Adhyaya 41: Yogic Conduct and the Discipline Leading to Siddhi

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे योगसिद्धिर्नाम चत्वारिंशोऽध्यायः । एकचत्वारिंशोऽध्यायः । अलर्क उवाच— भगवन्! योगिनश्चर्यां श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । ब्रह्मवर्त्मन्यनुसरन् यथा योगी न सीदति ॥

अलर्क उवाच— भगवन्, योगिनः सम्यगाचारं तत्त्वतः श्रोतुमिच्छामि; ब्रह्ममार्गमनुसरन् योगी कथं न विषादं न पतनं च गच्छति।

Verse 2

दत्तात्रेय उवाच— मानापमानौ यावेतौ प्रत्युद्वेगकरौ नृणाम् । तावेव विपरीतार्थौ योगिनः सिद्धिकारकौ ॥

दत्तात्रेय उवाच— मानापमानौ पुरुषेषु क्षोभहेतू; तौ योगिनः प्रतिलोमेन सिद्धिहेतू भवतः।

Verse 3

मानापमानौ यावेतौ तावेवाहुर्विषामृते । अपमानोऽमृतं तत्र मानस्तु विषमं विषम् ॥

मानापमानौ विषामृतसंज्ञौ; तत्रापमानोऽमृतं, मानो घोरतमं विषम्।

Verse 4

चक्षुः पूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् । सत्यपूतां वदेद्वाणीं बुद्धिपूतञ्च चिन्तयेत् ॥

चक्षुषा शुद्धीकृतस्थाने पादं न्यसेत्; वस्त्रपूतेन तोयेन पिबेत्; सत्यपूतां गिरं ब्रूयात्; विवेकपूतं मनः चिन्तयेत्।

Verse 5

आतिथ्यश्राद्धयज्ञेषु देवयात्रोत्सवेषु च । महाजनञ्च सिद्ध्यार्थं न गच्छेद्योगवित् क्वचित् ॥

अतिथ्यभोजनेषु श्राद्धेषु यज्ञेषु देवयात्रासु महोत्सवेषु च; बहुजनसमागमेषु च सिद्ध्यर्थं योगविद् न क्वचिद् गच्छेत्।

Verse 6

व्यस्ते विधूमे व्यङ्गारे सर्वस्मिन् भुक्तवज्जने । अटेत योगविद् भैक्ष्यं न तु त्रिष्वेव नित्यशः ॥

पाकं निहिते धूमे प्रशान्तेऽङ्गारेषु निर्वृतेषु च सर्वेषु भुक्तवत्सु योगविद् भिक्षार्थं गच्छेत्; न तु प्रतिदिनं केवलं त्रिषु गृहेषु भिक्षां याचेत्।

Verse 7

यथैवमवमन्यन्ते जनाः परिभवन्ति च । तथा युक्तश्चरेद्योगी सतां वर्त्म न दूषयन् ॥

यथा जनाः तं तथा अवमानयन्ति निन्दन्ति च, तथा योगी संयतः स्वाचारं निरन्तरं कुर्यात्—सज्जनमार्गं न मलिनयन्।

Verse 8

भैक्ष्यञ्चरेद् गृहस्थेषु यायावरगृहेषु च । श्रेष्ठा तु प्रथमा चेति वृत्तिरस्योपदिश्यते ॥

गृहस्थेषु च यायावरगृहेषु च भिक्षां प्रार्थयेत्। तयोः प्रथमं तस्य श्रेष्ठं जीविकोपायं प्राहुः।

Verse 9

अथ नित्यं गृहस्थेषु शालीनैषु चरेद्यतिः । श्रद्धधानेषु दान्तेषु श्रोत्रियेṣu महात्मसु ॥

तस्मात् संन्यासी नित्यं शालीनानां श्रद्धालूनां जितेन्द्रियाणां श्रोत्रियाणां आर्यभावानां गृहस्थानां मध्ये विचरेत्।

Verse 10

अत ऊर्ध्वं पश्चापि अदुष्टापतितेषु च । भैक्ष्यचर्या विवर्णेषु जघन्या वृत्तिरिष्यते ॥

ततोऽपि परेऽधमे, पतितेष्वपि अदुष्टेषु, विवर्णेषु च, भिक्षाजीवनं नीचतमं जीविकामार्गं मन्यते।

Verse 11

भैक्ष्यं यवागूं तक्रं वा पयो यावकमेव वा । फलं मूलं प्रियङ्गुं वा कणपिण्याकसक्तवः ॥

भिक्षान्नं यवमण्डं तक्रम् क्षीरं वा यवमेव वा। फलमूलं प्रियङ्गुं वा धान्यतैलखलचूर्णजम् अन्नं च—एतानि लघ्वाहाराणि प्रशस्यन्ते॥

Verse 12

इत्येते च शुभाहारा योगिनः सिद्धिकारकाः । तत् प्रयुञ्ज्यान्मुनिर्भक्त्या परमेण समाधिना ॥

एते योगिनां हिताहाराः सिद्धिप्रदाः प्रकीर्तिताः। तस्मात् मुनिः श्रद्धया परमसमाधिना च तान् उपसेवेत्॥

Verse 13

अपः पूर्वं सकृत् प्राश्य तूष्णीं भूत्वा समाहितः । प्राणायेति ततस्तस्य प्रथमा ह्याहुतिः स्मृता ॥

प्रथमं एकवारं जलं आचम्य मौनी समाहितः। ततः ‘प्राणाय स्वाहा’ इति मन्त्रेण जुहुयात्—एषा प्रथमा आहुतिः स्मृता॥

Verse 14

अपानाय द्वितीया तु समानायते चापरा । उदानाय चतुर्थो स्याद्व्यानायेति च पञ्चमी ॥

द्वितीया अपानाय; ततोऽन्या समानाय। चतुर्थी उदानाय स्यात्, पञ्चमी व्यानाय च॥

Verse 15

प्राणायामैः पृथक् कृत्वा शेषं भुञ्जीत कामतः । अपः पुनः सकृत् प्राश्य आचम्य हृदयं स्पृशेत् ॥

एवं पृथक् प्राणायामाहुतीः कृत्वा शेषं यथेष्टं भुञ्जीत। ततः पुनरेकवारं जलं पीत्वा आचम्य हृदयं स्पृशेत्॥

Verse 16

अस्तेयं ब्रह्मचर्यञ्च त्यागो 'लोभस्तथैव च । व्रतानि पञ्च भिक्षूणामहिंसापरमाणि वै ॥

अस्तेयम् ब्रह्मचर्यं संन्यासोऽपरिग्रहश्च—एते पञ्च यतिव्रतानि; अहिंसा तेषां परं तत्त्वम्।

Verse 17

अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौचमाहारलाघवम् । नित्यस्वाध्याय इत्येते नियमाः पञ्च कीर्तिताः ॥

अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौचं लघ्वशनं तथा। नित्यस्वाध्याय एतानि पञ्च नियमा उदाहृताः॥

Verse 18

सारभूतमुपासीत ज्ञानं यत्कार्यसाधकम् । ज्ञानानां बहुता येयं योगविघ्रकरा हि सा ॥

साध्यसाधनभूतं यत् सारं ज्ञानं समाचरेत्। ज्ञानानां बहुता ह्येषा योगस्यैव विघातिनी॥

Verse 19

इदं ज्ञेयमिदं ज्ञेयमिति यस्तृषितश्चरेत् । अपि कल्पसहस्रेषु नैव ज्ञेयमवाप्नुयात् ॥

यः पिपासावशाद् भ्रान्तः ‘ज्ञेयमेतद् ज्ञेयमेतत्’ इति मन्यते। स सहस्रेषु कल्पेषु नाप्नुयात् परं ज्ञेयम्॥

Verse 20

त्यक्तसङ्गो जितक्रोधो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः । पिधाय बुद्ध्या द्वाराणि मनो ध्याने निवेशयेत् ॥

सङ्गं त्यक्त्वा जितक्रोधो लघ्वाशी जितेन्द्रियः। बुद्ध्या द्वाराणि संरुध्य ध्याने मनः निवेशयेत्॥

Verse 21

शून्येष्वेवावकाशेषु गुहासु च वनेषु च । नित्ययुक्तः सदा योगी ध्यानं सम्यगुपक्रमेत् ॥

एकान्तेषु विविक्तेषु स्थानेषु गुहासु च वनेषु च। नित्ययुक्तः संयतात्मा योगी ध्यानं समारभेत् सम्यक्॥

Verse 22

वाग्दण्डः कर्मदण्डश्च मनोदण्डश्च ते त्रयः । यस्यैते नियता दण्डाः स त्रिदण्डी महायतिḥ ॥

वाक्दण्डः कर्मदण्डश्च मनोदण्डस्तथैव च। एते त्रयो दण्डा येषां निगृहीताः स त्रिदण्डी महातपाः॥

Verse 23

सर्वमात्ममयं यस्य सदसज्जगदीदृशम् । गुणागुणमयन्तस्य कः प्रियः को नृपाप्रियः ॥

यस्मै सर्वमिदं विश्वं सदसच्चात्मसंस्थितम्। निर्गुणोऽगुण एव च प्रियाप्रियविवर्जितः—कस्य स प्रियः कस्य वा द्वेष्यः, राजन्॥

Verse 24

विशुद्धबुद्धिः समलोष्टकाञ्चनः समस्तभूतेṣu च तत्समाहितः । स्थानं परं शाश्वतमव्ययञ्च परं हि मत्वा न पुनः प्रजायते ॥

शुद्धबुद्ध्या समं पश्यन् मृल्लोष्ठं काञ्चनं तथा। सर्वभूतेषु तत्तत्त्वे सम्यगाविष्टमानसः। नित्यं ध्रुवं परं धाम ज्ञात्वा न पुनरुत्पद्यते॥

Verse 25

वेदाच्छ्रेṣ्ठाḥ सर्वयज्ञक्रियाś्च यज्ञाज्जप्यं ज्ञानमार्गश्च जप्यात् । ज्ञानाद्ध्यानं सङ्गरागव्यपेतं तस्मिन् प्राप्ते शाश्वतस्योपलब्धिः ॥

वेदाध्ययनात्परं यज्ञकर्म सर्वमेव हि। यज्ञात्परं जपो ज्ञेयः जपात्परं ज्ञानमार्गतः। ज्ञानात्परं विरागध्यानं तदाप्तौ शाश्वतस्य साक्षात्कारः॥

Verse 26

समाहितो ब्रह्मपरोऽप्रमादी शुचिस्तथैकान्तरतिर्यतेंद्रियः । समाप्नुयाद्योगमिमं महात्मा विमुक्तिमाप्रोति ततः स्वयोगतः ॥

समाहितः ब्रह्मनिष्ठो जागरूकः शुचिर्विविक्तप्रियः इन्द्रियनिग्रहयुक्तश्च—एवं महात्मा एतद् योगं प्राप्नुयात्; ततः स्वयोगेनैव मोक्षं गच्छति।