MadalasaSelf-KnowledgeRenunciation18 Shlokas

Adhyaya 25: Madālāsā’s Return, Royal Succession, and the First Teaching to Vikrānta

मदालसोपदेशः (Madālāsopadeśaḥ) / जडसंवादः (Jaḍasaṃvādaḥ)

Madalasa's Teaching I

अस्मिन्नध्याये मदालसा स्वगृहं प्रत्यागत्य राज्ञा सह धर्मार्थयुक्तं राज्यव्यवहारं समालोचयति। उत्तराधिकारक्रमे पुत्राणां स्वभावानुसारं राज्यभारविन्यासः क्रियते। विक्रान्तं प्रति सा प्रथमोपदेशं ददाति—आत्मज्ञानं, वैराग्यं, कर्तव्यनिष्ठां च, येन स राजधर्मे स्थित्वा मोक्षमार्गं न विस्मरति।

Key Content Points

Madālāsā returns to her city, honors in-laws and relatives, and public festivity marks her restoration and reintegration.Dynastic transition: Śatrujit’s death, Ṛtadhvaja’s consecration, and his model kingship framed as paternal care of subjects.Birth of Vikrānta and the opening of Madālāsā’s pedagogical ‘lullaby’: purity of the Self, conventionality of naming, and the pañcātmaka (five-element) body.Ethical-psychological analysis of delusion: attachment to ‘mine/not mine,’ misreading pleasure and pain, and a severe deconstruction of sensual/sexual infatuation.Metaphor of body as conveyance: the indwelling puruṣa distinct from the body, with possessive identification presented as extreme folly.

Focus Keywords

Markandeya Purana Adhyaya 25Madalasa UpadeshaVikranta birth Markandeya PuranaRitadhvaja coronationSankhya Vedanta lullaby teachingPanchabhuta body teachingMamata delusion puranic philosophy

Shlokas in Adhyaya 25

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे मदालसाप्राप्तिर्नाम चतुर्विंशोऽध्यायः पञ्चविंशोऽध्यायः । जड उवाच आगम्य स्वपुरं सोऽथ पित्रोः सर्वमशेषतः । कथयामास तन्वङ्गी यथा प्राप्ता पुनर्मृता ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे ‘मदालसाप्राप्तिः’ नाम चतुर्विंशोऽध्यायः समाप्तः। अथ पञ्चविंशोऽध्यायः। जड उवाच—स्वनगरीं प्राप्य स मातापितृभ्यां सर्वं सम्यग् अवदत्—यथा सा तन्वी मृता सती पुनरपि प्राप्ता।

Verse 2

ननাম सा च चरणौ श्वश्रूश्वशुरयोः शुभा । स्वजनञ्च यथापूर्वं वन्दनाश्लेषणादिभिः ॥

सा च शुभा श्वश्रूश्वशुरयोः पादयोः प्रणनाम; स्वबान्धवान् अपि पूर्ववत् नमस्कारालिङ्गनादिभिः समभिवादयत्।

Verse 3

पूजयामास तन्वङ्गी यथान्यायं यथावयः । ततो महोत्सवो जज्ञे पौराणां तत्र वै पुरे ॥

सा तन्वी यथान्यायं यथावयः सर्वान् सम्यक् पूजयामास। ततः पुरे तत्र नागरिकेषु महोत्सवः समभवत्।

Verse 4

ऋतध्वजश्च सुचिरं तया रेमे सुमध्यया । निर्झरेषु च शैलानां निम्नगापुलिनेṣu च ॥

अथ ऋतध्वजः स दीर्घकालं तया तनुमध्यया सह क्रीडितवान्—गिरिप्रपातेषु नदीतीरेषु च।

Verse 5

काननेṣu च रम्येषु तथैवोपवनेṣu च । पुण्यक्षयं वाञ्छमाना सापि कामोपभोगतः ॥

सापि रम्येषु वनेषु क्रीडावनेषु च कामोपभोगेन पुण्यक्षयमिच्छत्।

Verse 6

सह तेनातिकान्तेन रेमे रम्यासु भूमिषु । ततः कालेन महता शत्रुजित् स नराधिपः ॥

स तेनातिसुन्दरपुरुषेण सह रम्यप्रदेशेषु रेमे। अथ दीर्घकालानन्तरं स शत्रुजित् राजा…

Verse 7

सम्यक् प्रशास्य वसुधां कालधर्ममुपेयिवान् । ततः पौराः महात्मानं पुत्रं तस्य ऋतध्वजम् ॥

स पृथिवीं सम्यगनुपालयित्वा कालधर्ममुपेयिवान्। ततः पौराः तस्य महात्मनः पुत्रं ऋतध्वजं प्रति…

Verse 8

अभ्यषिञ्चन्त राजानमुदाराचारचेष्टितम् । सम्यक् पालयतस्तस्य प्रजाः पुत्रानिवौरसान् ॥

तं शीलाचारसम्पन्नं राजानमभ्यषिञ्चन्। स तान् सम्यक् परिरक्षन् स्वजातानिव पुत्रान् प्रियान् मेने।

Verse 9

मदालसायाः सञ्जज्ञे पुत्रः प्रथमजस्ततः । तस्य चक्रे पिता नाम विक्रान्त इति धीमतः ॥

अथ मदालसा प्रथमं पुत्रं सुषुवे। तस्य पिता धीमान् तं ‘विक्रान्त’ इति नाम चकार।

Verse 10

तुतुषुस्तेन वै भृत्या जहास च मदालसा । सा वै मदालसा पुत्रं बालमुत्तानशायिनम् । उल्लापनच्छलेनाह रुदमानमविस्वरम् ॥

तत् श्रुत्वा परिचारकाः प्रहृष्टा बभूवुः, मदालसा च स्मितं चकार। ततः सा शिशुभाषानिमित्तेन पृष्ठशायिनं मन्दं रुदन्तं स्वपुत्रं प्रति जगाद।

Verse 11

शुद्धोऽसि रे तात न तेऽस्ति नाम कृतं हि ते कल्पनयाधुनैव । पञ्चात्मकं देहमिदं तवैत्तन् नैवास्य त्वं रोदिषि कस्य हेतोः ॥

शुद्धोऽसि वत्स, न ते नामास्ति; इदं नाम कल्पनया नूतनं कृतम्। पञ्चभूतमयं ह्येतत् शरीरं, न त्वं तदात्मकः। किमर्थं तर्हि रोदिषि?

Verse 12

न वा भवान् रोदिति वै स्वजन्मा शब्दोऽयमासाद्य महीशशूनुम् । विकल्प्यमानाः विविधा गुणास्ते ऽगुणाश्च भौताḥ सकलेन्द्रियेṣu ॥

न खलु त्वं रोदिषि; राजपुत्रेऽस्मिन् शब्दोऽयं समुत्थितः। यथा भेदाः कल्प्यन्ते तथा नानागुणाः, भूतजन्याश्च ‘अगुणाः’, सर्वेन्द्रियेषु प्रवर्तन्ते।

Verse 13

भूतानि भूतैः परिदुर्बलानि वृद्धिं समायान्ति यथेह पुंसः । अन्नाम्बुपानादिभिरेव कस्य न तेऽस्ति वृद्धिर्न च तेऽस्ति हानिः ॥

भूतैर्भूतक्षयैरेव वर्धन्ते भूतसङ्घटाः; अन्नतोयपानाद्यैः पुरुषस्येह यथा। तव तु कस्यायं? न ते वृद्धिर्न च क्षयः।

Verse 14

त्वं कञ्चुके शीर्यमाणे निजेऽस्मिंस्तस्मिंश्च देहे मूढतां मा व्रजेथाः । शुभाशुभैः कर्मभिर्देहमेतन्मदादिमूढैः सञ्चुकस्तेऽपिनद्धः ॥

यदा एषः स्वशरीररूपः परिधानः जीर्णो विनश्यति, तदा तस्मिन् मा मोहं कुरु। एतत् शरीरं कर्मशुभाशुभैः अहङ्कारादिभिः विमूढैः तवोपरि स्यूतं बद्धं कञ्चुकवत्।

Verse 15

तातेति किञ्चित्तनयेति किञ्चिदम्बेति किञ्चिद्दयितेति किञ्चित् । ममेति किञ्चिन्न ममेति किञ्चित्त्वं भूतसङ्घं बहुमानयेथाः ॥

केचित् ‘पिता’ इति, केचित् ‘पुत्र’ इति, केचित् ‘माता’ इति, केचित् ‘प्रिय’ इति परस्परं वदन्ति; केचित् ‘मम’ इति, केचित् ‘न मम’ इति। एतैर्नामभिः प्राणिसङ्घातं मा पूजय, मा च विस्मयमापद्य।

Verse 16

दुःखानि दुःखोपगमाय भोगान्सुखाय जानाति विमूढचेताः । तान्येव दुःखानि पुनः सुखानि जानात्यविद्वान्सुविमूढयेताः ॥

दुःखोपसर्पणहेतून् भोगान् सुखाय इव मनो विमूढं गृह्णाति। अज्ञानवान् परममूढः पुनस्तान्येव दुःखानि सुखत्वेनाभिमन्यते।

Verse 17

हासोऽस्थिसन्दर्शनमक्षियुग्ममत्युज्ज्वलं तर्जनमङ्गनायाः । कुचादिपीनं पिशितं घनं तत्स्थानं रतेः किं नरकं न योषित् ॥

स्त्रीहासोऽस्थिप्रदर्शनमात्रं, तस्याः प्रखरदृग्युगलं तीक्ष्णाङ्कुशः। स्तनादिभिः परिपूर्णो मांसपिण्डो यः—यदि स एव रागासनं, किं स्त्री नरकः न भवेत्?

Verse 18

यानं क्षितौ यानगतञ्च देहं देहेऽपि चान्यः पुरुषो निविष्टः । ममत्वबुद्धिर्न तथा यथा स्वे देहेऽतिमात्रं बत मूढतैषा ॥

रथो भूमौ स्थितः, शरीरं रथे स्थितम्; शरीरेऽपि पुनरन्यः पुरुषः (आत्मा) उपविष्टः। तथापि रथे यावान् ममत्वबन्धो न, तावान् स्वशरीरे—हन्त, अतिमोहोऽयम्।

Frequently Asked Questions

What is the primary philosophical or ethical inquiry of this Adhyaya?

It examines how misidentification with the body, name, and social relations generates suffering, and it proposes disidentification: the Self is ‘pure,’ while the body is a pañcabhūta (five-element) aggregate subject to change; attachment (mamatā) is treated as the core cognitive error.

How does this chapter advance the narrative of the Manvantaras (Ages of Manu)?

It does not develop a Manvantara chronology; instead, it advances a dynastic-ethical micro-narrative—Śatrujit’s death, Ṛtadhvaja’s consecration, and the birth of Vikrānta—using kingship and family lineage as the setting for philosophical instruction.

If applicable, how does this chapter contribute to the Devi Mahatmyam (Shakti tradition)?

This Adhyāya lies outside the Devi Māhātmya (Adhyāyas 81–93) and contains no direct Śākta stuti or goddess-episode; its distinctive contribution is the Madālāsā lineage-teaching tradition, embedding Sāṃkhya/Vedānta-inflected renunciatory counsel within royal genealogy.