Adhyaya 28: Alarka Inquires into Varna and Ashrama Dharma; Madalasa Defines the Fourfold Duties

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादे आत्मविवेको नाम सप्तविंशोऽध्यायः । अष्टाविंशोऽध्यायः । जड उवाच तन्मातुर्वचनं श्रुत्वा सोऽलर्को मातरं पुनः । पप्रच्छ वर्णधर्मांश्च धर्मा ये चाश्रमेषु च ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितृपुत्रसंवादे ‘आत्मविवेक’नाम सप्तविंशोऽध्यायः समाप्तः। अथाष्टाविंशोऽध्याय आरभ्यते। जड उवाच—मातुर्वचनं श्रुत्वा अलर्कः पुनर्मातरं वर्णधर्मानाश्रमधर्मांश्च पप्रच्छ॥

Verse 2

अलर्क उवाच कथितोऽयं महाभागे ! राज्यतन्त्राश्रितस्त्वया । धर्मं तमहमिच्छामि श्रोतुं वर्णाश्रमात्मकम् ॥

अलर्क उवाच—आर्ये, राजधर्मप्रसङ्गेन त्वया एष धर्मः व्याख्यातः। अहं तु वर्णानामाश्रमाणां च यः धर्मः तं श्रोतुमिच्छामि॥

Verse 3

मदालसोवाच दानमध्ययनं यज्ञो ब्राह्मणस्य त्रिधा मतः । नान्यश्चतुर्थो धर्मोऽस्ति धर्मस्तस्यापदं विना ॥

मदालसा उवाच—ब्राह्मणस्य धर्मः त्रिविधः स्मृतः—दानं स्वाध्यायो यज्ञश्च। न तस्य चतुर्थो धर्मोऽस्ति, आपदि तु विशेषतः॥

Verse 4

याजनाध्यापने शुद्धे तथा पूतप्रतिग्रहः । एषा सम्यक् समाख्याता त्रिविधा चास्य जीविका ॥

परयाजनं शुद्धतया अध्यापनं च, शुद्धानामेव दानानां प्रतिग्रहश्च—एतत् त्रिविधं तस्य जीविकां सम्यगुक्तम्॥

Verse 5

दानमध्ययनं यज्ञः क्षत्रियस्याप्ययं त्रिधा । धर्मः प्रोक्तः क्षिते रक्षा शस्त्राजीवञ्च जीविका ॥

क्षत्रियस्यापि धर्मोऽयं त्रिविधः परिकीर्तितः—दानं स्वाध्याययज्ञाश्च। तस्य जीविका भूमिपालनात् शस्त्रवृत्त्या च भवति॥

Verse 6

दानमध्ययनं यज्ञो वैश्यस्यापि त्रिधैव सः । वाणिज्यं पाशुपाल्यञ्च कृषिश्चैवास्य जीविका ॥

वैश्यस्यापि तथा धर्मस्त्रिविधः परिकीर्तितः—दानं स्वाध्याययज्ञाश्च। तस्य जीविका वाणिज्येन पशुपालनकृषिभ्यां च॥

Verse 7

दानं यज्ञोऽथ शुश्रूषा द्विजातीनां त्रिधा मया । व्याख्यातः शूद्रधर्मोऽपि जीविका कारुकर्म च ॥

दानं यज्ञः द्विजसेवा—एतानि त्रयमुदाहृतम् मया। शूद्रस्यापि तथा धर्मो जीविका शिल्पकर्मभिः श्रमकर्मभिश्च॥

Verse 8

तद्वद् द्विजातिशुश्रूषा पोषणं क्रयविक्रयौ । वर्णधर्मास्त्विमे प्रोक्ताः श्रूयन्तां चाश्रमाश्रयाः ॥

तथैव द्विजसेवा च भरणं क्रयविक्रयौ। एवं वर्णधर्माः प्रोक्ताः; शृणु त्वाश्रमसंश्रितान् धर्मान्॥

Verse 9

स्ववर्णधर्मात् संसिद्धिं नरः प्राप्नोति न च्युतः । प्रयाति नरकं प्रेत्य प्रतिषिद्धनिषेवणात् ॥

स्ववर्णधर्मनिरतः पुरुषः सिद्धिमाप्नुयात् न च्यवते। निषिद्धाचारसेवी तु मृतः पापात् नरकं व्रजेत्॥

Verse 10

यावत्तु नोपनयनं क्रियते वै द्विजन्मनः । कामचेष्टोक्तिभक्ष्यश्च तावद् भवति पुत्रक ॥

यावत् द्विजस्योपनयनं न क्रियते तावत् स आचारवाक्याहारेषु कामतः प्रवर्तते, हे सुत।

Verse 11

कृतोपनयनः सम्यग् ब्रह्मचारी गुरुगृहे । वसेत्तत्र च धर्मोऽस्य कथ्यते तं निबोध मे ॥

सम्यगुपनयनं कृत्वा ब्रह्मचारी गुरोर्गृहे वसेत्। तत्रास्य धर्मो व्याख्यास्यते—मत्तोऽवगच्छ।

Verse 12

स्वाध्यायोऽथाग्रिशुश्रूषा स्नानं भिक्षाटनं तथा । गुरोर्निवेद्य तच्चान्नमनुज्ञातेन सर्वदा ॥

स्वाध्यायोऽग्निपरिचर्या स्नानं भैक्ष्यं च; तत् अन्नं गुरवे निवेद्य सदा गुरोः अनुमत्या एव भुञ्जीत।

Verse 13

गुरोः कर्मणि सोद्योगः सम्यक् प्रीत्युपपादनम् । तेनाहूतः पठेच्चैव तत्परो नान्यमानसः ॥

गुरोः कार्येषु दक्षः स्यात् गुरोः प्रीतिं सम्यगाचरेत्। आहूतोऽधीयीत तन्मात्रपरायणः, अन्यचित्तवर्जितः।

Verse 14

एकं द्वौ सकलान् वापि वेदान् प्राप्य गुरोर्मुखात् । अनुज्ञातोऽथ वन्दित्वा दक्षिणां गुरवे ततः ॥

गुरोर्मुखात् एकं द्वौ वा सर्वान् वा वेदान् सम्यगधीत्य, ततः संज्ञां लब्ध्वा नमस्कृत्वा पश्चात् गुरवे दक्षिणां दद्यात्।

Verse 15

गार्हस्थ्याश्रमकामस्तु गृहस्थाश्रममावसेत् । वानप्रस्थाश्रमं वापि चतुर्थं चेच्छयात्मनः ॥

गृहस्थाश्रमं कामयमानो गृहस्थाश्रमे वसेत्; अथ वा स्वेच्छया वनप्रस्थाश्रमं प्रविशेत्, अथवा चतुर्थं संन्यासाश्रममपि प्रविशेत्।

Verse 16

तत्रैव वा गुरोर्गेहे द्विजो निष्ठामवाप्नुयात् । गुरोरभावे तत्पुत्रे तच्छिष्ये तత్సुतं विना ॥

तत्रैव तस्मिन्नाश्रमे वा गुरुगृहे वा द्विजः स्वाध्यायव्रतस्य निष्ठां समाप्नuyāt। गुरौ तु अनुपस्थिते गुरुपुत्राधीनः, तदभावे गुरुशिष्याधीनः, ताननतिक्रम्य निष्ठां प्राप्नुयात्।

Verse 17

शुश्रूषुर्निरभिमानो ब्रह्मचार्याश्रमं वसेत् । उपावृत्तस्ततस्तस्मात् गृहस्थाश्रमकाम्यया ॥

सेवापरः निरहङ्कारः ब्रह्मचर्याश्रमे वसेत्। ततः तस्मादाश्रमात् प्रत्यागत्य गृहस्थाश्रमप्रवेशेच्छया वर्तेत।

Verse 18

ततोऽसमानाॠषिकुलां तुल्यां भार्यामरोगिणीम् । उद्वहेन्न्यायतोऽव्यङ्गां गृहस्थाश्रमकारणात् ॥

ततः गृहस्थाश्रमप्रतिष्ठार्थं विधिवत् सदृशकुलां, असगोत्रां, निरामयां, निरङ्गविकलां भार्यां परिणयेत्।

Verse 19

स्वकर्मणा धनं लब्ध्वा पितृदेवातिथींस्तथा । सम्यक् सम्प्रीणयन् भक्त्या पोषयेच्चाश्रितांस्तथा ॥

स्वकर्मणा विधिवत् वित्तं लब्ध्वा पितॄन् देवान् अतिथींश्च भक्त्या यथावत् तर्पयेत्; तथा चाश्रितान् भृत्यान् च पोषयेत्।

Verse 20

भृत्यात्मजान् जामयोऽथ दीनान्धपतितानपि । यथाशक्त्यान्नदानेन वयांसि पशवस्तथा ॥

यथाशक्ति दासेभ्यः बालकेभ्यश्च, विवाहसम्बन्धिन्यः स्त्रीभ्यश्च, दरिद्रान्धपतितेभ्यश्च अन्नदानं दद्यात्; तथा पक्षिमृगादीनामपि भक्ष्यं प्रदद्यात्।

Verse 21

एष धर्मो गृहस्थस्य ऋतावभिगमस्तथा । पञ्चयज्ञविधानन्तु यथाशक्त्या न हापयेत् ॥

एष गृहस्थस्य धर्मः—ऋतौ च यथाविधि दम्पत्योः संगमः। तथा यथाशक्ति पञ्चमहायज्ञविधिः कर्तव्यः; स न कदाचन उपेक्षितव्यः।

Verse 22

पितृदेवातिथिज्ञातिभुक्तशेषं स्वयं नरः । भुञ्जीत च समं भृत्यैर्यथाविभवमादृतः ॥

पितृदेवताऽतिथिबान्धवेषु भुक्तेषु, शेषं पुरुषः स्वयम् अश्नीयात्; तथा यथाशक्ति दासैः सह समं विभागं कुर्यात्।

Verse 23

एष तूद्देशतः प्रोक्तो गृहस्थस्याश्रमो मया । वानप्रस्थस्य धर्मं ते कथयाम्यवधार्यताम् ॥

एवं संक्षेपेण गृहस्थाश्रमो मया निरूपितः। इदानीं वानप्रस्थधर्मं ते वक्ष्यामि; स सावधानं श्रोतव्यः।

Verse 24

अपत्यसन्ततिं दृष्ट्वा प्राज्ञो चानतिम् । वानप्रस्थाश्रमं गच्छेदात्मनः शुद्धिकारणात् ॥

सन्ततिपरम्परां प्रतिष्ठितां दृष्ट्वा, जरा-अपचयमपि निरीक्ष्य, विद्वान् आत्मशुद्ध्यर्थं वानप्रस्थाश्रमं वनं गच्छेत्।

Verse 25

तत्रारण्योपभोगश्च तपोभिश्चानुकरषणम् । भूमौ शय्या ब्रह्मचर्यं पितृदेवातिथिक्रिया ॥

तत्र वनवासे वन्येनैव जीवेत् तपोभिः शरीरं नियमयेत्। भूमौ शयीत ब्रह्मचर्यं चरेत् पितृदेवातिथीनां यथाविधि कर्माणि कुर्यात्॥

Verse 26

होमस्त्रिषवणस्नानं जटावल्कलधारणम् । योगाभ्यासः सदा चैव वन्यस्नेहनिषेवणम् ॥

अग्निहोत्रं जुहुयात् त्रिषवणं स्नानमाचरेत्। जटावल्कलधारी स्यात् नित्यं योगं समभ्यसेत् वन्यस्नेहांश्च भुञ्जीत॥

Verse 27

इत्येष पापशुद्ध्यर्थमात्मनश्चोपकारकः । वानप्रस्थाश्रमस्तस्माद्भिक्षोस्तु चरमोऽपरः ॥

एवं वानप्रस्थाश्रमः पापनिर्मोचनः स्वहितश्च। तस्माद्भिक्षोः परोऽन्योऽन्त्य आश्रमः समुपेयः॥

Verse 28

चतुर्थस्य स्वरूपं तु श्रूयतामाश्रमस्य मे । यः स्वधर्मोऽस्य धर्मज्ञैः प्रोक्तस्तात ! महात्मभिः ॥

अथ मे शृणु चतुर्थाश्रमस्य स्वरूपं स्वधर्ममेव च। यथा धर्मविदां महात्मनां प्रोक्तं प्रिये॥

Verse 29

सर्वसङ्गपरित्यागो ब्रह्मचर्यमकोपिता । यतेन्द्रियत्ममावासे नैकस्मिन् वसतिः चिरम् ॥

सर्वसङ्गपरित्यागो ब्रह्मचर्यं क्रोधवर्जनम्। इन्द्रियनिग्रहश्चैव वासे चैकत्र न चिरस्थितिः—एते चतुर्थाश्रमलक्षणाः॥

Verse 30

अनारम्भस्तथाहारो भैक्षान्नेनैककालिना । आत्मज्ञानावबोधेच्छा तथा चात्मावलोकनम् ॥

अनारम्भः कर्मणां भैक्ष्यं चैकाह्निकं तथा। आत्मज्ञानप्रबोधेच्छा आत्मचिन्तनमेव च—एतदपि तस्य धर्मस्याङ्गम्॥

Verse 31

चतुर्थे त्वाश्रमे धर्मो मयायं ते निवेदितः । सामान्यं अन्यवर्णानामाश्रमाणाञ्च मे शृणु ॥

एवं चतुर्थाश्रमधर्मो मया ते सम्यगुदाहृतः। अधुना शृणु मे साधो वर्णानामाश्रमाणां च साधारणान् कृत्यधर्मानपि॥

Verse 32

सत्यं शौचमहिंसा च अनसूया तथा क्षमा । आनृशंस्यमकार्पण्यं सन्तोषश्चाष्टमो गुणः ॥

सत्यं शौचमहिंसा चानसूया क्षान्तिरेव च। दया चामात्सर्यं चैव तुष्टिश्चाष्टमगुणः स्मृतः॥

Verse 33

एते संक्षेपतः प्रोक्ता धर्मा वर्णाश्रमेषु ते । एतेषु च स्वधर्मेषु स्वेषु तिष्ठेत् समन्ततः ॥

एते धर्माः समासेन वर्णाश्रमविभागशः। उपदिष्टाः; स्वस्वकर्मणि सर्वतः सुदृढं स्थितिं नयेत्॥

Verse 34

यश्चोल्लङ्घ्य स्वकं धर्मं स्ववर्णाश्रमसंज्ञितम् । नरोऽन्यथा प्रवर्तेत स दण्ड्यो भूभृतो भवेत् ॥

यश्च स्वधर्मं लङ्घयित्वा वर्णाश्रमविनिर्णयम्। अन्यथा वर्तते नित्यं स दण्ड्यो राजशासनार्हः॥

Verse 35

ये च स्वधर्मसन्त्यागात् पापं कुर्वन्ति मानवाः । उपेक्षतस्तान् नृपतेरिष्टापूर्तं प्रणश्यति ॥

ये नराः स्वधर्मं परित्यज्य पापं कुर्वन्ति, तान् यदि राजा उपेक्षते, तदा तस्य यज्ञदानादिजन्यं पुण्यम्—इष्टं पूर्तं च—नश्यति।

Verse 36

तस्माद्राज्ञा प्रयत्नेन सर्वे वर्णाः स्वधर्मतः । प्रवर्तन्तोऽन्यथा दण्ड्याः स्थाप्याश्चैव स्वकर्मसु ॥

तस्मात् राजा प्रयत्नेन सर्वान् वर्णाश्रमान् स्वस्वधर्मे प्रवर्तयेत्; ये तदन्यथा वर्तन्ते ते दण्डनीयाः, स्वकर्मसु च पुनः स्थापनीयाः।