Adhyaya 8: Harishchandra’s Trial: Truth, the Sale of Family, and Bondage to a Chandala

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे द्रौपदेयोत्पत्तिर्नाम सप्तमोऽध्यायः । अष्टमोऽध्यायः । जैमिनिरुवाच । भवद्भिरिदमाख्यातं यथाप्रश्नमनुक्रमात् । महत् कौतूहलं मेऽस्ति हरिश्चन्द्रकथां प्रति ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे ‘द्रौपदेयजन्म’ नाम सप्तमोऽध्यायः समाप्तः। अथाष्टमोऽध्याय आरभ्यते। जैमिनिरुवाच—यथाक्रमं मम प्रश्नानुसारं त्वया सर्वं निवेदितम्; तथापि हरिश्चन्द्रकथायां मम महती जिज्ञासा अवशिष्टा।

Verse 2

अहो महात्मना तेन प्राप्तं कृच्छ्रमनुत्तमम् । कच्चित् सुखमनुप्राप्तं तादृगेव द्विजोत्तमाः ॥

अहो! तेन महात्मना अनुपमं क्लेशं सोढम्। हे द्विजश्रेष्ठ, तस्य तादृशं सुखं किमिदानीं प्राप्तम्?

Verse 3

पक्षिण ऊचुः विश्वामित्रवचः श्रुत्वा स राजा प्रययौ शनैः । शैव्यानुगतो दुःखी भार्यया बलपुत्रया ॥

पक्षिण ऊचुः—विश्वामित्रस्य वचनं श्रुत्वा स राजा शनैः प्रस्थितः। शैव्यामनुससार शोकाकुलः, भार्यया सह बालपुत्रेण च समन्वितः॥

Verse 4

स गत्वा वसुधापालो दिव्यां वाराणसीं पुरीम् । नैषा मनुष्यभोग्येति शूलपाणेः परिग्रहः ॥

दिव्यां वाराणसीं पुरीं गत्वा स भूपतिरवबुध्यत—“नैतत् स्थानं मनुष्यभोगाय; एषा शूलपाणेः (शिवस्य) सम्पत्तिः” इति॥

Verse 5

जगाम पद्भ्यां दुःखार्तः सह पत्न्यानुकूलया । पुरीप्रवेशे ददृशे विश्वामित्रमुपस्थितम् ॥

शोकपीडितः स पादाभ्यां जगाम, पतिव्रतया भार्यया सह। नगरद्वारे स विश्वामित्रं तत्र स्थितं ददर्श॥

Verse 6

तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं विनयावनतोऽभवत् । प्राह चैवाञ्जलिं कृत्वा हरिश्चन्द्रो महामुनिम् ॥

महर्षिं समायान्तं दृष्ट्वा हरिश्चन्द्रो विनयावनतः। करौ प्राञ्जलीकृत्य स महामुनिमभाषत॥

Verse 7

इमे प्राणाः सुतश्चायमियं पत्नी मुने मम । येन ते कृत्यमस्त्याशु तद्गृहाणार्घ्यमुत्तमम् ॥

“एते मम प्राणाः; अयं मे पुत्रः, इयं च मे भार्या, हे मुने। यत्कर्म तेऽस्ति तत् गृहाण; शीघ्रं चेदमुत्तममर्घ्यं प्रतिगृहाण” इति॥

Verse 8

यद्वान्यत् कार्यमस्माभिस्तदनुज्ञातुमर्हसि ।

यदि किञ्चिदन्यत् कार्यं अस्माभिः कर्तव्यं स्यात्, तद् भवता प्रसन्नेन अनुमोदितं प्राज्ञापितं च भवतु।

Verse 9

विश्वामित्र उवाच । पूर्णः स मासो राजर्षे दीयतां मम दक्षिणा । राजसूयनिमित्तं हि स्मर्यते स्ववचो यदि ॥

विश्वामित्र उवाच—राजर्षे, स मासः सम्पूर्णोऽद्य; दक्षिणा मे दीयताम्। राजसूयहेतोर्दानं स्मर्यते, यदि स्ववचनं स्मरसि।

Verse 10

हरिश्चन्द्र उवाच ब्राह्मन्नद्यैव सम्पूर्णो मासोऽम्लानतपोधन । तिष्ठत्येतद् दानार्धं यत्तत् प्रतीक्षस्व माचिरम् ॥

हरिश्चन्द्र उवाच—ब्राह्मण, अद्यैव मासः सम्यक् सम्पूर्णः, तपोऽक्षयधन। दानार्थं तदवशिष्टं; तस्मात् तद् प्रतीक्षस्व—न चिरम्।

Verse 11

विश्वामित्र उवाच एवमस्तु महाराज आगमिष्याम्यहं पुनः । शापं तव प्रदास्यामि न चेदद्य प्रदास्यसि ॥

विश्वामित्र उवाच—एवमस्तु, महराज। पुनरागमिष्यामि। यदि नाद्य दास्यसि, त्वां शापं प्रदास्यामि।

Verse 12

पक्षिण ऊचुः इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रो राजा चाचिन्तयत् तदा । कथमस्मै प्रदास्यामि दक्षिणां या प्रतिश्रुता ॥

पक्षिण ऊचुः—इत्युक्त्वा स ब्राह्मणो जगाम। ततः स राजा चिन्तयामास—कथं मया प्रतिज्ञाता दक्षिणा तस्मै दीयेत?

Verse 13

कुतः पुष्टानि मित्राणि कुतोऽर्थः साम्प्रतं मम । प्रतिग्रहः प्रदुष्टो मे नाहं यायामधः कथम् ॥

अधुना मम सुहृदः केन प्रकारेण धार्यन्ते, मम च सम्पदः कुतः स्युः? दानप्रतिग्रहः मम दूषितो जातः—कथं नाहं अधोगतिं गच्छेयम्?

Verse 14

किमु प्राणान् विमुञ्चामि कां दिशं याम्यकिञ्चनः । यदि नाशं गमिष्यामि अप्रदाय प्रतिश्रुतम् ॥

किं नु अहं प्राणान् त्यजामि? अथवा सर्वथा निर्धनो भूत्वा कुत्र दिशं गमिष्यामि? यदि मम विनाशो नियतः, तर्हि प्रतिज्ञातं पूर्वं समाप्यैव, न तु तद्विना।

Verse 15

ब्रह्मस्वहृत्कृमिः पापो भविष्याम्यधमाधमः । अथवा प्रेष्यतां यास्ये वरमेवात्मविक्रयः ॥

अहं पापः कृमिरिव ब्राह्मस्वहरणकर्ता, अधमानाधमः स्याम्; अथवा दास्यं पतिष्यामि—तस्मात् आत्मविक्रय एव वरं, न तु ततः।

Verse 16

पक्षिण ऊचुः राजानं व्याकुलं दीनं चिन्तयानमधोमुखम् । प्रत्युवाच तदा पत्नी बाष्पगद्गदयाि गिरा ॥

खगाः ऊचुः—ततः स राजा व्याकुलः खिन्नः अधोमुखः चिन्तापरः स्थितः; तं प्रत्युवाच भार्या, अश्रुपूर्णकण्ठा कम्पमानवाक्या।

Verse 17

त्यज चिन्तां महाराज स्वसत्यमनुपालय । श्मशानवद् वर्जनीयो नरः सत्यबहिष्कृतः ॥

त्यज शोकं महराज; स्वकीयं सत्यं धारय। सत्यात् पतितः पुरुषः परिहर्तव्यः—श्मशानवत्।

Verse 18

नातः परतरं धर्मं वदन्ति पुरुषस्य तु । यादृशं पुरुषव्याघ्र स्वसत्यपरिपालनम् ॥

ते वदन्ति—नरस्यैतस्माद् धर्मो न परोऽस्ति; स्वसत्यस्य (प्रतिज्ञावचनस्य) पालनं संरक्षणं च, हे नरव्याघ्र।

Verse 19

अग्निहोत्रमधीतं वा दानाद्याश्चाखिलाः क्रियाः । भजन्ते तस्य वैफल्यम् यस्य वाक्यमकारणम् ॥

अग्निहोत्रं वेदाध्ययनं दानादिकं च यत्कर्म सर्वम्—निष्फलं भवति तस्य, यस्य वाक् अकारणिका (निरर्थका) भवति।

Verse 20

सत्यमत्यन्तमुदितं धर्मशास्त्रेषु धीमताम् । तारणायानृतं तद्वत् पातनायाकृतात्मनाम् ॥

धर्मशास्त्रेषु सत्यं परमं हितमिति पण्डितैः प्रशंसितम्; तथैव मिथ्या—संकटात् चञ्चलान् त्रायते, किन्तु अविनीतात्मनां पतनहेतुरुच्यते।

Verse 21

सप्ताश्वमेधानाहृत्य राजसूयं च पार्थिवः । कृतिर्नाम च्युतः स्वर्गादसत्यवचनात् सकृत् ॥

सप्ताश्वमेधान् कृत्वा राजसूयं च पार्थिवः; कृतिनाम नरः स्वर्गात् पतितः—एकां मिथ्यां जगाद यतः।

Verse 22

राजन् जातमपत्यं मे इत्युक्त्वा प्ररुरोद ह । बाष्पाम्बुप्लुतनेत्रान्तामुवाचेदं महीपतिः ॥

“राजन्, मम पुत्रो जातः” इति वदन्ती सा रुरोद; ततः अश्रुपूर्णविलोचनायै तस्यै नृपतिरिदं वचनमब्रवीत्।

Verse 23

हरिश्चन्द्र उवाच विमुञ्च भद्रे सन्तापमयं तिष्ठति बालकः । उच्यतां वक्तुकामासि यद्वा त्वं गजगामिनि ॥

हरिश्चन्द्र उवाच—हे शुभे, शोकं त्यज; अयं बालकः क्लेशेनाभिभूतः समुपस्थितः। यद् वक्तुमिच्छसि तद् ब्रूहि—गजगामिनि।

Verse 24

पत्नी उवाच राजन् जातम् अपत्यं मे सतां पुत्रफलाः स्त्रियः । स मां प्रदाय वित्तेन देहि विप्राय दक्षिणाम् ॥

भार्या उवाच—हे राजन्, मम पुत्रो जातः। सत्पुरुषाणां स्त्रियः पुत्रफलमवाप्नुवन्ति। तस्मात् धनैर्मां सम्यक् परिपालयित्वा यज्ञदक्षिणां यथाविधि ब्राह्मणाय ददातु।

Verse 25

पक्षिण ऊचुः एतद्वाक्यमुपश्रुत्य ययौ मोहं महीपतिः । प्रतिलभ्य च संज्ञां स विललापातिदुःखितः ॥

पक्षिण ऊचुः—एतद्वचनं श्रुत्वा राजा मोहं जगाम। स चेतनां प्राप्य पुनः परमशोकसमाकुलो विललाप।

Verse 26

महद्दुःखमिदं भद्रे यत् त्वमेवं ब्रवीषि माम् । किं तव स्मितसंलापा मम पापस्य विस्मृताः ॥

हे शुभे, महच्छोकं यन्मामेवं वदसि। किं मम पापं तव स्मितवाक्यैर्मृदुसंलापैश्च विस्मृतम्?

Verse 27

हा हा कथं त्वया शक्यं वक्तुमेतत् शुचिस्मिते । दुर्वाच्यमेतद्वचनं कर्तुं शक्नोम्यहं कथम् ॥

हा हा! कथं त्वं शुद्धस्मिते, एतद्वक्तुं समर्थासि? एषा कठोरा अननुचितोक्तिः—कथं वा अहं तादृशं वाक्यं वदामि?

Verse 28

इत्युक्त्वा स नरश्रेष्ठो धिग्धिगित्यसकृद्ब्रुवन् । निपपात महीपृष्ठे मूर्च्छयाभिपरिप्लुतः ॥

एवमुक्त्वा स नरश्रेष्ठः पुनः पुनः ‘धिक् धिक्’ इति वदन् मूर्च्छाप्लुतो भूमितले पपात।

Verse 29

शयानं भुवि तं दृष्ट्वा हरिश्चन्द्रं महीपतिम् । उवाचेदं सकरुणं राजपत्नी सुदुःखिता ॥

भूमौ शयानं हरिश्चन्द्रं नृपं दृष्ट्वा रानी परमदुःखिता करुणया वाक्यमिदमब्रवीत्।

Verse 30

पत्नी उवाच । हा महाराज कस्येदमपध्यानमुपस्थितम् । यत् त्वं निपतितो भूमौ राङ्कवास्तरणोचितः ॥

पत्नी उवाच—हाहो महराज! कस्य ते दैवदोषोऽभ्यागतः, यत् त्वं प्रावरणशय्यायोग्योऽपि निर्वस्त्रभूमौ पतितः।

Verse 31

येन कोट्यग्रगोवित्तं विप्राणामपवर्जितम् । स एष पृथिवीनाथो भूमौ स्वपिति मे पतिः ॥

येन ब्राह्मणेभ्योऽसंख्यगवां धनरत्नादिरूपं वित्तं दत्तं, स एव भूपतिः मम पतिः सम्प्रति भूमौ सुप्तः।

Verse 32

हा कष्टं किं तवानॆन कृतं देव! महीक्षिताः | यदिन्द्रोपेन्द्रतुल्योऽयं नीतः प्रस्वापनीं दशाम् ||

हाह कष्टम्! हे नाथ, किं ते पृथिवीपालैः कृतं, यत् त्वं इन्द्रोपेन्द्रसमोऽपि गाढनिद्रावस्थां नीतः?

Verse 33

इत्युक्त्वा सापि सुश्रोणी मूर्च्छिता निपपात ह । भर्तृदुःखमहाभारेणासह्येन निपीडिता ॥

एवमुक्त्वा सा सुललितनितम्बा नारी पतिशोकगुरुभाराक्रान्ता दुःखेन मूर्च्छिता भूमौ निपपात।

Verse 34

तौ तथा पतितौ भूमावनाथौ पितरौ शिशुः । दृष्ट्वात्यन्तं क्षुधाविष्टः प्राह वाक्यं सुदुःखितः ॥

एवं भूमौ पतितौ मातापितरौ दृष्ट्वा बालोऽतिक्षुधार्तः परिदेवमानो वाक्यमिदमब्रवीत्।

Verse 35

तात तात ! ददस्वान्नमम्बाम्ब ! भोजनं दद / क्षुन्मे बलवती जाता जिह्वाग्रं शुष्यते तथा ॥

तात तात! देहि मेऽन्नम्, अम्ब अम्ब! देहि मे भक्ष्यम्। तीव्रा मे क्षुधा जाता, जिह्वाग्रं च शुष्यति।

Verse 36

पक्षिण ऊचुः । एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो विश्वामित्रो महातपाः । दृष्ट्वा तु तं हरिश्चन्द्रं पतितं भुवि मूर्च्छितम् ॥

पक्षिण ऊचुः—अथान्तरे महातपस्वी विश्वामित्रोऽभ्यागच्छत्। हरिश्चन्द्रं भूमौ पतितं मूर्च्छितं च दृष्ट्वा।

Verse 37

स वारिणा समभ्युक्ष्य राजानमिदमब्रवीत् । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेन्द्र तां ददस्वेष्टदक्षिणाम् ॥

जलेन राजानं प्रोक्ष्य स उवाच—उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेन्द्र; अस्यै यथेष्टां दक्षिणां प्रयच्छ।

Verse 38

ऋणं धारयतो दुःखमह्न्यहनि वर्धन्ते । आप्याय्यमानः स तदा हिमशीतन वारिणा ॥

ऋणभारवतः पुरुषस्य दुःखं दिने दिने वर्धते; यद्यपि स पोष्यते, तस्मिन् काले शीततोयेनैव धृत इव भवति।

Verse 39

अवाप्य चेतनां राजा विश्वामित्रमवेक्ष्य च । पुनर्मोहं समापेदे स च क्रोधं ययौ मुनिः ॥

संज्ञां प्राप्य राजा विश्वामित्रं ददर्श; पुनरेव मोहं जगाम, स मुनिश्च क्रोधं प्रविवेश।

Verse 40

स समाश्वास्य राजानं वाक्यमाह द्विजोत्तमः । दीयतां दक्षिणा सा मे यदि धर्ममवेक्षसे ॥

एवं राजानं समाश्वास्य द्विजश्रेष्ठ उवाच— “यदि धर्मे तव आदरः, तर्हि सा दक्षिणा मम दीयताम्।”

Verse 41

सत्येनार्कः प्रतपति सत्ये तिष्ठति मेदिनी । सत्यं चोक्तं परो धर्मः स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः ॥

सत्येन सूर्यः तपति प्रकाशते च; सत्ये पृथिवी प्रतिष्ठिता। सत्यं परमो धर्म इति प्रोक्तं, सत्ये स्वर्गोऽपि प्रतिष्ठितः।

Verse 42

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥

सहस्रमश्वमेधानां सत्यं च तुलया धृतम्; सत्यं सहस्रमश्वमेधेभ्योऽपि गुरुतरं भवति।

Verse 43

अथवा किं ममैतेन साम्ना प्रोक्तेन कारणम् । अनार्ये पापसङ्कल्पे क्रूरे चानृतवादिनि ॥

अथवा किं प्रयोजनं मम त्वया सह सान्त्ववचनैः? त्वं नीचः पापबुद्धिः क्रूरो मृषावादी च।

Verse 44

त्वयि राज्ञि प्रभवति सद्भावः श्रूयतामयम् । अद्य मे दक्षिणां राजन् न दास्यति भवान् यदि ॥

त्वयि राजन् सद्भावो वर्तते—इदं शृणु। यदि अद्य मे दक्षिणां न दास्यसि, राजन्…

Verse 45

अस्ताचलं प्रयातेर्'के शप्स्यामि त्वां ततो ध्रुवम् । इत्युक्त्वा स ययौ विप्रो राजा चासीद्भयातुरः ॥

यदा सूर्यः पश्चिमगिरौ अस्तं गमिष्यति, तदा त्वां नूनं शपामि। इत्युक्त्वा स ब्राह्मणो जगाम; राजा च भयात् व्याकुलोऽभवत्।

Verse 46

काण्डिग्भूतोऽधमो निःस्वो नृशंसधनिनार्दितः । भार्यास्य भूयः प्राहेदं क्रियतां वचनं मम ॥

दीनावस्थां गतः नीचो निर्धनोऽपि, क्रूरधनिनाऽभितप्तः; तस्य भार्या पुनरिदं वाक्यमब्रवीत्—“मम वचनं क्रियताम्।”

Verse 47

मा शापानलनिर्दग्धः पञ्चत्वमुपयास्यसि । स तथा चोद्यमा‍नस्तु राजा पत्न्या पुनः पुनः ॥

मा कुरु! शापाग्निना दग्धः विनाशं गमिष्यसि (पञ्चत्वं यास्यसि)। इति भार्यया पुनः पुनः प्रेरितोऽपि राजा तथैव प्रववृते।

Verse 49

प्राह भद्रे करोम्येष विक्रयं तव निर्घृणः । नृशंसैरपि यत् कर्तुं न शक्यं तत् करोम्यहम् ॥ यदि मे शक्यते वाणी वक्तुमीदृक् सुदुर्वचः । एवमुक्त्वा ततो भार्यां गत्वा नागरमातुरः । बाष्पापिहितकण्ठाक्षस्ततो वचनमब्रवीत् ॥

स उवाच—“भद्रे, अहं निर्दयः सन् त्वां विक्रेतुम् उद्यतः। यत् कर्म क्रूरैरपि नरैः कर्तुं न शक्यते, तदेव मया क्रियते। यदि मम वाणी एतादृशान् कठोरान् शब्दान् उच्चरितुम् अपि समर्था…” इति भाषित्वा स पश्चात् स्वभार्यां जगाम; अश्रुपूरितकण्ठनेत्रः शोकाकुलः पुनरपि अवदत्।

Verse 50

राजोवाच भो भो नागरिकाḥ सर्वे शृणुध्वं वचनं मम । किं मां पृच्छथ कस्त्वं भो नृशंसोऽहममानुषः ॥

राजोवाच—“हो हो नगरवासिनः, मम वचनं शृणुत। किं मां पृच्छथ ‘कोऽसि त्वम्’ इति? अहं क्रूरः; नाहं नर एव (सत्पुरुषः)।”

Verse 51

राक्षसो वातिकठिनस्ततः पापतरोऽपि वा । विक्रेतुं दयितां प्राप्तो यो न प्राणांस्त्यजाम्यहम् ॥

“राक्षसोऽपि यदि स्यात् वातकठोरः, ततः पापीयान् अपि; तथापि प्रियविक्रयपर्यन्तं प्राप्तः सन्, अहं प्राणान् न समर्पयिष्ये (न त्यक्ष्यामि)।”

Verse 52

यदि वः कस्यचित् कार्यं दास्या प्राणेष्टया मम । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत् सन्धारयाम्यहम् ॥

यदि कस्यचिद् मम प्रियदास्याः किञ्चित् कार्यं स्यात्, स शीघ्रं वदतु—यावद् अहं ताम् अवरोधयामि।

Verse 53

पक्षिण ऊचुः अथ वृद्धो द्विजः कश्चिदागत्याह नराधिपम् । समर्पयस्व मे दासीमहम् क्रेता धनप्रदः ॥

खगाः ऊचुः—ततः कश्चिद् वृद्धो ब्राह्मणः आगत्य राजानम् अवदत्—“दासीं मह्यं प्रयच्छ; अहं क्रेता, धनं दास्यामि।”

Verse 54

अस्ति मे वित्तमस्तोके सुकुमारी च मे प्रिया । गृहकर्म न शक्नोति कर्तुमस्मात् प्रयच्छ मे ॥

मम बहु वित्तं विद्यते, प्रियापि मम कोमला युवती भार्या अस्ति। सा गृहकर्मणां कर्तुं न शक्नोति; तस्मादस्माद् आपदः मां त्राहि, सहाय्यं देहि।

Verse 55

कर्मण्यता-वयो-रूप-शीलानां तव योषितः । अनुरूपमिदं वित्तं गृहाणार्पय मेऽबलाम् ॥

हे देवि, तव कार्यकुशलाः युवत्यो रूपवत्यः सुशीलाश्च याः स्त्रियः, तासां योग्यं वित्तमिदं गृहाण। अहं तुभ्यं कन्यां समर्पयामि।

Verse 56

एवमुक्तस्य विप्रेण हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः । व्यदीर्यत मनो दुःखान्न चैनं किञ्चिदब्रवीत् ॥

एवं ब्राह्मणे वदति, हरिश्चन्द्रराज्ञो मनः शोकविभिन्नं बभूव; तथापि स तस्मै किञ्चिदपि न जगाद।

Verse 57

ततः स विप्रो नृपतेर्वल्कलान्ते दृढं धनम् । बद्ध्वा केशेष्वथादाय नृपपत्नीमकर्षयत् ॥

अथ स ब्राह्मणः राज्ञो वित्तं वल्कलस्याञ्चले दृढं बद्ध्वा, राजपत्नीं केशेषु गृहीत्वा आकृष्य निनाय।

Verse 58

रुरोद रोहिताश्वोऽपि दृष्ट्वा कृष्टां तु मातरम् । हस्तेन वस्त्रमाकर्षन् काकपक्षधरः शिशुः ॥

मातरं आकृष्यमाणां दृष्ट्वा रोहिताश्वोऽपि रुरोद; काकपक्षधरः स बालः हस्तेन तस्या वसनं आकर्षत्।

Verse 59

राजपत्नी उवाच । मुञ्चार्य मुञ्च तावन्मां यावत्पश्याम्यहं शिशुम् । दुर्लभं दर्शनं तात पुनरस्य भविष्यति ॥

राज्ञ्युवाच—मुञ्च मां भगवन्, मुञ्च मां यावत् शिशुं द्रष्टुं शक्नोमि। प्रिय, तस्य दर्शनं पुनर्दुर्लभं भविष्यति।

Verse 60

पश्यैहि वत्स मामेवं मातरं दास्यतां गताम् । मां मा स्प्रार्क्षो राजपुत्र ! अस्पृश्याहं तवाधुना ॥

पश्य वत्स, मां जननीं दासीभावमापन्नाम्। मा मां स्पृश, राजकुमार; इदानीं तव अस्पृश्या अहम्।

Verse 61

ततः स बालः सहसा दृष्ट्वा कृष्टां तु मातरम् । समभ्यधावदम्बेति रुदन् सास्त्राविलेक्षणः ॥

अथ स बालः सहसा मातरं नीयमानां दृष्ट्वा रुरोद धावन्—“अम्बा!” इति; अश्रुधाराभिराकुलमुखः।

Verse 62

तमागतं द्विजः क्रोधाद्वालमभ्याहनत् पदाः । वदंस्तथापि सोऽम्बेति नैवामुञ्चत मातरम् ॥

ब्राह्मणे समागते क्रुद्धेन स बालः पादेनाहतः। तथापि स “मातः!” इति रुरोद, मातरं न मुमोच।

Verse 63

राजपत्नी उवाच । प्रसादं कुरु मे नाथ क्रीणीष्वेमं च बालकम् । क्रीतापि नाहं भवतो विनैनं कार्यसाधिकाः ॥

राज्ञ्युवाच—प्रसीद मे नाथ; इमं बालमपि क्रीणीयाः। अहं चेत् क्रीता, तेन विना तव कार्यसिद्धये न शक्नोमि सेवितुम्।

Verse 64

इत्थं ममाल्पभाग्यायाः प्रसादसुमुखो भव । मां संयोजय बालेन वत्सेनेव पयस्विनीम् ॥

एवं मयि अल्पभाग्यायां स्त्रियाम् अनुग्रहं कुरु, प्रसन्नो भव। धेनुरिव वत्सेन सह, मां मम बालकेन सह संयोजय।

Verse 65

ब्राह्मण उवाच गृह्यतां वित्तमेतत् ते दीयतां बालको मम । स्त्रीपुंसोर्धर्मशास्त्रज्ञैः कृतमेव हि वेतनम् । शतं सहस्रं लक्षं च कोटिमूल्यं तथा परैः ॥

ब्राह्मण उवाच—एतद् धनं त्वया गृह्यताम्; मम बालकश्च प्रदीयताम्। स्त्रीपुरुषविषये धर्मशास्त्रविदः खलु वेतनं निश्चिन्वन्ति न्याय्यसमाधानाय। केचिद् शतं, केचिद् सहस्रं, केचिद् लक्षं, अन्ये च कोटिमूल्यमपि स्थापयन्ति।

Verse 66

पक्षिण ऊचुः तथैव तस्य तद्वित्तं बद्ध्वोत्तरपटे ततः । प्रगृह्य बालकं मात्रा सहैकस्थमबन्धयत् ॥

पक्षिण ऊचुः—तथैव स स्वधनम् उत्तरीये बद्ध्वा, मातरं सुतं च सह गृहीत्वा, तौ उभौ एकस्मिन् स्थाने बद्धवान्।

Verse 67

नीयमानौ तु तौ दृष्ट्वा भार्यापुत्रौ स पार्थिवः । विललाप सुदुःखार्तो निःश्वस्योष्णं पुनः पुनः ॥

अथ राजा तौ—भार्यां पुत्रं च—नीयमानौ दृष्ट्वा, तीव्रशोकसमाक्रान्तः विललाप; पुनः पुनश्च उष्णान् निःश्वासान् मुमोच।

Verse 68

यां न वायुर्न चादित्यो नेन्दुर्न च पृथग्जनः । दृष्टवन्तः पुरा पत्नीं सेयं दासीत्वमागता ॥

यां न वायुः न सूर्यः न चन्द्रः—न च साधारणजनाः—कदाचिद् पूर्वं भार्याभावेन ददृशुः; सा एव इदानीं दास्यावस्थां प्राप्ता।

Verse 69

सूर्यवंशप्रसूतो 'यं सुकुमारकराङ्गुलिः । सम्प्राप्तो विक्रयं बालो धिङ्मामस्तु सुदुर्मतिम् ॥

अयं बालः सौरवंशे जातः कोमलकराङ्गुलिः विक्रयार्थं समागतः। धिक् माम्, विपर्यस्तबुद्धिम्!

Verse 70

हा प्रिये! हा शिशो! नत्स! ममानार्यस्य दुर्नयैः । दैवाधीनां दशां प्राप्तो न मृतोऽस्मि तथापि धिक् ॥

हा प्रिये! हा सुत! हा नत्स! दुष्कृत्येन मया नीचेन दैवाधीनां दशां प्राप्तः। न च मृतोऽस्मि; तथापि धिक् माम्।

Verse 71

पक्षिण ऊचुः एवम् विलपतो राज्ञः स विप्रोऽन्तरधीयत । वृक्षगेहादिभिस्तुङ्गैस्तावादाय त्वरान्वितः ॥

पक्षिण ऊचुः—एवं विलपतः राज्ञः स ब्राह्मणोऽन्तर्हितोऽभवत्। ततः क्षिप्रं तौ द्वावादाय वृक्षगृहादिषु उच्चाश्रयेषु जगाम।

Verse 72

विश्वामित्रस्ततः प्राप्तो नृपं वित्तमयाचत । तस्मै समर्पयामास हरिश्चन्द्रोऽपि तद्धनम् ॥

ततः विश्वामित्रोऽभ्यागत्य राजानं धनं ययाचे; हरिश्चन्द्रोऽपि तद् धनं तस्मै समर्पयामास।

Verse 73

तद्वित्तं स्तोकमालोक्य दारविक्रयसम्भवम् । शोकाभिभूतं राजानं कुपितः कौशिकोऽब्रवीत् ॥

काष्ठविक्रयसमुत्थं अल्पं धनं दृष्ट्वा, शोकाकुलं च नृपतिं विलोक्य, कौशिकः क्रुद्धोऽभाषत।

Verse 74

क्षत्रबन्धो! ममेमां त्वं सदृशीं यज्ञदक्षिणाम् । मन्यसे यदि तत्क्षिप्रं पश्य त्वं मे बलं परम् ॥

हे क्षत्रियापवाद! यदि त्वं मन्यसे यत् अस्य यज्ञदक्षिणायाः मम देयस्य ग्रहणेऽर्होऽसि, तर्हि शीघ्रं मम परां शक्तिं पश्य।

Verse 75

तपसोऽत्र सुतप्तस्य ब्राह्मण्यस्यामलस्य च । मत्प्रभावस्य चोग्रस्य शुद्धस्याध्ययनस्य च ॥

अत्र स्तवे जप्ये च सुफलम्—सुसाधिततपसः, निर्मलस्य ब्राह्मण्यस्य, मम स्वस्य घोरस्य शुद्धस्य च शक्तेः, तथा परिशुद्धाध्ययनस्य।

Verse 76

अन्यां दास्यामि भगवन् ! कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम् । साम्प्रतं नास्ति विक्रीता पत्नी पुत्रश्च बालकः ॥

अन्याम् दासीं दास्यामि, भगवन्; अल्पं तावत् प्रतीक्षस्व। अद्य तु मम भार्या च लघुपुत्रश्च न विक्रीतौ।

Verse 77

विश्वामित्र उवाच चतुर्भागः स्थितो योऽयं दिवसस्य नराधिप । एष एव प्रतीक्ष्यो मे वक्तव्यं नोत्तरं त्वया ॥

विश्वामित्र उवाच—नृपते, यदिदानीं दिवसस्य चतुर्थांशः शिष्यते, तावन्मात्रं मम प्रतीक्षस्व। तावत् परं प्रत्युत्तरं मा वादीः।

Verse 78

पक्षिण ऊचुः तमेवमुक्त्वा राजेन्द्रं निष्ठुरं निर्घृणं वचः । तदादाय धनं तूर्णं कुपितः कौशिको ययौ ॥

खगाः ऊचुः—एवं नृपतीश्वरं क्रूरैर्निरनुकम्पैर्वचोभिरभिभाष्य, कौशिकः क्रुद्धः शीघ्रं धनं गृहीत्वा निर्जगाम।

Verse 79

विश्वामित्रे गते राजा भयशोकाब्धिमध्यगः । सर्वाकारं विनिश्चित्य प्रोवाचोच्चैरधोमुखः ॥

विश्वामित्रे गते तस्मिन् राजा भयशोकसागरनिमग्नः। सर्वार्थेषु दृढनिश्चयः कृत्वा अधोमुखः सन् उच्चैः प्रोवाच॥

Verse 80

वित्तक्रीतेन यो ह्यर्थो मया प्रेष्येण मानवः । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत् तपति भास्करः ॥

हे पुरुष, मया तव दूतत्वेन मूल्यदानेन यत् साधितं तत् स शीघ्रम् आचक्षताम्। सूर्ये प्रकाशमाने एव त्वरया निवेदयतु॥

Verse 81

अथाजगाम त्वरितो धर्मश्चाण्डालरूपधृक् । दुर्गन्धो विकृतो रूक्षः श्मश्रुलो दन्तुरो घृणी ॥

अथ धर्मः शीघ्रम् आगात् चाण्डालरूपं समास्थितः। दुर्गन्धो विकृताकारः कठोरः श्मश्रुधरः कुटिलदन्तो जुगुप्सितः प्रादुरभवत्॥

Verse 82

कृष्णो लम्बोदरः पिङ्गरूक्षाक्षः परुषाक्षरः । गृहीतपक्षिपुञ्जश्च शवमाल्यैरलङ्कृतः ॥

श्यामवर्णः पिङ्गलाक्षः कर्कशाक्षश्च तुन्दिलः। खरघोषः स पक्षिगुच्छं धारयन् शवरमालाविभूषितः॥

Verse 83

कपालहस्तो दीर्घास्यो भैरवोऽतिवदन् मुहुः । श्वगणाभिवृतो घोरो यष्टिहस्तो निराकृतिः ॥

भैरवः कपालधारी दीर्घवक्त्रः पुनः पुनः ननाद च। भीषणः श्वगणैः परिवृतः दण्डहस्तः विचित्ररूपः समदृश्यत॥

Verse 84

चाण्डाल उवाच अहमार्थो त्वया शीघ्रं कथयस्वात्मवेतनम् । स्तोकेन बहुना वापि येन वै लभ्यते भवान् ॥

चाण्डाल उवाच—मम किञ्चित् प्रयोजनम् अस्ति; शीघ्रं स्वकीयां दक्षिणां मे ब्रूहि। संक्षेपेण वा विस्तरेण वा तद् वद, येन त्वमेव निश्चयेन प्राप्यसे।

Verse 85

पक्षिण ऊचुः तं तादृशमथालक्ष्य क्रूरदृष्टिं सुनिष्ठुरम् । वदन्तमतिदुःशीलं कस्त्वमित्याह पार्थिवः ॥

पक्षिण ऊचुः—तं तथा दृष्ट्वा—दृष्ट्या घोरं, अतिशयकठोरं, दुष्टाचारवचःप्रलापिनं—राजा पप्रच्छ, “कोऽसि त्वम्?”

Verse 86

चण्डाल उवाच चण्डालोऽहमिहाख्यातः प्रवीरेति पुरोत्तमे । विख्यातो वध्यवधको मृतकम्बलहारकः ॥

चाण्डाल उवाच—अहं प्रवीर इति लोकेऽत्र प्रसिद्धः, नरश्रेष्ठ। मृत्युदण्डार्हाणां वध्यकर्मणि कुख्यातः, मृतानां च कम्बलापहारकश्च।

Verse 87

हरिश्चन्द्र उवाच नाहं चण्डालदासत्वमिच्छेयं सुविगर्हितम् । वरं सापाग्निना दग्धो न चण्डालवशं गतः ॥

हरिश्चन्द्र उवाच—नाहं चाण्डालस्य दासो भवितुम् इच्छामि; तत् परमं लज्जास्पदम्। शापाग्निना दग्धोऽहं वरं, न तु चाण्डालवशं गच्छेयम्।

Verse 88

पक्षिण ऊचुः तस्यैवं वदतः प्राप्तो विश्वामित्रस्तपोनिधिः । कोपामर्षविवृताक्षः प्राह चेदं नराधिपम् ॥

पक्षिण ऊचुः—एवं वदति तस्मिन्, विश्वामित्रो तपोनिधिः समुपागतः। क्रोधामर्षविस्फारितलोचनः स राजानं प्रति तदा वाक्यमिदम् अब्रवीत्।

Verse 89

विश्वामित्र उवाच । चण्डालोऽयमनल्पं ते दातुं वित्तमुपस्थितः । कस्मान्न दीयते मह्यमशेषा यज्ञदक्षिणा ॥

विश्वामित्र उवाच—अयं चाण्डालः त्वदर्थं नाल्पं धनं समुपानयत्। ततः किमर्थं मम यज्ञदक्षिणा समग्रं न दीयते?

Verse 90

हरिश्चन्द्र उवाच भगवन् । सूर्यवंशोत्थमात्मानं वेद्मे कौशिक । कथं चाण्डालदासत्वं गमिष्ये वित्तकामुकः ॥

हरिश्चन्द्र उवाच—भो भगवन् कौशिक, अहं सौरवंशसम्भव इति जानामि। धनकामः सन् कथं कदाचिदपि चाण्डालस्य दासभावं गच्छेयम्?

Verse 91

विश्वामित्र उवाच यदि चाण्डालवित्तं त्वमात्मविक्रयजं मम । न प्रदास्यसि कालेन शाप्स्यामि त्वामसंशयम् ॥

विश्वामित्र उवाच—यदि त्वं यथाकालं तद् चाण्डालधनं, आत्मविक्रयसम्भूतं धनं, मह्यं न दास्यसि, तर्हि त्वां नूनं शप्स्यामि।

Verse 92

पक्षिण ऊचुः हरिश्चन्द्रस्ततो राजा चिन्तावस्थितजीवितः । प्रसीदेति वदन् पादावृषेरजग्राह विह्वलः ॥

खगा ऊचुः—ततः हरिश्चन्द्रो राजा चिन्ताकुलबद्धजीवितः, व्याकुलो भूत्वा ‘प्रसीद’ इति वदन् मुनेः पादौ जग्राह।

Verse 93

दासोऽस्म्यार्तोऽस्मि भीतोऽस्मि त्वद्भक्तश्च विशेषतः । कुरु प्रसादं विप्रर्षे कष्टश्चण्डालसङ्करः ॥

अहं तव दासः; अहं पीडितः; अहं भीतः; विशेषतः तव भक्तोऽस्मि। हे ब्राह्मणर्षे, मयि प्रसादं कुरु; मम अवस्था दारुणा, संकीर्णबहिष्कृतसङ्गसम्भवा।

Verse 94

भवेयं वित्तशेषेण सर्वकर्मकरॊ वशः । तवैव मुनिशार्दूल ! प्रेष्यश्चित्तानुवर्तकः ॥

यावद् धनं शेषं तेनाहं तव दासो भविष्यामि। सर्वकर्माणि करिष्यामि—हे मुनिवृषभ, तव परिचरः सन् सर्वथा तवाभिप्रायानुगतः॥

Verse 95

विश्वामित्र उवाच यदि प्रेष्यो मम भवान् चण्डालाय ततो मया । दासभावमनुप्राप्तो दत्तो वित्तार्बुदेन वै ॥

विश्वामित्र उवाच—यदि त्वं मम दासः, तर्हि मया खलु चाण्डालाय त्वं समर्पितः। एवं दास्यभावं प्राप्तस्त्वं धनार्बुदेन तस्मै दत्तः॥

Verse 96

पक्षिण ऊचुः एकमुक्ते तदा तेन श्वपाको हृष्टमानसः । विश्वामित्राय तद्द्रव्यं दत्त्वा बद्ध्वा नरेश्वरम् ॥

खगाः ऊचुः—तस्य तद्वचनं श्रुत्वा श्वपाकः प्रमुदितमानसः। स धनं विश्वामित्राय दत्त्वा राजानं बबन्ध॥

Verse 97

दण्डप्रहारसम्भ्रान्तमतीव व्याकुलेन्द्रियम् । इष्टबन्धुवियोगार्तम् अनयन् निजपत्तनम् ॥

दण्डाघातैः क्षुभितचित्तः, अतिव्याकुलितेन्द्रियः। प्रियबन्धुजनवियोगतप्तः स्वनगरं नीतः सः॥

Verse 98

हरिश्चन्द्रस्ततो राजा वसञ्चाण्डालपत्तने । प्रातर्मध्याह्नसमये सायञ्चैतदगायत ॥

ततः श्वपाकवसतौ वसन् राजा हरिश्चन्द्रः। प्रातर्मध्याह्ने सायं च पुनः पुनरिदं जगौ॥

Verse 99

बाला दीनमुखी दृष्ट्वा बालं दीनमुखं पुरः । मां स्मरत्यसुखाविष्टा मोचयिष्यति नौ नृपः ॥

दुःखितवदनां बालिकां तथा तस्याः पुरतः दुःखितवदनं शिशुं दृष्ट्वा सा शोकाकुला माम् अनुस्मरिष्यति; तेन, राजन्, सा अस्मान् मोक्षयिष्यति।

Verse 100

उपात्तवित्तो विप्राय दत्त्वा वित्तमतोऽधिकम् । न सा मां मृगशावाक्षी वेत्ति पापतरं कृतम् ॥

धनं प्राप्य तस्मादपि अधिकं ब्राह्मणाय अददं; तथापि सा मृगनयना स्त्री मया कृतं पापतरं कर्म न जानाति।

Verse 101

राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः । प्राप्ता चाण्डालताचैवमहो दुःखपरम्परा ॥

राज्यस्य नाशः, मित्रैः परित्यागः, भार्यापुत्राणां विक्रयः, इदानीं चाण्डालभावे पतनं च—अहो, दुःखानाम् अविच्छिन्ना परम्परा!

Verse 102

एवं स निवसन्नित्यं सस्मार दयितं सुतम् । आर्याञ्चात्मसमाविष्टां हृतसर्वस्व आतुरः ॥

एवं तत्र नित्यं निवसन् स प्रियपुत्रं पुनःपुनः अनुस्मरन् आसीत्; सर्वस्ववियोगात् क्लिष्टः स हृदये गाढप्रविष्टां साध्वीं भार्यामपि चिन्तयामास।

Verse 103

कस्यचित्त्वथ कालस्य मृतचेलापहारकः । हरिश्चन्द्रोऽभवद्राजा श्मशाने तद्वशानुगः ॥

अथ कालेन कियता गते हरिश्चन्द्रः राजा श्मशाने मृतवस्त्रापहर्ता अभवत्, तदनुगतः सन् तत्र विचचार।

Verse 104

चण्डालेनानुशिष्टश्व मृतचेलापहारीणा । शवागमनमन्विच्छन्निह तिष्ठ दिवानिशम् ॥

चाण्डालेन—शववस्त्रापहारेण—उपदिष्टः सः शवागमनं प्रतीक्षमाणो दिवानिशं तत्रैव न्यवसत्।

Verse 105

इदं राज्ञेऽपि देयञ्च षड्भागन्तु शवं प्रति । त्रयस्तु मम भागाः स्युर्द्वौ भागौ तव वेतनम् ॥

एतदपि राज्ञे दातव्यम्; शवस्तु षड्भागैर्विभज्यताम्। त्रयो भागा मम; द्वौ भागौ तव वेतनम्।

Verse 106

इति प्रतिसमादिष्टो जगाम शवमन्दिरम् । दिशन्तु दक्षिणां यत्र वाराणस्यां स्थितं तदा ॥

एवं उपदिष्टः सः श्मशानगृहं जगाम। ततः दक्षिणदिशि तदासीद्, यत्र वाराणस्यां प्रतिष्ठितम्।

Verse 107

श्मशानं घोरसंनादं शिवाशतसमाकुलम् । शवमौलिसमाकीर्णं दुर्गन्धं बहुधूमकम् ॥

श्मशानं घोरशब्दैर्निनादितं शतशः शृगालैः संकुलम्। शिरोभिः शवकैः कीर्णं दुर्गन्धं धूमसंकुलं च।

Verse 108

पिशाच-भूत-वेताल-डाकिनी-यक्षसङ्कुलम् । गृध्रगोमायुसङ्कीर्णं श्ववृन्दपरिवारितम् ॥

पिशाचभूतवेतालडाकिनीयक्षैः संकीर्णं गृध्रशृगालैः परिपूर्णं श्वगणैः परिवृतं च।

Verse 109

अस्थिसंघातसङ्कीर्णं महादुर्गन्धसङ्कुलम् । नानामृतसुहृन्नाद-रौद्रकोलाहलायुतम् ॥

अस्थिकूटैः प्रकीर्णं तद् दुर्गन्धेनातिदारुणम्। शोकाकुलजनारावैः क्रूरनादेन चोदितम्॥

Verse 110

हा पुत्र ! मित्र ! हा बन्धो ! भ्रातर् वत्स ! प्रियाद्य मे । हा पते ! भगिनि ! मातर्हा मातुल ! पितामह ॥

हा पुत्र हा सखेत्येवं हा बान्धव भ्रातृ हा शिशो। हा प्रिये हा पतिः स्वसृ हा मातुल पितामह॥

Verse 111

मातामह ! पितः ! क्व गतोऽस्येहि बान्धव । इत्येवं वदतां यत्र ध्वनिः संश्रूयते महान् ॥

पितामह पितः क्वासौ गतः प्रत्यागतो बान्धव। इत्येवं वदतां तत्र महाकोलाहलोऽभवत्॥

Verse 112

ज्वलन्मांस-वसा-मेदच्छमच्छमितसङ्कुलम् ॥

दह्यमानमांसमेदोऽस्थिमज्जानां चमचमध्वनिभिः पूर्णम्॥

Verse 113

अर्धदग्धाः शवाः श्यामाः विकसद्दन्तपङ्क्तयः । हसन्तीवाग्निमध्यस्थाः कायस्येयं दशा त्विति ॥

अर्धदग्धाः श्याववर्णा दन्तपङ्क्तिप्रकाशिताः। हसन्त इव तिष्ठन्ति वह्निमध्ये शवाः खलु॥ देहस्यैषा गतिः सत्यं दर्शयन्त इव स्थितिम्॥

Verse 114

अग्नेश्चटचटाशब्दो वयसामस्थिपङ्क्तिषु । बान्धवाक्रन्दशब्दश्च पुक्कसेषु प्रहर्षजः ॥

अस्थिपङ्क्तिषु गृध्रसमाकीर्णासु वह्नेरिव स्फुटितध्वनिरभवत्; पुक्कसादिषु च स्वजनविलापसदृशो ध्वनिरुत्थितः, स तु घोरानन्दसमुद्भवः।

Verse 115

गायतां भूतवेतालपिशाचगणरक्षसाम् । श्रूयते सुमहान् घोरः कल्पान्त इव निःस्वनः ॥

भूतवेतालपिशाचराक्षसगणेषु गीतिषु प्रवृत्तेषु, महद् भैरवमुग्रं नादं श्रुतम्—युगान्तध्वनिसदृशम्।

Verse 116

महामहिषकारीषगोशकृद्राशिसङ्कुलम् । तदुत्थभस्मकूटैश्च वृतं सास्थिभिरुन्नतैः ॥

महिषमहागवां गोमयपुञ्जैः स संकीर्णः; तदुत्थितैर्भस्मराशिभिः परितः परिवृतः, उन्नतैश्चास्थिसञ्चयैः।

Verse 117

नानोपहारस्त्रग्दीपकाकविक्षेपकालिकम् । अनेकशब्दबहुलं श्मशानं नरकायते ॥

नानोपहारमालादीपैः काकक्षेपैश्च तमोमयैः कर्मभिः श्यामलम्; नानाशब्दघनं तच्च श्मशानं नरकमेवाभात्।

Verse 118

सवह्निगर्भैरशिवैः शिवारुतैर्निनादितं भीषणरावगह्वरम् । भयं भयस्याप्युपसञ्जनैर्भृशं श्मशानमाक्रन्दविरावदारुणम् ॥

अग्निगुरुभिरमङ्गलशृगालरुतैः स श्मशानः प्रतिनादितः; भैरवनादगुहास्वरूपः, भयमेव भयस्यापि जनकं, करुणार्तनादैः क्रोशैश्च घोरः।

Verse 119

स राजा तत्र सम्प्राप्तो दुःखितः शोचनॊद्यतः । हा भृत्या मन्त्रिणो विप्राः तद्राज्यं विधे गतम् ॥

स राजा तं देशं शोकाकुलोऽश्रुप्रवणश्च प्राप—“हा मे सेवकाः, हा मन्त्रिणः, हा ब्राह्मणाः! दैववशात् तद्राज्यं विनष्टम्।”

Verse 120

हा शैव्ये पुत्र हा बाल मां त्यक्त्वा मन्दभाग्यकम् । विश्वामित्रस्य दोषेण गताः कुत्रापि ते मम ॥

“हा शैव्या! हा मे पुत्र—मम बाल! मां त्यक्त्वा दुर्भाग्यं माम्, क्वचिद्गतासि—विश्वामित्रदोषात्।”

Verse 121

इत्येवं चिन्तयंस् तत्र चण्डालोक्तं पुनः पुनः । मलिनो रूक्षसर्वाङ्गः केशवान् गन्धवान् ध्वजी ॥

एवं तत्र चिन्तयतः, चाण्डालभाषितं वाक्यं पुनः पुनरनुवर्तत। स मलिनो रूक्षाङ्गसर्वाङ्गो दीर्घकेशो दुर्गन्धी ध्वजधारी चासीत्।

Verse 122

लकुटी कालकल्पश्च धावंश्चापि ततस्ततः । अस्मिन् शव इदं मूल्यं प्राप्तं प्राप्स्यामि चाप्युत ॥

स दण्डहस्तः प्राणान्तकसदृशदर्शनः इतस्ततः धावन् (अवदत्)—“अस्य शवस्य एष मूल्यं मया लब्धम्—अवश्यं च लप्स्ये।”

Verse 123

इदं मम इदं राज्ञे मुख्यचण्डालके त्विदम् । इति धावन् दिशो राजा जीवन् योन्यन्तरं गतः ॥

“एतन्मम; एतद्राज्ञः; एतच्च चाण्डालमुख्यस्य”—इति क्रन्दन् राजा सर्वतो धावन्; स जीवन्नेव अन्यां योनिं प्रविवेश (पुनर्जन्म लेभे)।

Verse 124

जीर्णकर्पण्टसुग्रन्थिकृतकन्थापरिग्रहः । चिताभस्मरजोलिप्तमुखबाहूदराङ्घ्रकः ॥

स खण्डग्रन्थितजीर्णवस्त्रं परिधानं कृत्वा, श्मशानचिता-भस्मरजसा मुखबाहूदरऊरुपादान् लिप्तवान्।

Verse 125

नानामेदोवसामज्जा लिप्तपाण्यङ्गुलिः श्वसन् । नानाशवोदनकृता हारतृप्तिपरायणः ॥

स घोरं श्वसन्, हस्ताङ्गुलीः नानाविधवसामेदोमज्जाभिः लिप्त्वा, क्षुधातृप्त्यर्थं तन्मनाः सन्, बहुशवसम्भृततण्डुलान् भुङ्क्ते स्म।

Verse 126

तदीयमाल्यसंश्लेषकृतमस्तक मण्डनः । न रात्रौ न दिवा शेते हा हेति प्रवदन् मुहुः ॥

तस्य शिरः तैः शवानां मालाभिः विभूषितम्; स च न रात्रौ न दिवा स्वपिति स्म, पुनःपुनः ‘हा हा’ इति विलपन्।

Verse 127

एवं द्वादशमासास्तु नीताः शतसमोपमाः । स कदाचिन्नृपश्रेष्ठः श्रान्तो बन्धुवियोगवान् ॥

एवं द्वादश मासाः गताः, शतवर्षसमाः इव। अथ कदाचित् स नृपश्रेष्ठः, क्षीणः स्वबान्धवैर्वियुक्तः, अत्यन्तं विषण्णोऽभवत्।

Verse 128

निद्राभिभूतो रूक्षाङ्गो निश्चेष्टः सुप्त एव च । तत्रापि शयनीये स दृष्टवानद्भुतं हि मत् ॥

स निद्रया पराजितः, शुष्करूक्षाङ्गः, निश्चलः सुसुप्त एव; तथापि शयान एव स विस्मयकरं किञ्चिद् अद्राक्षीत्।

Verse 129

श्मशानाभ्यासयोगेन दैवस्य बलवत्तया । अन्यदेहेन दत्त्वा तु गुरवे गुरुदक्षिणाम् ॥

श्मशानसङ्गतिवशात् दैवबलात् च सः, अन्यदेहेन (अन्यावतारेण) गुरवे गुरुदक्षिणां ददौ।

Verse 130

तदा द्वादश वर्षाणि दुःखदानात्तु निष्कृतिः । आत्मानं स ददर्शाथ पुक्कसीगर्भसम्भवम् ॥

ततः द्वादशवर्षानन्तरं दुःखदानोत्थं प्रायश्चित्तं समाप्तम्; स च पुक्कसीगर्भसम्भूतः आत्मानं ददर्श।

Verse 131

तत्रस्थश्चाप्यसौ राजा सोऽचिन्तयदिदं तदा । इतो निष्क्रान्तमात्रो हि दानधर्मं करोम्यहम् ॥

तत्रापि स राजा तदा चिन्तयामास— ‘अतः निर्गतक्षणे दानधर्मं करिष्यामि’ इति।

Verse 132

अनन्तरं स जातस्तु तदा पुक्कसबालकः । श्मशानमृतसंस्कारकरणेषु सदोद्यतः ॥

अचिरेण स तदा पुक्कसबालो जातः, श्मशाने नित्यं मृतानां अन्त्यकर्मसु प्रवृत्तः।

Verse 133

प्राप्ते तु सप्तमे वर्षे श्मशानेऽथ मृतो द्विजः । आनीतो बन्धुभिर्दृष्टस्तेन तत्राधनो गुणी ॥

सप्तमे वर्षे प्राप्ते, कश्चिद् द्विजो मृतः; बान्धवैः श्मशानं नीतः। तत्र स तेन दृष्टः— दरिद्रोऽपि पात्रभूतः स पुरुषः।

Verse 134

मूल्यार्थिना तु तेनापि परिभूतास्तु ब्राह्मणाः । ऊचुस्ते ब्राह्मणास्तत्र विश्वामित्रस्य चेष्टितम् ॥

तं मूल्यलाभाभिलाषिणं तिरस्कृत्य तत्र ब्राह्मणाः समभाषन्त, विश्वामित्रस्य चरितं निवेदयन्तः।

Verse 135

पापिष्ठमशुभं कर्म कुरु त्वं पापकाकरक । हरिश्चन्द्रः पुरा राजा विश्वामित्रेण पुक्कसः ॥

“अत्यन्तपापं त्वमशुभं कर्म करोषि, दुष्कृतिन्! पुरा विश्वामित्रेण राजा हरिश्चन्द्रः पुक्कसत्वं नीतः।”

Verse 136

कृतः पुण्यविनाशेन ब्राह्मणस्वापनाशनात् । यदा न क्षमते तेषां तैः स शप्तो रुषा तदा ॥

ब्राह्मणानां विश्रान्तेः पीडनेन स पुण्यनाशं नीतः। यदा ते सोढुं नाशक्नुवन्, तदा क्रोधात् तं शशापुः।

Verse 137

गच्छ त्वं नरकं घोरमधुनैव नराधम । इत्युक्तमात्रे वचने स्वप्नस्थः स नृपस्तदा ॥

“इदानीमेव घोरं नरकं गच्छ, नराधम!” इत्युक्तमात्रे स राजा स्वप्नावस्थां जगाम।

Verse 138

अपश्यद्यददूतान् वै पाशहस्तान् भयावहान् । तैः संगृहीतमात्मानं नीयमानं तदा बलात् ॥

स यमदूतान् पाशहस्तान् भीषणान् ददर्श; तैश्चात्मानं गृहीत्वा बलात् नीयमानं च ददर्श।

Verse 139

पश्यति स्म भृशं खिन्नो हा मातः पितरद्य मे । एवंवादी स नरके तैलद्रोण्यां निपातितः ॥

स महादुःखितः पुनः पुनः पश्यन् रुदन् च—“हा मातः, हा पितः, अद्य मम किं जातम्!” इति वदन् स तैलकुण्डे नरके निक्षिप्तः।

Verse 140

क्रकचैः पाट्यमानस्तु क्षुरधाराभिरप्यधः । अन्धे तमसि दुःखार्तः पूयशोणितभोजनः ॥

स आरीभिः छिद्यमानः, अधस्ताच्छुरधारैः क्षुरैश्च; अन्धतमसि पीडितो दुःखेन, पूयशोणितमेवास्य भोजनम् अभवत्।

Verse 141

सप्तवर्षं मृतात्मानं पुक्कसत्वे ददर्श ह । दिनं दिनन्तु नरके दह्यते पच्यतेऽन्यतः ॥

स सप्त वर्षाणि तं मृतात्मानं पुक्कसभावे ददर्श; नरकेऽह्न्यह्नि स दह्यते, अन्यत्र पच्यते।

Verse 142

खिद्यते क्षोभ्यतेऽन्यत्र मार्यते पाट्यतेऽन्यतः । क्षार्यते दीप्यतेऽन्यत्र शीतवाताहतोऽन्यतः ॥

अन्यत्र स श्रान्तः संतप्तश्च; अन्यत्र निहन्यते छिद्यते च; अन्यत्र क्षारैः परिमृज्य दह्यते; अन्यत्र शीतवातैः प्रह्रियते।

Verse 143

एवं दिनं वर्षशत-प्रमाणं नरकेऽभवत् । तथा वर्षशतं तत्र श्रीवितं नरके भटैः ॥

एवं तत्र नरके एकोऽहः शतवर्षसमोऽभवत्; तथा तत्र शतवर्षाणि नरके यमदूतैः परिकर्म्यमाणः ‘जीवित’ इव।

Verse 144

ततो निपातितो भूमौ विष्ठाशी श्वा व्यजायत । वान्ताशी शीतदग्धश्च मासमात्रे मृतोऽपि सः ॥

ततः स भूमौ निपातितः श्वा भूत्वा विष्ठाभक्षोऽभवत्। वान्ताशनः शीतदग्धः मासमात्रेणैव ममार॥

Verse 145

अथापश्यत् खरं देहं हस्तिनं वानरं पशुम् । छागं विडालं कङ्कञ्च गामविं पक्षिणं कृमिम् ॥

ततः स ददर्श गर्दभस्य गजस्य वानरस्य पशोश्च देहान्। अजस्य मार्जारस्य बकस्य च, तथा गवां पक्षिणां कृमेश्च॥

Verse 146

मत्स्यं कूर्मं वराहञ्च श्वाविधं कुक्कुटं शुकम् । शारिकां स्थावरांश्चैव सर्पमन्यांश्व देहिनः ॥

स ददर्श मत्स्यं कूर्मं वराहं शल्यकं कुक्कुटं शुकं च। शारिकां च स्थावरभूतानि, सर्पांश्चान्यानि च देहिनः॥

Verse 147

दिवसे दिवसे जन्म प्राणिनः प्राणिनस्तदा । अपश्यद् दुःखसन्तप्तो दिनं वर्षशतं तथा ॥

अह्न्यह्नि स ददर्शैव प्राणिनां जननानि च। शोकसंतप्तहृदयः स पश्यन् शतवर्षाणि तस्थिवान्॥

Verse 148

एवं वर्षशतं पूर्णं गतं तत्र कुयोनिṣu । अपश्यच्च कदाचित् स राजा तत् स्वकुलोद्भवम् ॥

एवं तत्राधमयोनिषु शतवर्षाणि जग्मुः। कदाचित् स नृपो ददर्श स्ववंशे जातमेकं नरम्॥

Verse 149

तत्र स्थितस्य तस्यापि राज्यं द्यूतेन हारितम् । भार्या हृता च पुत्रश्च स चैकाकी वनं गतः ॥

तत्र स्थितस्यापि द्यूतेन राज्यं विनष्टम्; भार्या च पुत्रश्चापहृतौ। स एकाकी वनं जगाम।

Verse 150

तत्रापश्यत स सिंहं वै व्यादितास्यं भयावहम् । बिभक्षयिषुमायातं शरभेण समन्वितम् ॥

तत्र स सिंहं ददर्श विवृतास्यं भयानकं भक्षयितुमुपसर्पन्तं, शरभेण सह।

Verse 151

पुनश्च भक्षितः सोऽपि भार्यां शोचितुमुद्यतः । हा शैव्ये ! क्व गतास्यद्य मामिहापास्य दुःखितम् ॥

पुनरेव स अपि भक्षितः; तथापि स भार्यां विललाप—“हा शैव्या! क्व गतासि अद्य, मां शोकाकुलं विहाय?”

Verse 152

अपश्यत् पुनरेवापि भार्यां स्वं सहपुत्रकाम् । त्रायस्व त्वं हरिश्चन्द्र किं द्यूतेन तव प्रभो ॥

पुनः स स्वभार्यां पुत्रेण सह ददर्श। सा उवाच—“त्राहि नः, हे हरिश्चन्द्र! द्यूतं तव किं प्रयोजनम्, हे प्रभो?”

Verse 153

पुत्रस्ते शोच्यतां प्राप्तो भार्यंयाः शैव्यया सह । स नापश्यत् पुनरपि धावमानः पुनः पुनः ॥

सा उवाच—“पुत्रस्ते शोकयोग्यां दशां प्राप्तः, भार्या शैव्या च सह।” स तु पुनर्न तौ ददर्श, धावन्नपि पुनः पुनः।

Verse 154

अथापश्यत् पुनरपि स्वर्गस्थः स नराधिपः । नीयते मुक्तकेशी सा दीना विवसना बलात् ॥

ततः स राजा स्वर्गस्थः पुनर्ददर्श—केशविकीरिणीं दीनाम् अचेलिकां स्त्रियम् बलादाकृष्यमाणाम्।

Verse 155

हाहावाक्यं प्रमुञ्चन्ती त्रायस्वेत्यसकृत्स्वना । अथापश्यत् पुनस्तत्र धर्मराजस्य शासनात् ॥

सा ‘हा हा’ इति क्रन्दन्ती ‘त्राहि माम्’ इति पुनःपुनः आह्वयन्ती विललाप। ततः स पुनस्तत्र ददर्श—धर्मराज्ञो (यमस्य) आज्ञया तद् भवति।

Verse 156

आक्रन्दन्त्यन्तरीक्षस्था आगच्छेह नराधिप । विश्वामित्रेण विज्ञप्तो यमो राजंस्तवार्थतः ॥

मध्याकाशात् क्रन्दन्त्या वाचा—‘एहि राजन्’ इति। तव हेतोः, राजन्, विश्वामित्रेण यमः प्रार्थितः।

Verse 157

इत्युक्त्वा सर्पपाशैस्तु नीयते बलवद्विभुः । श्राद्धदेवेन कथितं विश्वामित्रस्य चेष्टितम् ॥

इत्युक्त्वा स महेश्वरः सर्पपाशैर्बद्धः नीतः। विश्वामित्रस्यैतत्कर्म श्राद्धदेवेन कथितम्।

Verse 158

तत्रापि तस्य विकृतिर्नाधर्मोत्था व्यवर्धत । एताः सर्वा दशास्तस्य याः स्वप्ने सम्प्रदर्शिताः ॥

तत्रापि तस्य दुःखं न ववृधेऽधर्मजं यथा। एतानि सर्वाणि तस्यावस्थाः स्वप्ने दर्शिताः।

Verse 159

सर्वास्तास्तेन सम्भुक्ता यावद्वर्षाणि द्वादश । अतीते द्वादशे वर्षे नीयमानो भटैर्बलात् ॥

स तानि द्वादशाब्दानि बुभुजे दुःखितात्मवान्। पूर्णे द्वादशमे वर्षे नीयते किंकरैर्बलात्॥

Verse 160

यमं सोऽपश्यदाकारादुवाच च नराधिपम् । विश्वामित्रस्य कोपोऽयं दुर्निवार्यो महात्मनः ॥

ददर्श स यमं साक्षात् राजानं चाह सोऽन्तकः। विश्वामित्रस्य कोपोऽयं दुर्वार्यः सुमहात्मनः॥

Verse 161

पुत्रस्य ते मृत्युमपि प्रदास्यति स कौशिकः । गच्छ त्वं मानुषं लोकं दुःखशेषञ्च भुङ्क्ष्व वै । गतस्य तत्र राजेन्द्र श्रेयस्तव भविष्यति ॥

कौशिकः स तव प्राणान् पुत्रस्यापि ग्रहीष्यति। मानुष्यं गच्छ भोक्तुं त्वं शेषं दुःखस्य चापरम्॥

Verse 162

व्यतीते द्वादशे वर्षे दुःखस्यान्ते नराधिपः । अन्तरीक्षाच्च पतितो यमदूतैः प्रणोदितः ॥

द्वादशाब्दे व्यतीते तु दुःखान्ते स नराधिपः। यमदूतैर्नुद्यमानो गगनान्निपपात ह॥

Verse 163

पतितो यमलोकाच्च विबुद्धो भयसम्भ्रमात् । अहो कष्टमिति ध्यात्वा क्षते क्षारावसेवनम् ॥

भ्रष्टो यमपुरात् सोऽथ विबुद्धो भयविह्वलः। अहो कष्टमिति ध्यायन् क्षारं क्षत इवान्वभूत्॥

Verse 164

स्वप्ने दुःखं महद्दृष्टं यस्यान्तो नोपलभ्यते । स्वप्ने दृष्टं मया यत्तु किं नु मे द्वादशाः समाः ॥

स्वप्ने मया महाशोकः दृष्टः, यस्य अन्तो नोपलभ्यते स्म। तस्मिन् स्वप्ने यद् दृष्टं, किं तन्मम द्वादशवर्षाणि गमिष्यन्तीति सूचयति?

Verse 165

गतेत्यपृच्छत तत्रस्थान् पुक्कसांस्तु स संभ्रमात् । नेत्युचुः केचित् तत्रस्थाः एवमेवापरेऽब्रुवन् ॥

स व्याकुलः तत्र स्थितान् पुक्कसान् अपृच्छत्—“किं गतः/गता?” इति। केचित् उपस्थिताः “न” इत्यब्रुवन्; अन्येऽपि तथैव ऊचुः।

Verse 166

श्रुत्वा दुःखी तदा राजा देवान् शरणमीयिवान् । स्वस्ति कुर्वन्तु मे देवाः शैव्यायाः बालकस्य च ॥

एतत् श्रुत्वा राजा शोकाकुलोऽभवत्, ततः देवान् शरणं जगाम। “देवा मे कल्याणं ददतु, शैव्यायै च, बालकाय च” इति।

Verse 167

नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे । परावराय शुद्धाय पुराणायाव्ययाय च ॥

महाधर्माय नमः; कृष्णाय विधात्रे नमः। ऊर्ध्वाधराधिपतये, शुद्धाय, पुराणाय, अव्ययाय च नमः।

Verse 168

नमो बृहस्पते तुभ्यं नमस्ते वासवाय च । एवमुक्त्वा स राजा तु युक्तः पुक्कसकर्मणि ॥

बृहस्पते नमस्तुभ्यं, वासवाय नमोऽस्तु च। इति उक्त्वा स राजा ततः पुक्कसानां कर्मणि प्रवृत्तः।

Verse 169

शवानां मूल्यकरणे पुनर्नष्टस्मृतिर्यथा । मलिनो जटिलः कृष्णो लकुटी विह्वलो नृपः ॥

शवक्रयविक्रये प्रवृत्तस्य तस्य पुनः स्मृतिरपगता। मलिनो जटिलकेशो धूसरवर्णः गदापाणिः स राजा मोहाकुलः कम्पितश्चाभवत्॥

Verse 170

नैव पुत्रो न भार्या तु तस्य वै स्मृतिगोचरे । नष्टोत्साहो राज्यनाशात् श्मशाने निवसंस्तदा ॥

न पुत्रो न भार्या तस्य स्मृतिगोचरं जगाम। राज्यवियोगेन भग्नचित्तः स तदा श्मशाने वासं चकार॥

Verse 171

अथाजगाम स्वसुतं मृतमादाय लापिनी । भार्या तस्य नरेन्द्रस्य सर्पदष्टं हि बालकम् ॥

अथ तस्य राज्ञः पत्नी विलपन्ती स्वपुत्रं वहन्ती समाययौ—सर्पदष्टः स बालः निश्चयेन मृतः॥

Verse 172

हा वत्स ! हा पुत्र ! शिशो ! इत्येवं वदती मुहुः । कृशा विवर्णा विमनाः पांशुध्वस्तशिरोरुहा ॥

‘हा वत्स! हा पुत्र! हे शिशो!’ इति सा पुनः पुनरक्रन्दत्। कृशा पाण्डुरा विषण्णा, केशा धूलिधूसराः विकीर्णाश्चास्याः॥

Verse 173

राजपत्नी उवाच— हा राजन्नद्य बालं त्वं पश्य सोमं महीतले । रममाणं पुरा दृष्टं दुष्टाहिना मृतम् ॥

देवी राज्ञी उवाच—‘हा राजन्, अद्य पश्य बालं चन्द्रमिव भूमौ शयानम्। पूर्वं क्रीडन्तं दृष्टः, दुष्टसर्पेण स हतः’॥

Verse 174

तस्याः विलापशब्दं तमाकर्ण्य स नराधिपः । जगाम त्वरितोऽत्रेति भविता मृतकम्बलः ॥

तस्याः करुणारवम् आकर्ण्य राजा त्वरितं तत्र जगाम—“नूनं मृटकम्बला एव” इति मन्यमानः।

Verse 175

स तां रोरुदतीं भार्यां नाभ्यजानात्तु पार्थिवः । चिरप्रवाससंतप्तां पुनर्जातामिवाबलाम् ॥

किन्तु राजा दीर्घवियोगकर्शितां नवजातस्त्रीव विकृतां रुदतीं स्वभार्याम् अपि न प्रत्यजानात्।

Verse 176

सापि तं चारुकेशान्तं पुरा दृष्ट्वा जटालकम् । नाभ्यजानान्नृपसुता शुष्कवृक्षोपमं नृपम् ॥

सा अपि—राजदुहिता—पूर्वं सुकुन्तलिनं राजानं इदानीं जटिलं शुष्कवृक्षसदृशं न प्रत्यजानात्।

Verse 177

सोऽपि कृष्णपटे बालं दृष्ट्वाशीविषपीडितम् । नरेन्द्रलक्षणोपेतं चिन्तामाप नरेश्वरः ॥

सोऽपि कृष्णपटे शिशुं दृष्ट्वा, विषधरसर्पेण पीडितं, राजलक्षणोपेतं, चिन्ताकुलोऽभवत्।

Verse 178

अहो कष्टं नरेन्द्रस्य कस्याप्येष कुले शिशुः । जातो नीतः कृतान्तेन कामप्याशां दुरात्मना ॥

हा कष्टम्! कस्यचित् राज्ञः—अयं शिशुः कस्यचित् राजकुले जातः—क्रूरः कृतान्तः साशां सह अपाहरत्।

Verse 179

एवं दृष्ट्वा हि मे बालं मातुरुत्सङ्गशायिनम् । स्मृतिमभ्यागतो बालो रोहिताश्वोऽब्जलोचनः ॥

एवं मातुरङ्के शिशुं शयानं दृष्ट्वा, पद्मनेत्रो बालो रोहिताश्वो मम स्मृतिम् पुनरागात्।

Verse 180

सोऽप्येतामेव मे वत्सो वयोऽवस्थामुपागतः । नीतो यदि न घोरेण कृतान्तेनात्मनो वशम् ॥

मम प्रियः पुत्रोऽपि एतदेव वयः प्राप्नुयात्—यदि न घोरकृतान्तवशं नीतः स्यात्।

Verse 181

राजपत्नीउवाच हा वत्स ! कस्य पापस्य अपध्यानादिदं महत् । दुःखमापतितं घोरं यस्यान्तो नोपलभ्यते ॥

देवी उवाच—हाहे मे बालक! कस्य पापस्य चिन्तया अस्मासु एषा महती घोरा शोकविपत्तिः अनन्ता समापतिता?

Verse 182

हा नाथ ! राजन् ! भवता मामनाश्वास्य दुःखिताम् । क्वापि सन्तिष्ठता स्थाने विश्रब्धं स्थीयते कथम् ॥

हे नाथ हे राजन्! मम दुःखार्तायाः सान्त्वनं विना कथं कश्चित् कुत्रचित् क्वचिदपि शान्तः स्थातुं शक्नोति?

Verse 183

राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः । हरिश्चन्द्रस्य राजर्षेः किं विधे ! न कृतं त्वया ॥

राज्यभ्रंशः सुहृद्वियोगः भार्यापुत्रविक्रयश्च—हे विधे! राजर्षेः हरिश्चन्द्रस्य किं न कृतवानसि?

Verse 184

इति तस्याः वचः श्रुत्वा राजा स्वस्थानतश्च्युतः । प्रत्यभिज्ञाय दयितां पुत्रञ्च निधनं गतम् ॥

तस्याः वचनं श्रुत्वा राजा स्वधैर्यात् प्रचालितः। मृत्युगतं प्रियं देवीं भार्यां पुत्रं च प्रत्यभिज्ञाय स व्याकुलोऽभवत्॥

Verse 185

कष्टं शैव्येयमेषा हि स बालोऽयमितीरयन् । रुरोद दुःखसंतप्तो मूर्च्छामभिजगाम च ॥

“हा हन्त! एषा खलु शैव्या, एष चासौ कुमारकः” इति क्रन्दन्। शोकदग्धो रुरोद, मूर्च्छामपि समापद्यत॥

Verse 186

सा च तं प्रत्यभिज्ञाय तामवस्थामुपागतम् । मूर्च्छिता निपपातार्ता निष्चेष्टा धरणीतले ॥

सा च तं प्रत्यभिज्ञाय तादृशं पतितं दृष्ट्वा। स्वयमपि मूर्च्छिता पीडिता भूमौ निश्चेष्टा पपात ह॥

Verse 187

चेतः संप्राप्य राजेंद्रो राजपत्नी च तै समम् । विलेपतुः सुसंतप्तौ शोकभारावपीडितौ ॥

चेतनां प्राप्य राजा च राणी च तैः सह शोकाकुलौ। आर्त्या दह्यमानौ शोकभारनिपीडितौ विललापतुः॥

Verse 188

राजोवाच हाऽ वत्स ! सुकुमारं ते स्वक्षिभ्रूनासिकालकम् । पश्यतो मे मुखं दीनं हृदयं किं न दीर्यते ॥

राजोवाच—“हा वत्स! तव कोमलं वदनं स्वनेत्रभ्रू-लघુ-नासिकायुतम्। मम दीनवदनं पश्यति चेत् कथं न हृदयं विदीर्यते?”॥

Verse 189

तात ! तातेति मधुरं ब्रुवाणं स्वयमागतम् । उपगुह्य वदिष्ये कं वत्स ! वत्सेति सौहृदात् ॥

मधुरं “तात! तात!” इति वदन् स्वयमेवागत्य—अधुना कं नु अहं स्नेहेन आलिङ्ग्य “वत्स! वत्स!” इति संबोधयेयम्?

Verse 190

कस्य जानुप्रणीतेन पिङ्गेन क्षितिरेणुना । ममोत्तरीयमुत्सङ्गं तथाङ्गं मलमेṣ्यति ॥

यस्य लघुजानुभ्यां क्षिप्तया पृथिवीरजसा पुनर्ममोत्तरवस्त्रं अङ्कश्च शरीरं च मलिनं भविष्यति?

Verse 191

अङ्गप्रत्यङ्गसम्भूतो मनोहृदयनन्दनः । मया कुपित्रा हा वत्स ! विक्रीतो येन वस्तुवत् ॥

ममाङ्गोपाङ्गसम्भूतो मनोहृदयहारिणो—हा वत्स!—मया दुष्टपित्रा वस्तुवत् विक्रीतः त्वम्।

Verse 192

हृत्वा राज्यमशेषं मे ससाधनधनं महत् । दैवाहिना नृशंसनेन दष्टो मे तनयस्ततः ॥

मम समग्रं राज्यं महाधनसमृद्धिसहितं हृत्वा, ततः परं मम पुत्रो दैवसर्पेण क्रूरेण दष्टः।

Verse 193

अहं दैवाहिदष्टस्य पुत्रस्य आननपङ्कजम् । निरीक्षन्नपि घोरेण विषेणान्धीकृतोऽधुना ॥

दैवसर्पेण दष्टस्य पुत्रस्य पद्ममुखं पश्यन्नेव, तेन घोरविषेणाहमिव अधुना अन्धीकृतोऽस्मि।

Verse 194

एकमुक्त्वा तमादाय बालकं बाष्पगद्गदः । परिष्वज्य च निष्चेष्टो मूर्च्छया निपपात ह ॥

स एकं वचनं उक्त्वा बालकं समुपाददे। अश्रुपूर्णगद्गदस्वरः तं परिष्वज्य निश्चलः अभवत्, मूर्च्छाभिभूतः भूमौ पपात च॥

Verse 195

राजपत्नी उवाच— अयं स पुरुषव्याघ्रः स्वरेणैवोपलक्ष्यते । विद्वज्जनमनश्चन्द्रो हरिश्चन्द्रो न संशयः ॥

राणी उवाच—एष स नरव्याघ्रः स्वरमात्रेणैव परिचीयते। एष हरिश्चन्द्रः, विद्वन्मनसां चन्द्र इव; अत्र न संशयः॥

Verse 196

तथास्य नासिका तुङ्गा अग्रतोऽधोमुखं गता । दन्ताश्च मुकुलप्रख्याः ख्यातकीर्तेर्महात्मनः ॥

नासिका चोन्नता तस्य पुरस्तात् अधोमुखी। दन्ताश्च कुसुमाङ्कुरसदृशाः—एते तस्य महात्मनः प्रसिद्धयशसः लक्षणानि॥

Verse 197

श्मशानमागतः कस्मादद्यैष स नरेश्वरः । अपहाय पुत्रशोकं सापश्यत् पतितं पतिम् ॥

“किमर्थं अद्य श्मशानं आगतः स नराधिपः?” इति। पुत्रशोकं परित्यज्य सा पतिं भूमौ पतितं ददर्श॥

Verse 198

प्रकृष्टा विस्मिता दीना भर्तृपुत्राधिपीडिता । वीक्षन्ती सा ततोऽपश्यद् भर्तृदण्डं जुगुप्सितम् ॥

सा समन्तात् विलोक्य अत्यन्तं कम्पिता विस्मिता दीनाऽभवत्। पतिपुत्रविपत्त्या पीडिता तदा पत्युः जुगुप्सितं दण्डं ददर्श॥

Verse 199

श्वपाकार्हमतो मोहं जगामायतलोचना । प्राप्य चेतश्च शनकैः सगद्गदमभाषत ॥

ततः सा विशालाक्षी चाण्डालभाग्ये तं दृष्ट्वा मोहं जगाम। शनैः शनैर् विवेकं प्राप्य सास्रकण्ठा वाचमुवाच॥

Verse 200

धिक् त्वां दैवातिकरुणां निर्मर्यादं जुगुप्सितम् । येनायममरप्रख्यो नीतो राजा श्वपाकताम् ॥

धिक् त्वां दैवम्—अतिदयालुमिव व्याजात्—अनियन्त्रितं द्वेष्यं च; त्वया देवप्रभासमानोऽयं राजा श्वपाकत्वं नीतः॥

Verse 201

राज्यनाशं सुहृत्त्यागं भार्या-तनयविक्रयम् । प्रापयित्वापि नो कुक्तश्चण्डालोऽयं कृतो नृपः ॥

राज्यापहारं सुहृद्वियोगं भार्यापुत्रविक्रयं च कृत्वापि न तृप्यसि; अयं राजा चाण्डालत्वं नीतः॥