DhumralochanaDeviDestruction35 Shlokas

Adhyaya 78: Hymn to Surya and the Distribution of Solar Splendour; Genealogy of Vaivasvata and Chaya’s Line

सूर्यस्तुति-तेजोविभाग-विवस्वत्सन्तानवर्णन (Sūryastuti–Tejovibhāga–Vivasvat-santāna-varṇana)

Dhumralochana

अध्यायेऽस्मिन् सूर्यस्य स्तुतिः कृताऽस्ति; तस्य तेजोविभागः कथ्यते, यथा स लोकान् प्रकाशयन् धर्ममार्गं प्रवर्तयति। विवस्वतः सन्ततिः, विशेषतः छायायाः वंशः, पुत्रपौत्रादीनां नामानि गुणकर्माणि च संक्षेपेण वर्ण्यन्ते; सूर्यतेजसः प्रसादेन वंशवृद्धिः, राज्यधर्मः, लोकहितं च प्रतिपाद्यते।

Divine Beings

Sūrya (Ravi, Bhāskara, Dinakṛt)Viśvakarman (Viśvakṛt, Tvaṣṭṛ/architect figure in the tejas-division)Devas (collective)Devarṣis (collective)Śiva (Śarva)ViṣṇuVasus (collective)Pāvaka/AgniDhanada (Kubera)Aśvins (Nā́satyau; Devabhiṣajau)Yama (Dharmadṛṣṭi, as son by curse motif)

Celestial Realms

Svarga (heaven, as linked to Sāman-aspect of Sūrya)Brahmāṇḍa (the cosmic egg, as the sphere pervaded by solar rays)Uttarāḥ Kuravaḥ / Uttara-Kuru (northern region reached by Bhānu)

Key Content Points

Solar stuti by devas and devarṣis: Sūrya is identified with the Vedic triad (trayī), cosmic time (kālarūpa), and ritual purity; the hymn is framed as efficacious when heard with śraddhā and disciplined attention.Tejas mitigation and cosmic utility: Sūrya emits his amassed radiance; Viśvakarman divides it into portions, establishing a doctrinal link between solar power and the functional capacities of gods and rites.Mythic etiologies: from the apportioned tejas arise divine weapons and implements (Śiva’s śūla, Viṣṇu’s cakra, and other astras/śaktis), integrating theology with the iconographic arsenal of the devas.Genealogical transition: Sūrya’s encounter with Saṃjñā/Chāyā leads to the births and roles of Vaivasvata Manu, Yama (as Dharmadṛṣṭi), the Aśvins, Revanta, Śanaiścara, and Tapatī, aligning celestial lineage with Manvantara administration.Manvantara framing: the chapter closes by signaling Mārkaṇḍeya’s intent to continue detailing the seventh (Vaivasvata) Manvantara’s progeny—kings, sages, devas, and Indra.

Focus Keywords

Markandeya Purana Adhyaya 78Vaivasvata Manvantara genealogySurya stuti Markandeya PuranaVishvakarman divides solar tejasorigin of Shiva trishula and Vishnu chakraSaṃjñā and Chāyā storybirth of Vaivasvata Manu and YamaAśvins Revanta Śanaiścara Tapatī

Shlokas in Adhyaya 78

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे वैवस्वतमन्वन्तरे साप्तसप्ततितमोऽध्यायः । अष्टसप्ततितमोऽध्यायः— ७८ मार्कण्डेय उवाच । ततस्तं तुष्टुवुर्देवास्तथा देवर्षयो रविम् । वाग्भिरोड्यमशेषस्य त्रैलोक्यस्य समागताः ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे वैवस्वतमन्वन्तरे सप्तसप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः। अष्टसप्ततितमोऽध्याय आरभ्यते। मार्कण्डेय उवाच—ततः सर्वत्रैलोक्यसमागताः देवाः देवर्षयश्च वागुपहारैः समन्विताः रविं स्तुत्वा।

Verse 2

देवा ऊचुः नमस्ते ऋक्स्वरूपाय सामरूपाय ते नमः । यजुः स्वरूपरूपाय साम्नान्धामवते नमः ॥

devā ūcuḥ—ṛgvedarūpiṇyai te namaḥ; sāmavedarūpiṇyai te namaḥ। yajurvedarūpiṇyai te namaḥ; sāmastutīnāṃ tejasvinī dhāma-rūpiṇyai te namaḥ॥

Verse 3

ज्ञानैकधामभूताय निर्धूततमसे नमः । शुद्धज्योतिः स्वरूपाय विशुद्धायामलात्मने ॥

ekajñānādhārabhūtāyai, sarvatamaso nirmuktāyai namaḥ। śuddhajyotirmayāyai, atyantaśuddhāyai nirañjanāyai namaḥ॥

Verse 4

वरिष्ठाय वरेण्याय परस्मै परमात्मने । नमोऽखिलजगद्व्यापिस्वरूपायात्ममूर्तये ॥

varāya varṇīyase namaḥ; parātparāya paramātmane namaḥ। sarvaviśva-vyāpinī-svabhāvāyai, sarvātmabhūtāyai te namaḥ॥

Verse 5

इदं स्तोत्रवरं रम्यं श्रोतव्यं श्रद्धया नरैः । शिष्यॊ भूत्वा समाधिस्थो दत्त्वा देयं गुरोरपि ॥

ayaṃ śreṣṭhaḥ priyakaras stotraḥ śraddhālu-janaiḥ śrotavyaḥ। śiṣyatvaṃ gatvā samādhiniṣṭhaḥ, gurave deyam upahṛtya, tataḥ pratigṛhṇīyāt (parāṃparayā ca dadyāt)॥

Verse 6

न शून्यभूतैः श्रोतव्यमेतत्तु सफलं भवेत् । सर्वकारणभूताय निष्ठायै ज्ञानचेतसाम् ॥

śūnyaiḥ (anudyamaiḥ) na śrotavyaṃ; tataḥ phalavat bhavati। jñānaniṣṭha-cittānāṃ dhṛtyartham, sarvakāraṇaikabhūtaṃ tad-ekaṃ sākṣātkartum idaṃ pravartate॥

Verse 7

नमः सूर्यस्वरूपाय प्रकाशात्मस्वरूपिणे । भास्कराय नमस्तुभ्यं तथा दिनकृते नमः ॥

नमस्ते सूर्यरूपाय ज्योतिर्मयस्वरूपिणे। नमस्ते भास्करायैव नमस्ते दिवसकृते॥

Verse 8

शर्वरीहेतवे चैव सन्ध्याज्योत्स्नाकृते नमः । त्वं सर्वमेतद् भगवन् जगदुद्भ्रमता त्वया ॥

नमस्ते रात्रिहेतवे नमस्ते सन्ध्याचन्द्रिके। सर्वं त्वमेव भगवन् त्वया धृतमिदं जगत्॥

Verse 9

भ्रमत्याविद्धमखिलं ब्रह्माण्डं सचराचरम् । त्वदंशुभिरिदं स्पृष्टं सर्वं सञ्जायते शुचि ॥

ब्रह्माण्डं चरमचरं सर्वं प्रेर्यं च व्याप्यते। तव रश्मिस्पृशा सर्वं शुद्धिमेति परिभ्रमन्॥

Verse 10

क्रियते त्वत्करैः स्पर्शाज्जलादीनां पवित्रता । होमदानादिको धर्मो नोपकाराय जायते ॥

तव हस्तस्पृशा शुद्धिर्जलादीनां प्रजायते। हवनदानादिकं कर्म त्वदृते न फलप्रदम्॥

Verse 11

तावद्यावन्न संयोगि जगदेतत् त्वदंशुभिः । ऋचस्ते सकला ह्येता यजूṃष्येतानि चान्यतः ॥

यावन्न संस्पृशते लोकस्तव रश्मिभिरञ्जसा। तावन्न सिद्धिमवाप्नोति ऋचोऽप्येतास्तवैव हि यजूंषि च तथैव॥

Verse 12

सकलानि च सामानि निपतन्ति त्वदङ्गतः । ऋङ्मयस्त्वं जगन्नाथ ! त्वमेव च यजुर्मयः ॥

तवाङ्गेभ्यः समस्तानि सामगानानि निःसृतानि। त्वं जगदीश्वर ऋग्वेदस्वरूपः; त्वमेव यजुर्वेदस्वरूपोऽपि।

Verse 13

यतः साममयश्चैव ततो नाथ ! त्रयीमयः । त्वमेव ब्रह्मणो रूपं परञ्चापरमेव च ॥

सामस्वरूपत्वादपि तस्मात् त्वं प्रभो त्रयीमूर्तिः। त्वमेव ब्रह्मरूपं परं चापरमेव च।

Verse 14

मूर्तामूर्तस्तथा सूक्ष्मः स्थूलरूपस्तथा स्थितः । निमेषकाष्ठादिमयः कालरूपः क्षयात्मकः । प्रसीद स्वेच्छया रूपं स्वतेजः शमनं कुरु ॥

साकारश्च निराकारः सूक्ष्मश्च स्थूल एव च। निमेषकाष्ठाद्यवयवैः कृतः कालोऽसि संक्षयात्मका। प्रसादं कुरु स्वेच्छया रूपं धृत्वा स्वतेजः शमयस्व च।

Verse 15

मार्कण्डेय उवाच एवṃ संस्तूयमानस्तु देवैर्देवर्षिभिस्तथा । मुमोच स्वं तदा तेजस्तेजसां राशिरव्ययः ॥

मार्कण्डेय उवाच—एवं देवैर्दिव्यर्षिभिश्च स्तुतः स तदा अक्षयः तेजोराशिः स्वतेजः प्रससर्ज।

Verse 16

यत्तस्य ऋङ्मयṃ तेजो भविता तेन मेदिनी । यजुर्मयेनापि दिवं स्वर्गः साममयṃ रवॆः ॥

यत्तस्य तेजो ऋगात्मा तद् भूमिरभवत्। यजुरात्मना दिवं जातं, सामात्मना च सूर्यः।

Verse 17

शातितास्तेजसो भागा ये त्वष्ट्रा दश पञ्च च । त्वष्ट्रैव तेन शर्वस्य कृतं शूलं महात्मना ॥

तस्य तेजसोऽंशाः पञ्चदशधा त्वष्टृणा विभक्ताः। तेन महात्मा त्वष्टा शर्वाय (शिवाय) शूलं निर्ममे॥

Verse 18

चक्रं विष्णोर्वसूनाञ्च शङ्कवो 'थ सुदारुणाः । पावकस्य तथा शक्तिः शिबिका धनदस्य च ॥

विष्णवे चक्रं वसुभ्यश्च तीक्ष्णान् शङ्कून्; तथैव पावकाय शक्तिं, धनदाय च पालकीमपि॥

Verse 19

अन्येषामसुरारीणामस्त्राण्युग्राणि यानि वै । यक्षविद्याधराणाञ्च तानि चक्रे स विश्वकृत् ॥

असुरारिणां देवानां यानि चान्यानि घोराण्यायुधानि, यक्षविद्याधराणां च; तानि विश्वकर्मा सम्यक् निर्ममे॥

Verse 20

ततश्च षोडशं भागं बिभर्ति भगवान् विभुः । तत्तेजः पञ्चदशधा शातितं विश्वकर्मणा ॥

ततः प्रभुः सर्वगतो षोडशं भागं धारयति। तत् तेजो विश्वकर्मणा पञ्चदशधा विभक्तम्॥

Verse 21

ततोऽश्व रूपधृग्भानुरुत्तरानगमत्कुरून् । तदृशे तत्र संज्ञाञ्च वडवारूपधारिणीम् ॥

ततः भानुः अश्वरूपं धृत्वा कुरुदेशं उत्तरं जगाम। तत्र सञ्ज्ञामपि ददर्श, या अश्वीरूपं बिभ्रती आसीत्॥

Verse 22

सा च दृष्ट्वा तमायान्तं परपुंसो विशङ्कया । जगाम संमुखं तस्य पृष्ठरक्षणतत्परा ॥

सा तमागच्छन्तं दृष्ट्वा अन्यं पुरुषमिव शङ्कमाना स्वपृष्ठरक्षणपरायणा सम्मुखीभूय तं प्रत्युद्ययौ।

Verse 23

ततश्च नासिकायोगं तयोस्तत्र समेतयोः । नासत्यदस्त्रौ तनयावश्वीवक्त्रविनिर्गतौ ॥

अथ तत्र तयोः सङ्गमे नासिकया संयोगोऽभवत्; ततश्च नासत्यो दसरश्च अश्वमुखौ पुत्रौ प्रादुर्भूतौ।

Verse 24

रेतसोऽन्ते च रेवन्तः खड्गी चर्मो तनुत्रधृक् । अश्वारूढः समुद्भूतो बाणतूणसमन्वितः ॥

अथ शुक्रस्रावान्ते रेवन्तः समुत्थितः, खड्गचर्मकवचधारी, अश्वारूढः, इषुधन्वान् सशरकार्मुकः।

Verse 25

ततः स्वरूपमतुलं दर्शयामास भानुमान् । तस्यैषा च समालोक्य स्वरूपं मुदमाददे ॥

अथ भानुमान् स्वं रूपं परमाद्भुतं दर्शयामास; सा तद्रूपं दृष्ट्वा हर्षपूर्णा बभूव।

Verse 26

स्वरूपधारिणीं चैमामानिनाय निजाश्रयम् । संज्ञां भार्यां प्रीतिमतीं भास्करो वारितस्करः ॥

अथ भास्करः स्तेयसंयमी तमिमहन्ता, स्वस्वरूपधारिणीं संज्ञां प्रियां भार्यां स्वधाम प्रत्यानीनाय।

Verse 27

ततः पूर्वसुतो योऽस्याः सोऽभूद्वैवस्वतो मनुः । द्वितीयश्च यमः शापाद्धर्मदृष्टिरभूत् सुतः ॥

तस्याः पूर्वजः पुत्रो वैवस्वतो मनुरभवत्, द्वितीयो यमः। शापवशात् पुनरन्यः पुत्रो धर्मदृष्टिरभवत्, यो धर्मं पश्यति।

Verse 28

कृमयो मांसमादाय पादतोऽस्य महीतले । पतिष्यन्तीति शापान्तं तस्य चक्रे पिता स्वयम् ॥

“कृमयः पादमांसं हृत्वा भूमौ पतिष्यन्ति”—इति पितैव तस्य शापस्य मर्यादां निश्चकार।

Verse 29

धर्मदृष्टिर्यतश्चासौ समो मित्रे तथाहिते । ततो नियोगं तं याम्ये चकार तिमिरापहः ॥

स धर्मदृष्टिः सुहृद्वैरिणोः समदर्शी यतः, तस्मात् तमोहनः सविता यमसम्बद्धे नियोगे तं न्ययोजयत्।

Verse 30

यमुना च नदी जज्ञे कलिन्दान्तरवाहिनी । अश्विनौ देवभिषजौ कृतौ पित्रा महात्मना ॥

यमुना च नदी कालिन्ददेशानुगामिनी प्रसूता; अश्विनौ च महात्मना पित्रा दिव्यौ वैद्यौ कृतौ।

Verse 31

गुह्यकाधिपतित्वे च रेवन्तोऽपि नियोजितः । च्छायासंज्ञासुतानाञ्च नियोगः श्रूयतां मम ॥

रेवन्तोऽपि गुह्यकाधिपत्ये नियुक्तः। इदानीं च्छायासंज्ञयोः पुत्राणां नियोगान् मत्तः शृणु।

Verse 32

पूर्वजस्य मनोस्तुल्यश्छायासंज्ञासुतोऽग्रजः । ततः सावर्णिकीं संज्ञामवाप तनयो रवेः ॥

छायासंज्ञयोः जातः ज्येष्ठः पुत्रः पूर्वमनुवत् मनसा समः आसीत्। तस्मात् रविपुत्रः सः ‘सावर्णिः’ इति संज्ञां प्राप।

Verse 33

भविष्यति मनुः सोऽपि बलिरिन्द्रो यदा तदा । शनैश्चरो ग्रहाणाञ्च मध्ये पित्रा नियोजितः ॥

सोपि मनुः भविष्यति; तदा बलिः इन्द्रः भविष्यति। शनैश्चरः पितृणा ग्रहेषु नियुक्तः भविष्यति।

Verse 34

तयोस्तृतीया या कन्या तपती नाम सा कुरुम् । नृपात्संवरणात्पुत्रमवाप मनुजेश्वरम् ॥

तयोः तृतीया दुहिता तपती नाम, सा मनुष्याधिपेन राज्ञा संवरणेन कुरुं नाम पुत्रं जनयामास।

Verse 35

तस्य वैवस्वतस्याहं मनोः सप्तममन्तरम् । कथयामि सुतान्भूपानृषीन्देवान्सुराधिपम् ॥

अधुना तस्य वैवस्वतमन्वन्तरस्य सप्तमं मन्वन्तरं वक्ष्यामि—तस्य पुत्रान्, राजानः, ऋषीन्, देवान्, देवेन्द्रं च।

Frequently Asked Questions

What is the primary philosophical or ethical inquiry of this Adhyaya?

It examines how an overwhelming divine potency (Sūrya’s tejas) can be both transcendent and yet rendered immanent, measurable, and beneficial—purifying ritual action, sustaining the cosmos, and becoming intelligible through Vedic identification (trayīmaya) and controlled distribution.

How does this chapter advance the narrative of the Manvantaras (Ages of Manu)?

It anchors the Vaivasvata Manvantara in solar lineage: Vaivasvata Manu is presented as Sūrya’s earlier son, while related figures (Yama/Dharmadṛṣṭi, the Aśvins, Revanta, Śanaiścara, and Tapatī) receive origins and cosmic appointments that support Manvantara governance and dharma-administration.

What key lineage (vaṃśa) and appointments are established in this chapter?

The chapter links Sūrya with Saṃjñā and Chāyā and enumerates their offspring and roles: Vaivasvata Manu (Manu of the seventh Manvantara), Yama as Dharmadṛṣṭi, the Aśvins as divine physicians, Revanta’s placement in guhyaka leadership, Śanaiścara’s graha-station, and Tapatī’s integration into the Kuru royal line through Saṃvaraṇa.