Adhyaya 51: Yaksha Injunctions: Graha-Children and Female Spirits Causing Domestic and Ritual Disruptions

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे यक्षानुशासनो नाम पञ्चाशोऽध्यायः । एकपञ्चाशोऽध्यायः- ५१ मार्कण्डेय उवाच दुःसहस्याभवद्भार्या निर्माष्टिर्नाम नामतः । जाता कलॆस्तु भार्यायामृतौ चाण्डालदर्शनात् ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ‘यक्षोपदेश’ इति समाप्तः। एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः। मार्कण्डेय उवाच—दुःसहस्य भार्या निर्माष्टिरिति नाम्ना आसीत्। कलियुगे सा ऋतुकाले चाण्डालदर्शनहेतोः गर्भिणी बभूव।

Verse 2

तयोरपत्यान्यभवने जगद्व्यापीनि षोडश । अष्टौ कुमाराः कन्याश्च तथाष्टावतिभीषणाः ॥

ताभ्यां द्वाभ्यां षोडश सन्ततयः प्रसूताः, विचरन्त्यो जगद्व्यापिन्यः। तासु अष्टौ ‘कुमाराः’ (बालपीडकराः) तथा अष्टौ अतिभीषणाः ‘कन्याः’ समुत्पन्नाः।

Verse 3

तन्ताकृष्टिस्तथोक्तिश्च परिवर्तस्तथापरः । अङ्गध्रुक् शकुनिश्चैव गण्डप्रान्तरतिस्तथा ॥

तेषां नामानि—तन्ताकृष्टिः, तथोक्तिः, परिवर्तः, अपरश्च; तथा अङ्गधृक्, शकुनिः, गण्डप्रान्तरतिश्च।

Verse 4

गर्भहा सस्यहा चान्यः कुमारास्तनयास्तयोः । कन्याश्चान्यास्तथैवाष्टौ तासां नामानि मे शृणु ॥

अपि च कुमाराणां पुत्रेषु—गर्भहा, सस्यहा, अपरश्च; तथा अन्याः अष्टौ कन्याः सन्ति। तासां नामानि मत्तः शृणुत।

Verse 5

नियोजिका वै प्रथमा तथैवान्या विरोधिनी । स्वयंहारकरी चैव भ्रामणी ऋतुहारिका ॥

प्रथमा नियोजिका; तथा द्वितीया विरोधिनी; स्वयँहारकरी, भ्रामणी, च ऋतुहारिका अपि।

Verse 6

स्मृतिबीजहरे चान्ये तयोः कन्ये 'तिदारुणे । विद्वेषण्यष्टमी नाम कन्या लोकभयावहा ॥

अन्ये च द्वे स्मृतिबीजहरे; ते द्वे कन्ये अतिभीषणौ। अष्टमी कन्या विद्वेषणी नाम, जगतो भयप्रदा।

Verse 7

एतासां कर्म वक्ष्यामि दोषप्रशमनञ्च यत् । अष्टानाञ्च कुमाराणां श्रुयतां द्विजसत्तम ॥

अहं तेषां कर्माणि वक्ष्यामि दोषोपशमनस्य च उपायान्। शृणु त्वं द्विजश्रेष्ठ अष्टकुमारविषये॥

Verse 8

दन्ताकृष्टिः प्रसुप्तानां बालानां दशनस्थितः । करोति दन्तसंघर्षं चिकीर्षुर्दुःसहागमम् ॥

दन्ताकृष्टिः शयानबालानां दन्तेषु संस्थिता। दन्तघर्षणं करोति सा असह्योपद्रवकारिणी॥

Verse 9

तस्योपशमनं कार्यं सुप्तस्य सितसर्षपैः । शयनस्योपरि क्षिप्तैर्मानुषैर्दशनोपरि ॥

तस्याः शान्तिः शयानस्य श्वेतसर्षपैः कार्या। शय्यायां दन्तेषु च जनैः प्रक्षिप्य तान्॥

Verse 10

सुवार्च्चलौषधीस्नानात्तथा सच्छास्त्रकीर्तनात् । उष्ट्रकण्टकखड्गास्थि-क्षौमवस्त्रविधारणात् ॥

सुवार्चलौषधिस्नानेन सत्शास्त्रजपेन च। खदिरकण्टक-अस्थिशूल-क्षौमवस्त्रधारणतः शान्तिः॥

Verse 11

तिष्ठत्यन्यकुमारस्तु तथास्त्त्वित्यसकृद्ब्रुवन् । शुभाशुभे नृणां युङ्क्ते तथोक्तिस्तच्च नान्यथा ॥

अन्यः कुमारः स्थितोऽस्ति पुनः पुनस्तथास्त्विति ब्रुवन्। शुभाशुभफलानि जनानां नियुङ्क्ते स तथोक्तिरिति सत्यं तत्॥

Verse 12

तस्माददुष्टं माङ्गल्यं वक्तव्यं पण्डितैः सदा । दुष्टे श्रुते तथैवोक्ते कीर्तनीयो जनार्दनः ॥

तस्मात् पण्डितैः सदा शुद्धं शिवं च वाक्यम् उच्चार्यम्। अशुभं श्रुतं वा उक्तं वा चेत् तत्क्षणं जनार्दनः (विष्णुः) स्तुत्यः स्मर्तव्यश्च॥

Verse 13

चराचरगुरुर्ब्रह्मा या यस्य कुलदेवता । अन्यगर्भे परान् गर्भान् सदैव परिवर्तयन् ॥

ब्रह्मा सर्वचराचराणां गुरुर्देवः; यस्य कुलदेवता स ब्रह्मा, तस्यैकः सदा परान् संकल्पान् अन्ययोनौ अन्यपथे च परिवर्तयति॥

Verse 14

रतिमाप्नोति वाक्यञ्च विवक्षोरन्यदेव यत् । परिवर्तकसंज्ञो 'यं तस्यापि सितसर्षपैः ॥

वक्ता अन्याभिमुखतां याति, वदितुमिच्छतोऽपि वाक्यं अन्यथैव भवति। एष परिवर्तक इति कथ्यते; तस्यापि श्वेतसर्षपैः प्रतिकारः॥

Verse 15

रक्षोघ्नमन्त्रजप्यैश्च रक्षाṃ कुर्वोत तत्त्ववित् । अन्यश्चानिलवन्नृणामङ्गेषु स्फुरणोदितम् ॥

हिंसकभूतनाशकैर्मन्त्रैर्जपैस्तत्त्वविद् रक्षां विधायेत्। अन्यच्च वातसदृशं निमित्तं—नराणां अङ्गेषु स्फुरणानि जायन्ते॥

Verse 16

शुभाशुभं समाचष्टे कुशैस्तस्याङ्गताडनम् । काकादिपक्षिसंस्थो 'न्यः श्वादेरङ्गगतो 'पि वा ॥

कुशाग्रेण स्वशरीराभिघातो शुभाशुभसूचकः। अन्यन्निमित्तं काकादिषु पक्षिषु, तथा श्वादिस्पर्शोऽपि देहसंबन्धेन॥

Verse 17

शुभाशुभञ्च शकुनिः कुमारो 'न्यो ब्रवीति वै । तत्रापि दुष्टे व्याक्षेपः प्रारम्भत्याग एव च ॥

शकुनपक्षी शुभाशुभं सूचयति; अन्यः कुमारोऽपि नूनं वदति। तत्रापि यदा निमित्तं पापं भवति तदा तस्य प्रतिकुर्यात्, आरब्धं कर्म च त्यजेत्।

Verse 18

शुभे द्रुततरं कार्यमिति प्राह प्रजापतिः । गण्डान्तेषु स्थितश्चान्यो मुहूर्तार्धं द्विजोत्तम ॥

प्रजापतिरुवाच—यदा निमित्तं शुभं भवति तदा कर्म शीघ्रतरं कर्तव्यम्। अन्यच्च गण्डस्यान्तेषु अर्धमुहूर्तं तिष्ठति, हे द्विजोत्तम।

Verse 19

सर्वारम्भान् कुमारो 'त्ति शस्ताताञ्चानसूयताम् । विप्रोक्त्या देवतास्तुत्या मूलोत्खातेन च द्विज ॥

कुमारः सर्वकर्माणि भक्षयति; सुभाषिते च न दोषान्वेषणं कुर्यात्। ब्राह्मणस्य मन्त्रेण, देवतानां स्तुत्या, मूलतः विषयस्योन्मूलनेन च, हे द्विज, शम्यते।

Verse 20

गोमूत्रसर्षपस्त्राणैस्तदृक्षग्रहपूजनैः । पुनश्च धर्मोपनिषत्करणैः शास्त्रदर्शनैः ॥

गोमूत्रसर्षपैः रक्षाभिः, नक्षत्रग्रहपूजनैः, पुनश्च धर्मस्य गुह्यसाररूपैः प्रयोगैः, शास्त्रपरामर्शेण च (दोषः) प्रशाम्यते।

Verse 21

अनज्ञया जन्मनश्च प्रशमं याति गण्डवान् । गर्भे स्त्रीणां तथान्यस्तु फलनाशी सुदारुणः ॥

अनुज्ञया जातकर्मणा च गण्डपीडितः शान्तिमाप्नोति। अन्यच्च स्त्रीणां गर्भेषु यदस्ति तदतिभीषणं, फलनाशकरं।

Verse 22

तस्य रक्षा सदा कार्या नित्यं शौचनि सेवनात् । प्रसिद्धमन्त्रलिखनाच्छस्तमाल्यादिधारणात् ॥

तस्य रक्षणं नित्यं कर्तव्यं—शौचानुष्ठाननिरतैः, प्रसिद्धानां मन्त्राणां लेखनेन, मङ्गलमाल्यादिधारणेन च।

Verse 23

विशुद्धगेहावसथादनायासाच्च वै द्विज । तथैव सस्यहा चान्यः सस्यर्धिमुपहन्ति यः ॥

हे द्विज! शुद्धगृहे शुद्धवासस्थाने निवासेन, अनायासेन च (रक्षणं भवति); तथा चान्योऽपि शस्यनाशकः सस्यसमृद्धिं हिनस्ति।

Verse 24

तस्यापि रक्षां कुर्वोत जीर्णोपानद्विधारणात् । तथापसव्यगमनाच्छाण्डालस्य प्रवेशणात् ॥

तस्यापि रक्षणं कर्तव्यं—जीर्णपादत्राणाधारणवर्जनेन, तथा चापथ्यगमनाचारपरिहारैः, रक्षितदेशे चाण्डालप्रवेशप्रतिषेधेन।

Verse 25

बहिर्बलिप्रदानाच्च सोमाम्बुपरिकीर्तनात् । परदारपहद्रव्यहरणादिषु मानवान् ॥

बहिर् बलिप्रदानैः, सोमतोयाभिधानजपैश्च; परदारोपसर्पण-परद्रव्यापहारादिकर्मभ्यः जनान् निवारयेत्, तथाविधापराधांश्च।

Verse 26

नियोजयति चैवाऽन्यान् कन्या सा च नियोजिका । तस्याः पवित्रपठनात् क्रोधलोभादिवर्जनात् ॥

या कन्या परान् प्रवर्तयति सा ‘प्रेरिका’ इति कथ्यते; तस्या प्रभावात् रक्षणं शुद्धिसूक्तजपेन, क्रोधलोभादित्यागेन च।

Verse 27

नियोजयति मामिष्टविरोधाच्च विवर्जनम् । आक्रुष्टोऽन्येन मन्येत ताडितो वा नियोजिका ॥

इति मन्यमानः—“सा मां प्रेरयति” इति—प्रियवस्तुनि (परस्य वा स्वस्य हिते वा) द्वेषतः कर्म न कुर्यात्। परेणाक्रुष्टोऽपि ताडितोऽपि तं प्रेरककृतमिति बुद्ध्वा प्रतिकर्मणि न प्रवर्तेत्।

Verse 28

नियोजयत्येनमिति न गच्छेत् तद्वशं बुधः । परदारादिसंसर्गे चित्तमात्मानमेव च ॥

“सा तमधिष्ठापयति” इति मत्वा धीमान् तस्याः वशं न गच्छेत्। परदारसङ्गादिषु मनः—आत्मानं च—नियतं रक्षेत्।

Verse 29

नियोजयत्यत्र सा मामिति प्राज्ञो विचिन्तयेत् । विरोधं कुरुते चान्या दम्पत्योः प्रीयमाणयोः ॥

विवेकी चिन्तयेत्—“अत्र सा मामेव नियोजयति” इति। अन्यः प्रेरकः स्नेहवतोरपि दम्पत्योः परस्परं वैरं जनयति।

Verse 30

बन्धूनां सुहृदां पित्रोः पुत्रैः सावर्णिकैश्च या । विरोधिनी सा तद्रक्षां कुर्वोत बलिकर्मणा ॥

या सा बान्धवेषु मित्रेषु पितृषु पुत्रेषु च स्वगणे च वैरिणी भवति, तस्याः प्रतिषेधाय बलिकर्मणा रक्षणं कुर्यात्।

Verse 31

तथातिवादसहनाच्छास्त्राचारनिषेवणात् । धान्यं खलाद् गृहाद् गोभ्यः पयः सर्पिस्तथापरा ॥

तथैव तीव्रवाक्यसहनात् शास्त्राचारपरिपालनाच्च (रक्षणं भवति)। खलात् धान्यं गृहं च रक्षेत्; गवां च दुग्धं घृतं च—एवं अन्येष्वपि।

Verse 32

समृद्धिमृद्धिमद्रव्यादपहिन्ति च कन्यका । सा स्वयंहारिकेत्युक्ता सदान्तर्धानतत्परा ॥

एका कन्या-भूता जनस्य द्रव्येभ्यः श्रीं वृद्धिं च हरति। सा ‘स्वयṃहारिका’ इति कथ्यते, नित्यं तिरोभावपरायणा।

Verse 33

महानसादर्धसिद्धमन्नागारस्थितं तथा । परिविश्यमाणञ्च सदासार्धं भुङ्क्ते च भुञ्जता ॥

सा पाकशालात् अर्धपक्तं गृह्णाति, तथा कोष्ठागारस्थं च। अन्नवितरणकाले च सदा भोक्त्रा सहैव भुङ्क्ते।

Verse 34

उच्छेषणं मनुष्याणां हरत्यन्नञ्च दुर्हरा । कर्मान्तागारशालाभ्यः सिद्धर्धि हरति द्विज ॥

दुरपसर्पणी सा जनानां उच्छिष्टं भोजनं चापहरति। कर्मशालासु च शिल्पशालासु सिद्धिं वृद्धिं च हरति, हे द्विज।

Verse 35

गोस्त्रीस्तनेभ्यश्च पयः क्षीरहारी सदैव सा । दध्नो घृतं तिलात्तैलं सुरागारात्तथा सुराम् ॥

सा सदा क्षीरं चोरयति—गवां स्तन्यं स्त्रीणां स्तन्यं च। दध्नो घृतं हरति, तिलात् तैलं, सुरागृहात् सुरामपि।

Verse 36

रागं कुसुम्भकादीनां कार्पासात् सूत्रमेव च । सा स्वयंहारिका नाम हरत्यविरतं द्विज ॥

सा कुसुम्भादीनां रञ्जनानि हरति, कार्पासात् सूत्रमपि। सा ‘स्वयṃहारिका’ इति ख्याता, अनवरतं चोरयति, हे द्विज।

Verse 37

कुर्याच्छिखण्डिनोर्द्वन्द्वं रक्षार्थं कुट्रिमां स्त्रियम् । रक्षाश्चैव गृहे लेख्या वर्ज्याचोच्छिष्टता तथा ॥

रक्षणार्थं शिखण्डिनीयुगलरूपां कृत्रिमस्त्रीं कारयेत्। गृहे च रक्षालक्षणानि लिखेत्, तथा उच्छिष्टमलिन्यादिदोषं परिहरेत्।

Verse 38

होमाग्निदेवताधूपभस्मना च परिष्क्रिया । कार्याः क्षीरादिभाण्डानामेवं तद्रक्षणं स्मृतम् ॥

होमाग्निदेवतापावन्येन धूपेन भस्मना च शुद्धिं कुर्यात्, विशेषतः क्षीरादिभाजनानाम्। एवं तेषां रक्षणं प्रदर्शितम्।

Verse 39

उद्वेगं जनयत्यन्या एकस्थाननिवासिनः । पुरुषस्य तु या प्रोक्ता भ्रामणी सा तु कन्यका ॥

अन्या तु एकदेशवासिनां चिन्तां जनयति। नरं प्रति या ‘भ्रामणी’ इति कथिता, सा अपि कन्यका (कन्यकादोषरूपा) एव।

Verse 40

तस्याथ रक्षां कुर्वोत विक्षिप्तैः सितसर्षपैः । आसने शयने चोर्व्यां यत्रास्ते स तु मानवः ॥

तस्याः (भ्रामण्याः) श्वेतसर्षपविकीर्णनैः रक्षणं कुर्यात्—आसने शयने च, यत्र च स पुरुष उपविशति तत्र भूमौ।

Verse 41

चिन्तयेच्च नरः पापा मामेषा दुष्टचेतना । भ्रामयत्यसकृज्जप्यं भुवः सूक्तं समाधिना ॥

स च नरः चिन्तयेत्—‘एषा पापिनी दुष्टचित्ता मां भ्रमयति’ इति। ततः स एकाग्रतया पुनःपुनर्भूःसूक्तं जपेत्।

Verse 42

स्त्रीणां पुष्पं हरत्यन्या प्रवृत्तं सा तु कन्यका । तथाप्रवृत्तं सा ज्ञेया दौः सहा ऋतहारिका ॥

अपरापि कन्यादोषा स्त्रीणां पुष्पं प्रवृत्तं हरति; सा दुर्धर्षा ऋतहारिका नाम, ऋतापहारिणीति विज्ञेया।

Verse 43

कुर्वोत तीर्थदेवौकश्चैत्यपर्वतसानुषु । नदीसङ्गमखातेषु स्त्रपनं तत्प्रशान्यते ॥

तीर्थेषु देवायतनेषु चैव प्रासादेषु गिरिपृष्ठेषु च। सङ्गमेषु पुण्यह्रदेषु स्नानाद् सा शम्यते॥

Verse 44

मन्त्रवित् कृततत्त्वज्ञः पर्वसूषसि च द्विज । चिकित्साज्ञश्च वै वैद्यः संप्रयुक्तैर्वरौषधैः ॥

द्विजो मन्त्रविद् सिद्धान्तज्ञो भिषक् चिकित्साकुशलः। उत्तमैषधयोगेन सम्यक् प्रयोजयेत् शान्तये॥

Verse 45

स्मृतिं चापहरत्यन्या स्त्रीणां सा स्मृतिहारिका । विविक्तदेशसेवित्वात्तस्याश्चोपशमो भवेत् ॥

अपरापि स्त्रीणां स्मृतिं हरति; सा स्मृतिहारिका नाम। एकान्तवासेन तस्या उपद्रवः प्रशाम्यति॥

Verse 46

बीजापहारिणी चान्या स्त्रीपुंसोरतिभीषणाः । मेध्यान्नभोजनैः स्नानैस्तस्याश्चोपशमो भवेत ॥

अपरापि बीजापहारिणी नाम स्त्रीपुंसोः परमभैरवी। बीजं हरति; शुद्धाहारभक्षणेन स्नानैश्च तस्या उपद्रवः शम्यते॥

Verse 47

अष्टमी द्वेषणी नाम कन्या लोकभयावहा । या करोति जनद्विष्टं नरं नारीमथापि वा ॥

अष्टमी तु कन्या द्वेषणी नाम जगतो भयप्रदा। सा नरं नारीं वा जनैर्द्वेष्यतां नयति॥

Verse 48

मधुक्षीरघृताक्तांस्तु शान्त्यर्थं होमयेत् तिलान् । कुर्वोत मित्रविन्दांश्च तथेष्टिं तत्प्रशान्यते ॥

शान्त्यर्थं मधुक्षीरघृताभ्यक्ते वह्नौ तिलान् जुहुयात्। सख्यकराणि कर्माणि कुर्यादिष्टिं च—ततः सा पीडा प्रशाम्यति॥

Verse 49

एतेषान्तु कुमाराणां कन्यानां द्विजसत्तम । अष्टत्रिंशदपत्यानि तेषां नामानि मे शृणु ॥

द्विजश्रेष्ठ, एतासां कन्यानां अष्टत्रिंशत् प्रजाः सन्ति। तासां नामानि मत्तः शृणु॥

Verse 50

दन्ताकृष्टेरभूत् कन्या विजल्पा कलहा तथा । अवज्ञानृतदुष्टोक्तिर्विजल्पा तत्प्रशान्तये ॥

दन्ताकृष्टेर्दोषादुदभूता कन्या विजल्पा तथा कलहा। अवज्ञा मृषा पापवाक्यं च विजल्पायाः लक्षणम्; तस्याः शान्तिः कथ्यते॥

Verse 51

तामेव चिन्तयेत् प्राज्ञः प्रयतश्च गृही भवेत् । कलहा कलहं गेहे करोत्यविरतं नृणाम् ॥

तामेवैकां ध्यायेत् विद्वान्, गृहस्थः संयतः भवेत्। कलहा तु गृहे जनानां नित्यं विवादं प्रसूते॥

Verse 52

कुटुम्बनाशहेतुः सा तत्प्रशान्तिं निशामय । दूर्वाङ्कुरान्मधुघृतक्षीराक्तान् बलिकर्मणि ॥

सा गृहविनाशकारिणी; तस्याः शान्तिं शृणु। बलिकर्मणि मधु-घृत-क्षीरलिप्तैर्दूर्वाङ्कुरैः प्रयोगः कार्यः।

Verse 53

विक्षिपेज्जुहुयाच्चैवानलं मित्रञ्च कीर्तयेत् । भूतानां मातृभिः सार्धं बालकानान्तु शान्तये ॥

बलिं विकिरेत्, वह्नौ च हवींषि जुहुयात्, मित्रं च जपेत्; भूतमातृभिः सह बालानां शान्त्यर्थं रक्षार्थं च।

Verse 54

विद्यानां तपसाञ्चैव संयमस्य यमस्य च । कृष्यां वाणिज्यलाभे च शान्तिं कुर्वन्तु मे सदा ॥

अध्ययने तपसि च नियमसंयमे च, कृषौ वाणिज्यलाभेषु च मे सदा शान्तिं स्वस्तिं च ददतु।

Verse 55

पूजिताश्च यथान्यायं तुष्टिं गच्छन्तु सर्वशः । कुष्माण्डा यातुधानाश्च ये चान्ये गणसंज्ञिताः ॥

विधिवत् पूजिताः सर्वे सर्वथा तृप्तिं यान्तु—कुष्माण्डा यातुधानाश्च ये चान्ये गणसंज्ञिताः।

Verse 56

महादेवप्रसादेन महेश्वरमतेन च । सर्व एते नृणां नित्यं तुष्टिमाशु व्रजन्तु ते ॥

महादेवप्रसादेन महेश्वरविधानतः एते सर्वे नरान् प्रति शीघ्रं सदा तृप्तिं यान्तु।

Verse 57

तुष्टाः सर्वं निरस्यन्तु दुष्कृतं दुरनुष्ठितम् । महापातकजं सर्वं यच्चान्यद्विघ्नकारणम् ॥

ते तुष्टाः सर्वदुष्कृतं दुष्कर्म चाप्यसुशोभनम् । महापातकसमुत्थं यच्चान्यद्विघ्नकारणम् ॥ सर्वं नाशयन्तु ॥

Verse 58

तेषामेव प्रसादेन विघ्ना नश्यन्तु सर्वशः । उद्वाहेषु च सर्वेषु वृद्धिकर्मंसु चैव हि ॥

तैरेव प्रसादेन विघ्नाः सर्वे विनश्यन्तु । सर्वेषु विवाहेषु तथा वृद्ध्यर्थसमृद्धिषु कर्मसु ॥

Verse 59

पुण्यानुष्ठानयोगेषु गुरुदेवार्चनेषु च । जपयज्ञविधानेषु यात्रासु च चतुर्दश ॥

शुभेषु धर्मकार्येषु गुरुदेवपूजने । जपयज्ञविधौ चैव तीर्थयात्रासु चापि—चतुर्दश्यामपि ॥

Verse 60

शरीरारोग्यभोग्येषु सुखदानधनेषु च । वृद्धबालातुरेष्वेव शान्तिं कुर्वन्तु मे सदा ॥

आरोग्ये च शरीरेऽस्मिन् भोगेषु च सुखेषु च । दाने धने च विशेषेण वृद्धबालातुरेषु—मे सदा शान्तिं प्रयच्छन्तु ॥

Verse 61

सोमाम्बुपौ तथाम्भोधिः सविता चानिलानलौ । तथोक्तेः कालजिह्वोऽभूत् पुत्रस्तालनिकेतनः ॥

सोमश्चाम्बुपा चैव तथा सागर एव च । सविता च तथा वायुरग्निश्चेति प्रकीर्तिताः ॥ तस्या उक्तेः कालजिह्वोऽभवत् तस्य पुत्रस्तालनिकेतनः ॥

Verse 62

सा येषां रसना-संस्थास्तानसाधून् विबाधते । परिवर्तसुतौ द्वौ तु विरूपविकृतौ द्विज ॥

सा (देवी) तेषां जनानां जिह्वायां निवसन्ती दुष्टान् बाधते। परिवर्तस्य च द्वौ पुत्रौ जातौ—विकृतौ विकलाङ्गौ च, हे ब्राह्मण।

Verse 63

तौ तु वृक्षाग्र-परिखा-प्राकाराम्भोधि-संश्रयौ । गुर्विण्याः परिवर्तन्तौ कुरुतः पादपाणिषु ॥

तौ द्वौ वृक्षाग्रेषु खातेषु प्राकारेषु महोदधौ च शरणं जग्मतुः। गर्भिण्याः उदरे विचरन्तौ तस्याः पादहस्तयोः पीडां जनयामासतुः।

Verse 64

क्रौष्टुके परिवर्तः स्यात् गर्भस्य अन्योदरात् ततः । न वृक्षं चैव नैवाद्रिं न प्राकारं महोदधिम् ॥

परिवर्तः पुनः क्रौष्टुकस्य गर्भे जायेत; ततः परं न वृक्षे न पर्वते न प्राकारे न महोदधौ (तस्य संयोगः स्यात्)।

Verse 65

परिखां वा समाक्रामेद् अबला गर्भधारिणी । अङ्गध्रुक् तनयं लेभे पिशुनं नाम नामतः ॥

अथवा दुर्बला गर्भिणी खातं लङ्घयेत्। तदा अङ्गधृक् पुत्रं लेभे—नाम्ना पिशुन इति नामतः।

Verse 66

सोऽस्थिमज्जागतः पुंसां बलमत्त्यजितात्मनाम् । श्येन-काक-कपोताṃश्च गृध्रोलूकैश्च वै सुतान् ॥

स नराणां अस्थिमज्जानं प्रविश्य, अयतानां बलं भक्षयति। श्येनकाककपोतगृध्रोलूकाकाराश्च पुत्रा बभूवुः।

Verse 67

अवाप शकुनिः पञ्च जगृहुस्तान् सुरासुराः । श्येनं जग्राह मृत्युः च काकं कालो गृहीतवान् ॥

शकुनिः पञ्च जग्राह सुरासुरनमस्कृताः। मृत्युः श्येनं समादत्त कालं काकः समाददे॥

Verse 68

उलूकं निरृतिश्चैव जग्राहातिभयावहम् । गृध्रं व्याधिस्तदीशोऽथ कपोतं च स्वयं यमः ॥

निर्ऋतिश्चोलूकं घोरं व्याधिर्गृध्रं समाददे। कपोतं च स्वयं साक्षाद् यम एव समाददे॥

Verse 69

एतेषामेव चैवोक्ता भूताḥ पापोपपादने । तस्माच्छ्येनादयो यस्य निलीयेयुः शिरस्यथ ॥

यत्र पापं प्रसूयते तत्रैते संप्रकीर्तिताः। तस्मान्मूर्ध्नि निलीनेषु श्येनादिषु नराधिप॥

Verse 70

तेनात्मरक्षणायालं शान्तिं कुर्याद्विजोत्तम । गेहे प्रसूतिर् एतेषां तद्वन् नीडनिवेशनम् ॥

तत्र शान्तिं प्रकुर्वीत आत्मनः परिरक्षये। तथा प्रसवने चैषां निलयस्य च बन्धने॥

Verse 71

नरस् तं वर्जयेद् गेहं कपोताक्रान्तमस्तकम् । श्येनः कपोतो गृध्रश्च काकोलूकौ गृहे द्विज ॥

कपोताक्रान्तशिरसं गृहं तं परिवर्जयेत्। श्येनः कपोतो गृध्रश्च काकोऽथोलूक एव च॥

Verse 72

प्रविष्टः कथयेदन्तं वसतां तत्र वेश्मनि । ईदृक् परित्यजेद् गेहं शान्तिं कुर्याच्च पण्डितः ॥

यद्येवंभूतं भूतं निमित्तं वा गृहम् प्रविशेत्, तदा तद्गृहवासिनां विनाशं सूचयति। तस्मात् तादृशे काले बुद्धिमान् गृहं त्यक्त्वा शान्तिकर्माणि कुर्यात्।

Verse 73

स्वप्नेऽपि हि कपोतस्य दर्शनं न प्रशस्यते । षडपत्यानि कथ्यन्ते गण्डप्रान्तरतिस्तथा ॥

स्वप्नेऽपि कपोतदर्शनं न शुभं मन्यते। ‘षट्प्रजाः’ इति निमित्तं तथा गण्डप्रान्तरतिश्चाप्यशुभलक्षणत्वेनोक्ता।

Verse 74

स्त्रीणां रजस्यवस्थानं तेषां कालांश्च मे शृणु । चत्वार्यहानि पूर्वाणि तथैवाऽन्यत् त्रयोदश ॥

स्त्रीणां रजस्वलाभावं तदनु कालमानं च मत्तः शृणु। आद्याश्चत्वारोऽहाः, ततः परं त्रयोदशाहाः।

Verse 75

एकादश तथैवाऽन्यदपत्यं तस्य वै दिने । अन्यद्दिनाभिगमने श्राद्धदाने तथाऽपरे ॥

एकादशेऽहनि तथैव विशेषः प्रजाविशेषः कथ्यते। अन्यस्मिन् दिने संगमे, अन्येषु श्राद्धदानेषु च, फलविशेषा अशुभता वा निर्दिश्यते।

Verse 76

पर्वस्वथाऽन्यत् तस्मात्तु वर्ज्यान्येतानि पण्डितैः । गर्भहन्तुः सुतो निघ्नो मोहनी चापि कन्यका ॥

पर्वदिनेषु तथा केषुचिदन्येषु च; तस्मात् पण्डितैरेतानि वर्जनीयानि। अन्यथा ‘गर्भहन्ता’, ‘सुतनिघ्नः’, तथा ‘मोहिनी कन्या’ इति फलानि कथ्यन्ते।

Verse 77

प्रविश्य गर्भमत्त्येको भुक्त्वा मोहयतेऽपरा । जायन्ते मोहनात् तस्याः सर्पमण्डूककच्छपाः ॥

गर्भं प्रविश्य एका शक्तिर्गर्भं भक्षयति; अन्याऽऽहृतभोजनाऽपि मोहं जनयति। तस्या मोहात् सर्पमण्डूककूर्मादयः प्रजायन्ते।

Verse 78

सरीसृपाणि चाऽन्यानि पुरीषमथवा पुनः । षण्मासान् गुर्विणीं मांसमश्नुवानामसंयताम् ॥

अन्ये च सरीसृपाः, अथवा पुरीषमपि, प्रादुर्भवन्ति। एतत् षण्मासगर्भिण्याः मांसभोजिन्याः असंयतायाः स्त्रियाः विषये कथ्यते।

Verse 79

वृक्षच्छायाश्रयां रात्रावथवा त्रिचतुष्पथे । श्मशानकटभूमिष्ठामुत्तरीयविवर्जिताम् ॥

रात्रौ वृक्षच्छायाश्रये शयाना, अथवा त्रिचतुष्पथे, अथवा श्मशानकाननप्रदेशे स्थिताऽपि; उत्तरीयवर्जिता च—एषा स्थितिरिहाशुभा कथ्यते।

Verse 80

रुदमानाṃ निशीथेऽथ आविशेत्तामसौ स्त्रियम् । शस्यहन्तुस्तथैवैकः क्षुद्रको नाम नामतः ॥

ततः स निशीथे रुदत्याः स्त्रियाः तां प्रविशेत्। तथैव ‘क्षुद्रक’ इति नाम्ना ‘सस्यनाशक’ इत्यपरोऽस्ति।

Verse 81

शस्यार्धिं स सदा हन्ति लब्ध्वा रन्ध्रं शृणुष्व तत् । अमङ्गल्यदिनारम्भे अतृप्तो वपते च यः ॥

स सदा विवरं लब्ध्वा सस्यस्यार्धं विनाशयति—तत् शृणु। यः कश्चिद् अमङ्गलदिवसारम्भे अतृप्तः सस्यं वपति, तस्यैव तादृशो नाशः भवति।

Verse 82

क्षेत्रेष्वनुप्रवेशं वै करोत्यान्तोपसङ्गिषु । तस्मात्कल्पः सुप्रशस्ते दिनेऽभ्यर्च्य निशाकरम् ॥

असत्सङ्गपरायणेषु क्षेत्रेष्वपि नूनं प्रविशति। तस्मात् चन्द्रपूजनं कृत्वा परमशुभदिने विधिः समारभ्यः।

Verse 84

कुर्यादारम्भमुप्तिं च हृष्टतुष्टः सहायवान् । नियोजिकेति या कन्या दुःसहस्य मयोदिता ॥ जातं प्रचोदिकासंज्ञं तस्याः कन्याचतुष्टयम् । मत्तोन्मत्तप्रमत्तास्तु नरान् नारीस्तु ताः सदा ॥

हृष्टः सन्तुष्टः सहायसमन्वितश्च कार्याणि बीजानि च समारभेत्। दुःसहस्येति मया कथिता नियोजिका नाम कन्या प्रचोदिकां नाम जनयामास; तस्याश्च चतस्रः कन्याः सदा मत्ताः उन्मत्ताः प्रमत्ताश्च, नित्यं नरनारीः विनाशाय प्रेरयन्ति।

Verse 85

समाविशन्ति नाशाय चोदयन्तीह दारुणम् । अधर्मं धर्मरूपेण कामञ्चाकामरूपिणम् ॥

विनाशाय प्रविश्येह घोरं प्रेरयन्ति ते। धर्मच्छद्मना अधर्मं वैराग्यच्छद्मना च कामम्॥

Verse 86

अनर्थञ्चार्थरूपेण मोक्षञ्चामोक्षरूपिणम् । दुर्विनीता विना शौचं दर्शयन्ति पृथङ्नरान् ॥

अलाभं लाभवद् दर्शयन्ति, मोक्षाभासं चामोक्षवत्। अशुचयः अशिक्षिताः सन्तः पृथग्जनान् विमोहयन्ति॥

Verse 87

भ्रश्यन्त्याभिः प्रविष्टाभिः पुरुषार्थात् पृथङ्नराः । तासां प्रवेशश्च गृहे संध्यारक्ते ह्यथाम्बरे ॥

प्रविष्टासु तासु पुरुषाः पुरुषार्थेभ्यः परिहीयन्ते। सायाह्ने सन्ध्यायां रक्ते गगने गृहप्रवेशस्तासाम्॥

Verse 88

धाताविधात्रोश्च बलिर्यत्र काले न दीयते । भुञ्जतां पिबतां वापि सङ्गिभिर्जलविप्रुषैः ॥

यत्र कालेन धात्रे विधात्रे च बलिर्न दीयते, यत्र च सहभोजिनां सहपानिनां जलच्छिटैर्भोज्यपेयेषु विघ्नो जायते, तत्रैव तादृशा अनिष्टप्रभावा उत्पद्यन्ते।

Verse 89

नवनारीषु संक्रान्तिस्तासामाश्वभिजायते । विरोधिन्यास्त्रयः पुत्राश्चोदको ग्राहकस्तथा ॥

तेषां नवसु स्त्रीषु शीघ्रमेव संक्रान्तिर्भवति। विरोधिन्याः त्रयः पुत्रा जायन्ते—चोदकश्च ग्राहकश्च (अन्यश्च)।

Verse 90

तमः प्रच्छादकश्चान्यस्तत्स्वरूपं शृणुष्व मे । प्रदीपदैलसंसर्गदूषिते लङ्घिते खले ॥

अपरश्च तमःप्रच्छादक इति; तस्य स्वभावं मे शृणु। दीपतैलसंस्पर्शेण यत्र वस्तु दूष्यते, तथा च यत्र लङ्घनरूपं नीचं कर्म क्रियते, तत्रासौ प्रवर्तते।

Verse 91

मुषलो लूखले यत्र पादुके वासने स्त्रियः । शूर्पदात्रादिकं यत्र पदाकृष्य तथासनम् ॥

यत्र उलूखलमुसलौ, पादत्राणानि, स्त्रीवस्त्राणि च लङ्घ्यन्ते वा अवमान्यन्ते; यत्र च शूर्पं दात्रं चादीनि पादेनाकृष्यन्ते, तथा आसनानि—तत्र प्रच्छादनशक्तिः अवसरं लभते।

Verse 92

यत्रोपलिप्तञ्चानर्च्य विहारः क्रियते गृहे । दर्वोमुखेन यत्राग्निराहृतोऽन्यत्र नीयते ॥

यत्र गृहे लेपनकृतं स्थानं पूजां विना शय्याविहारायोपयुज्यते; यत्र च दर्वीमुखेन वह्निरुद्धृत्य अन्यत्र नीयते—तत्रैव अनिष्टता पोष्यते।

Verse 93

विरोधिनीसुतास्तत्र विजृम्भन्ते प्रचोदिताः । एको जिह्वागतः पुंसां स्त्रीणाञ्चालीकसत्यवान् ॥

तत्र विरोधिन्याः पुत्राः प्रेरिताः सन्तो जाग्रन्ति प्रवर्तन्ते च। तेषामेको नरनारीणां जिह्वायां वसति, मिथ्यावचनं सत्याभासमिश्रं च भाषते।

Verse 94

चोदको नाम स प्रोक्तः पैशुन्यं कुरुते गृहे । अवध्यानगतश्चान्यः श्रवणस्थोऽतिदुर्मतिः ॥

स ‘चोदक’ इति ख्यातः; स गृहान्तरे निन्दां परकथनं च जनयति। अपरश्चातिदुर्मतिः कर्णे वसति, स प्रमादे नयति।

Verse 95

करोति ग्रहणन्तेषां वचसां ग्राहकस्तु सः । आक्रम्यान्यो मनो नॄणां तमसाच्छाद्य दुर्मतिः ॥

स तेषां वचनानां ग्रहणं करोति; स वाग्ग्रहभ्रंशकः। अपरः पापात्मा जनानां मनांसि आक्रम्य तमसा आवृणोति।

Verse 96

क्रोधं जनयते यस्तु तमः प्रच्छादकस्तु सः । स्वयंहार्यास्तु चौर्येण जनितन्तनयत्रयम् ॥

क्रोधजनकः स एव तमोऽवरणः। अस्ति चौर्यसम्भूता त्रयी सन्ततिरपि, या एवापहृतवस्तुरूपा भवति।

Verse 97

सर्वहार्यर्धहारी च वीर्यहारी तथैव च । अनाचान्तगृहेष्वेते मन्दाचारगृहेषु च ॥

सर्वापहारकाः अर्धापहारकाः वीर्यापहारकाश्चापि। ये शौचहीनगृहेषु शिथिलाचारगृहेषु च विचरन्ति।

Verse 98

अप्रक्षालितपादेषु प्रविशत्सु महानसम् । खलेषु गोष्ठेषु च वै द्रोहो येषु गृहेषु वै ॥

ये गृहेषु जनाः अपादप्रक्षालितपादाः पाकशालां प्रविशन्ति, यत्र च मलिनेषु स्थानेषु गोशालासु च द्रोहः, तत्रैव खलु ताः हिंसकशक्तयः निवसन्ति।

Verse 99

तेषु सर्वे यथान्यायं विहरन्ति रमन्ति च । भ्रामण्यास्तनयस्त्वेकः काकजङ्घ इति स्मृतः ॥

तादृशेषु गृहेषु ते सर्वे स्वभावानुसारं विचरन्ति रमन्ते च। भ्रामण्याः चैकः पुत्रः ‘काकजङ्घः’ इति स्मर्यते।

Verse 100

तेनाविष्टो रतिं सर्वो नैव प्राप्नोति वै पुरे । भुञ्जन् यो गायते मैत्रे गायते हसते च यः ॥

तेनाविष्टो नरः पुरे कामे न तृप्तिं लभते। यः भुञ्जानः गायति, हे मैत्र, यश्च भुञ्जानः गायति हसति च (अकाले)…

Verse 101

सन्ध्यामैथुनिनञ्चैव नरमाविशति द्विज । कन्यात्रयं प्रसूता सा या कन्या ऋतुहारिणी ॥

सन्ध्याकाले मैथुनं यः करोति, हे द्विज, तं स आविशति। सा च शक्तिः कन्यात्रयं जनयति—तासां मध्ये एका ‘ऋतुहारिणी’ इति कथ्यते।

Verse 102

एका कुचहरा कन्या अन्याव्यञ्जनहारिका । तृतीया तु समाख्याता कन्यका जातहारिणी ॥

एका कन्या स्तनहारिणी, अन्याऽन्नव्यञ्जनहारिणी; तृतीया च नवजातहारिणी इति सा कन्या त्रितया कथ्यते।

Verse 103

यस्यान न क्रियते सर्वः सम्यग् वैवाहिको विधिः । कालातीतोऽथवा तस्याः हरत्येका कुचद्वयम् ॥

यस्याः कन्यायाः विवाहसंस्कारः सम्यग् न समाप्यते, अथवा कालेऽतिक्रान्ते कृतः, तस्याः स्तनयुगलं सा स्त्रीपीडिका हरति।

Verse 104

सम्यक् श्राद्धमदत्त्वा च तथानर्च्य च मातरम् । विवाहितायाः कन्यायाः हरति व्यञ्जनं तथा ॥

यश्च श्राद्धं यथाविधि न दत्तवान्, तथा मातरं न पूजयति—विवाहितायाः कन्यायाः तद्वत् अलङ्कारं वा सौन्दर्यचिह्नं सा हरति।

Verse 105

अग्न्यम्बुशून्ये च तथा विधूपे सूतिकागृहे । अदीपशस्त्रमुसले भूतिसर्षपवर्जिते ॥

यत्र सूतिकागृहेऽग्निर्न जलं नास्ति, धूपो नास्ति, दीपो नास्ति, आयुधानि मुसलश्च न, भस्मसर्षपयोश्चाभावः—

Verse 106

अनुप्रविश्य सा जातमपहृत्यात्मसम्भवम् । क्षणप्रसविनी बालं तत्रैवोत्सृजते द्विज ॥

तत्र प्रविश्य सा नवजातं स्वसुतं हरति; हे द्विज, सा क्षणप्रसविनी तं बालं तत्रैव परित्यजति।

Verse 107

सा जातहारीणी नाम सुघोरा पिशिताशना । तस्मात् संरक्षणं कार्यं यत्नतः सूतिकागृहे ॥

सा जातहारिणीति ख्याता, अतिभीमा मांसाशिनी। तस्मात् सूतिकागृहे महता प्रयत्नेन रक्षणं विधेयम्।

Verse 108

स्मृतिं चाप्रयतानाञ्च शून्यागारनिषेवणात् । अपहन्ति सुतस्तस्याः प्रचण्डो नाम नामतः ॥

अप्रमादस्मृतिभ्रंशात् शून्यगृहाश्रयणाच्च तस्याः पुत्रोऽपहृतः—प्रचण्डनाम्ना केनचित्।

Verse 109

पौत्रेभ्यस्तस्य संभूता लीकाः शतसहस्रशः । चण्डालयोनयश्चाष्टौ दण्डपाशातिभीषणाः ॥

तस्य पौत्रेभ्यः शतसहस्राणि यूकाः प्रसूताः; चाण्डालयोनिसंभूताश्चाष्टौ दण्डपाशधराः परमभीषणाः सत्त्वाः।

Verse 110

क्षुधाविष्टास्ततो लीकास्ताश्च चण्डालयोनयः । अभ्यधावन्त चान्योन्यमत्तुकामाः परस्परम् ॥

अथ क्षुधार्ताः ता यूकाः ते च चाण्डालजाः परस्परं समभिद्रवन्, अन्योन्यं भक्षयितुमिच्छन्तः।

Verse 111

प्रचण्डो वारियित्वा तु तास्ताश्चण्डालयोनयः । समये स्थापयामास यादृशे तादृशं शृणु ॥

प्रचण्डस्तु तान् चाण्डालजान् निरुद्ध्य यथाकालं यथायोग्यं न्ययोजयत्। यथानियतं तेषां किम् अभवत् तच्छृणु।

Verse 112

अद्यप्रभृति लीकानामावासं यो हि दास्यति । दण्डं तस्याहमतुलं पातयिष्ये न संशयः ॥

अद्यप्रभृति यः कश्चिद् यूकानां वासं ददाति, तस्मै अहं अनुपमं दण्डं करिष्यामि; अत्र संशयो नास्ति।

Verse 113

चण्डालयोन्योऽवसथे लीका या प्रसविष्यति । तस्याश्च सन्तिः पूर्वा सा च सद्यो नशिष्यति ॥

चाण्डालयोनि-सम्भूतस्य गृहे लीकानाम्नी स्त्री प्रसूयते। तस्याः पूर्वजा सन्तिरिति ख्याता, सा च तत्क्षणमेव विनश्यति।

Verse 114

प्रसूते कन्यके द्वे तु स्त्रीपुंसोर्‍बोजहारिणी । वातरूपामरूपाञ्च तस्याः प्रहरणन्तु ते ॥

सा द्वे दुहितरौ जनयति, ये स्त्रीपुंसयोर्जननशक्तिं चोरयतः। तयोरेकाऽस्ति वातरूपा, अपरा च अरूपा; एते द्वे तस्याः साधने (आयुधे) भवतः।

Verse 115

वातरूपा निषेकान्ते सा यस्मै क्षिपते सुतम् । स पुमान् वातशुक्रत्वं प्रयाति वनितापि वा ॥

समागम-पर्यवसाने वातरूपा यं यं वरयते तस्मै बालं क्षिपति। स नरः वातवीर्यः (निष्फल-शुक्रः) भवति, स्त्री वा तथैव विकलतां याति।

Verse 116

तथैव गच्छतः सद्यो निर्बोजत्वमरूपया । अस्नाताशी नरो यो वै तथैव पिशिताशनः ॥

तथैव गच्छतः अरूपा जननशक्तेः सद्यः क्षयं करोति। स्नानं विना यो भुङ्क्ते, तथा मांसभोजी च, स एवमभिभूयते।

Verse 117

विद्वेषिणी तु या कन्या भृकुटीकुटिलानना । तस्या द्वौ तनयौ पुंसामपकारप्रकाशकौ ॥

अथ विद्वेषिणी नाम कन्या, कुटिल-भ्रूकुटि-वदना, तस्याः द्वौ पुत्रौ पुरुषेषु उपद्रवान् प्रकाशयतः।

Verse 118

निर्बोजत्वं नरो याति नारी वा शौचवर्जिता । पैशुन्याभिरतं लोलमसज्जननिषेवणम् ॥

अशौचयुक्तो नरः स्त्री वा वीर्यहानिं प्राप्नोति; पैशुन्यरतः चञ्चलः दुष्टसङ्गप्रियश्च तथा विनश्यति।

Verse 119

पुरुषद्वेषिणञ्चैतौ नारमाक्रम्य तिष्ठतः । मात्रा भ्रात्रा तथा मित्रैरभीष्टैः स्वजनैः परैः ॥

एते द्वौ मनुष्यद्वेषिणं नरं गृहीत्वा तिष्ठतः; तेन स मातृभ्रातृसुहृद्भिः प्रियैः स्वजनैः परैश्चापि विरुद्धो भवति।

Verse 120

विद्विष्टो नाशमायाति पुरुषो धर्मतोऽर्थतः । एकस्तु स्वगुणाँल्लोके प्रकाशयति पापकृत् ॥

द्वेष्यः पुरुषो धर्मेऽर्थे च विनश्यति; तयोरेकः पापकर्मिणः स्वगुणान् (दोषान्) लोके प्रकाशयति।

Verse 121

द्वितीयस्तु गुणान् मैत्रीं लोकस्थामपकर्षति । इत्येते दुः सहाः सर्वे यक्ष्मणः सन्ततावथ । पापाचाराः समाख्याताः यैर्व्याप्तमखिलं जगत् ॥

द्वितीयो गुणान् जनानां च मैत्रीं ह्रासयति; अतः सर्वेऽमी दुःसहाः यक्ष्मणः सन्ततिरिति कथ्यन्ते, दुष्टाचाराः इति चोच्यन्ते, यैर्जगत्सर्वं व्याप्तम्।