं भो इति वाच्यमनिष्टुरम् । भुञ्जीरंश्च ततस्तेऽपि तच्चित्ता मौनिनः सुखम् ॥

मृदुना वचसा ब्रूयात्—“सुखेन भुञ्जध्वं भद्राः” इति। ततः ते मौनिनः सन्तुष्टाः कर्मणि मनः स्थापयन्तो यथासुखं भुञ्जीरन्॥

Verse 50

यद्यदिष्टतमं तेषां तत्तदन्नमसत्वरम् । अक्रुध्यंśca naro dadyāt sambhavena pralobhayan ॥

यद् यद् एषां प्रियतमं तदन्नं तेषु दद्यात् शनैः। अक्रोधेन दद्यात् पुरुषः, शक्यं यथालाभं च तैः सह प्रोत्साहयेत्॥

Verse 51

रक्षोघ्रांश्च जपेन मन्त्रांस्तिलैश्च विकिरेन्महीम् । सिद्धार्थकैश्च रक्षार्थं श्राद्धं हि प्रचुरच्छलम् ॥

राक्षोघ्नान् मन्त्रान् जपेत्, भूमौ तिलान् विकिरेत्। रक्षार्थं सिद्धार्थकान् अपि प्रकीर्येत; श्राद्धं हि विघ्नछलप्रायं कथ्यते॥

Verse 52

पृष्टैस्तृप्तैश्च तृप्ताः स्थ तृप्ताः स्म इति वादिभिः । अनुज्ञातो नरस्त्वन्नं प्रकिरेत् भुवि सर्वतः ॥

पृष्टाः सन्तुष्टाः “तृप्ताः स्मः” इति वदन्ति। तेषां अनुमतिं लब्ध्वा ततः पुरुषः सर्वतः भूमौ अन्नं विकिरेत्॥

Verse 53

तद्वदाचमनार्थाय दद्यादापः सकृत् सकृत् । अनुज्ञां च ततः प्राप्य यतवाक्कायमानसः ॥

तथैवाचमनार्थं यथावश्यकं पुनः पुनर्जलं दद्यात्। ततः अनुज्ञां लब्ध्वा वाक्कायमानसैः संयतः तिष्ठेत्॥

Verse 54

सतिलेन ततोऽन्नेन पिण्डान् सव्येन पुत्रक । पितानुद्दिश्य दर्भेषु दद्यादुच्छिष्टसन्निधौ ॥

ततः तिलमिश्रान्नेन, हे पुत्र, वामहस्तेन पिण्डान् दद्यात्; दर्भेषु पितृदेवताभ्यः समर्प्य, शिष्टान्नसमीपे॥

Verse 55

पितृतīrthena तोयं च दद्यात्तेभ्यः समाहितः । पितॄniddiśya यद्भक्त्या यजमानो नृपात्मज ॥

समाहितः सावधानश्च पितृतೀर्थेन तेषां जलं दद्यात्। यत्किञ्चिद् भक्त्या करोति, तत् पितृभ्यः समर्प्य, हे नृपात्मज, तदेव युक्तम्॥

Verse 56

तद्वन् मातामहानां च दत्त्वा पिण्डान् यथाविधि । गन्धमाल्यादिसंयुक्तं दद्यादाचमनं ततः ॥

एवमेव मातामहान् विधिवत् पिण्डैः सम्यगर्चयित्वा, ततः गन्धान् माल्यादिभिः सहाचमनार्थं जलं दद्यात्॥

Verse 57

दत्त्वा च दक्षिणां शक्त्या सुस्वधास्त्विति तान् वदेत् । तैश्च तुष्टैस्तथेtyuktvā वाचयेद्वैश्वदेविकान् ॥

यथाशक्ति दक्षिणां दत्त्वा तान् ब्रूयात्—“स्वधा सुप्रतिष्ठिता भवतु” इति। तैः प्रसन्नैः “तथास्तु” इति प्रतिवचने, ततः वैश्वदेविकं मन्त्रपाठं कारयेत् (वा तद्भागं प्रवर्तयेत्)॥

Verse 58

प्रीयन्तामिति भद्रं वो विश्वेदेवा इतीरयेत् । तथेति चोक्ते तैर्विप्रैः प्रार्थनीयास्तदा आशिषः ॥

स उच्याद्—“प्रसीदत; स्वस्ति वो, हे विश्वदेवाः।” तैर्ब्राह्मणैः “एवमस्तु” इति प्रत्युक्ते तस्मिन्काले तेषामाशिषो याचेत्।

Verse 59

विसर्जयेत् प्रियाण्युक्त्वा प्रणिपत्य च भक्तितः । आद्वारमनुगच्छेच्च आगच्छेच्चानुप्रमोदितः ॥

ततः प्रियवाक्यैः सम्भाष्य भक्त्या प्रणम्य तान् विसर्जयेत्। द्वारपर्यन्तं सह गच्छेत्, ततः सन्तुष्टः कृतकृत्यत्वं मन्यमानः प्रत्यावर्तेत्।

Verse 60

ततो नित्यक्रियां कुर्याद् भोजयेच्च तथातिथीन् । नित्यक्रियां पितॄणाञ्च केचिदिच्छन्ति सत्तमाः ॥

ततः स्वनित्यकर्माणि कुर्यात्, अतिथींश्च भोजयेत्। केचिदुत्तमाः प्रमाणभूताः पितॄणां नित्यकर्मापि कामयन्ते।

Verse 61

न पितॄणां तथैवान्ये शेषं पूर्ववदाचरेत् । पृथक् पाकेन नेत्यान्ये केचित् पूर्वञ्च पूर्ववत् ॥

अपरे वदन्ति—“न तथा पितॄणाम्”; शेषं पूर्ववत् परिहरेत्। अपरे वदन्ति—“न पृथक् पचनेन।” केचिदुभयं वदन्ति—प्रथमं कृत्वा ततः पूर्वविधिना।

Verse 62

ततस्तदन्नं भुञ्जीत सह भृत्यादिभिर्नरः । एवं कुर्वोति धर्मज्ञः श्राद्धं पित्र्यं समाहितः ॥

ततः स पुरुषः सेवकैः सहान्यैश्च तदन्नं भुञ्जीत। एवं धर्मज्ञः सावधानः समाहितः पितृश्राद्धं सम्यक् करोति।

Verse 63

यथा वा द्विजमुख्यानां परितोषोऽभिजायते । त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रं कुतपस्तिलाः ॥

येन चोपायेन ब्राह्मणाः श्रेष्ठाः सन्तुष्यन्ति तदपि विजानीयात्। श्राद्धे त्रयः पावनाः—दुहितृपुत्रः, कुतपः, तिलाश्च॥

Verse 64

वर्ज्यानि चाहुर्विप्रेन्द्र ! कोपोऽध्वगमनं त्वरा । राजतञ्च तथा पात्रं शस्तं श्राद्धेषु पुत्रक ! ॥

एतानि वर्जनीयानीति वदन्ति, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ—क्रोधं यात्रां च शीघ्रताम्। श्राद्धकर्मणि च रजतपात्रं प्रशस्यते, प्रिय पुत्र॥

Verse 65

रजतस्य तथा कार्यं दर्शनं दानमेव वा । राजते हि स्वधा दुग्धा पितृभिः श्रूयते मही । तस्मात् पितॄणां रजतमभीष्टं प्रीतिवर्धनम् ॥

तस्माद्रजतविषये तेषां दर्शनं दानं वा कार्यम्। पृथिवी हि पितृभिः ‘रजतप्रभा’ इति कथ्यते, स्वधा च क्षीरसदृशी। तस्माद्रजतं पितृभिरिष्टं तेषां तृप्तिं वर्धयति॥